Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 21

Śrutirañjanī 21

Language
Sanskrit

Contents

21.8.1

idamekata lena rūpakatālena vā saha vasantarāgeṇa gīyate| krīḍopayogitvāt kaveḥ priyatvādvā vasantarāgasya punarupādānamiti bhāvaḥ| mugdhe ityādi rādhika ityantaṃ dhruvapadam| asyārthaḥ | he mugdhe hitāhitānabhijñe, tadanabhijñatvaṃ priye priyaṃ vadatyapi tadananukūlatvāt| athavā mugdhe sundari| 'mugdhaḥ sundaramūḍhayoḥ' iti|, evaṃvidhe he rādhe anugataṃ anusṛtaṃ, anukūlaṃ vaśaṃvadamityarthaḥ | madhumathanaṃ kṛṣṇaṃ, atramadhumathanaśabdena pauruṣādhikyadvārā saundaryeṇa vasantamānamathanaḥ tasyāvasthānusaraṇīyatā sūcitā | anugatamityanena avaśyaṃ bhajanīyatā ca, anubhaja bhajasva | 'anusareti' pāṭhe tu anuyāhi | kīdṛśamityata āhaviraciteti | viracitā viśeṣeṇa nirmitā cāṭuvacanaracanā priyoktiprapañco yena tādṛśam | caraṇe tava pādayugale racitaḥ kṛtaḥ praṇipātaḥ daṇḍavatpraṇāmo yena tādṛśam | ābhyāṃ atyantamānyatā sūcitā | loke'pi etādṛśasyaiva atimānyatādarśanāt | samprati idānīṃ mañjulā ramaṇīyā vañjulasīmā vānīrapradeśaḥ, tasyāṃ vartamānaṃ yat keliśayanaṃ vihāraśayyā tadanuyātamanugataṃ prāptavantamityarthaḥ | 'etādṛśaṃ madhumathanamanubhajetyanvayaḥ |

21.8.2

ghanajaghaneti || he mugdhe, ghanaṃ jaghanaṃ stanau ghanajaghanastanaṃ 'prāṇyaṅgatvādekavadbhāvaḥ' | ghanaṃ pṛthulaṃ yat jaghanastanaṃ sa eva bhāro gurudravyaṃ tasya bhare bharaṇe sati | athavā bhārabharaḥ jaghanādīnāṃ bhārasya bharo'tiśayaḥ | 'apyathātiśayo bhara' ityamaraḥ | atyantabhāre satītyarthaḥ | athavā rādhāyāssambodhanaṃ, ghanagrahaṇaṃ, caraṇavihārasya māndyaghaṭanārtham | ata eva daraṃ īṣat mantharo mandībhūtaḥ caraṇavihāraḥ pādavinyāso yasmin karmaṇi tadyathā, mukharitaṃ nāditaṃ, maṇimañjīraṃ ratnakhacitanūpuraṃ yasmin karmaṇi tattathā upaihi madhusūdanaṃ prāpnuhi | atha marālavihāraṃ marālasya rājahaṃsasya vihāra iva vihārā gativiśeṣaḥ taṃ vidhehi ācara | 'nikāra' miti pāṭhe nikāraṃ tiraskāraṃ vidhehi kuru | anena marālaṃ nirākurvityarthaḥ |

21.8.3

anena hetunāpyupagantavyamityāha śṛṇviti || he mugdhe, ramaṇīyataraṃ atyantaśrutisukhāvahaṃ, ata eva taruṇījanasya kāminījanasya mohanaḥ pāravaśyajanako, madhupavirāvaḥ bhramarajhaṅkāraḥ, taṃ śṛṇu ākarṇaya | anyathā tava śravaṇasadbhāva eva vṛthā syāditi bhāvaḥ | kiñca he mugdhe, kusumaśarāsanasya madanamahārājasya, śāsanaṃ ājñā tasya vandini vaitālike, madanamahārājasya ājñā nollaṃghanīyeti yuvatinikaraṃ pratyudghoṣaka ityarthaḥ | evaṃ vidhe pikanikare kokilanikurumbe adhikaraṇe bhāvamantaḥkaraṇaṃ bhaja | kūjatpikanikare antaḥkaraṇaṃ vidhehītyarthaḥ | athavā pikanikare kusumaśarāsanaśāsanavandini sati bhāvaṃ ratibhāvaṃ bhaja | sambhogaśṛṅgārasthāyibhāvaṃ ratiṃ kurvityarthaḥ | 'sambhogaviṣaye prārthanā rati'riti lakṣaṇāt | anyathā mahānaparādhaḥ kusumaśarapīḍā ca tava syāditi bhāvaḥ | etādṛśārthasūcanārthaṃ kusumaśarāsanetyuktam | ataśca virahijanakaṇṭhaśūlāyamānamadhupakokilālāpe śrūyamāṇe sati vallabhamadhusūdanamavaśyamanusareti bhāvaḥ | anileti || he karabhoru 'maṇibandhādākaniṣṭhaṃ karasya karabho bahi'rityamaraḥ | karabha iva ūrū yasyāḥ tasyāḥ sambuddhiḥ he karabhoru 'ūrūttarapadādaupamye'¹, ityūṅ 'ambārthanadyorhrasva'², iti hrasvaḥ | īdṛśi he mugdhe, rādhe latānikurumbaṃ vallīkadambaṃ kartṛ, anilena pavamānena

21.8.4

taralāni cañcalāni kisalayāni teṣāṃ nikaraḥ samūhaḥ tadrūpeṇa kareṇa nyastarūpakametat | gatiṃ kṛṣṇagamanaṃ prati, preraṇaṃ gamanasūcakābhinayaṃ karotīva | ataśca vilambaṃ kṛṣṇābhisaraṇe ālasyaṃ muñca tyaja | acetanābhirapi bhavatkartṛkaṃ śrīkṛṣṇabhisaraṇaṃ anumoditaṃ kila | cetanavatyā bhavatyā anumoditavyamiti kimu vaktavyam | tathā ca vilambaṃ vihāya śīghrameva kṛṣṇābhisaraṇaṃ kartavyamiti bhāvaḥ | rūpakotprekṣayossaṃsṛṣṭiḥ | ekadeśavarti rūpakam | sphuritamiti || he mugdhe, anaṅgasya kāmadevasya taraṅgā iva taraṅgā nirantaramanmathodrekaparamparetyarthaḥ | tadvaśādiva tannimittādiva sphuritaṃ kampitaṃ, ata eva sūcito jñāpito hariparirambhaḥ kṛṣṇāliṅganaṃ yena tādṛśam | atra vāmabhāgasphuraṇamavagantavyam | tasyaiva strīṇāṃ śubhasūcakatvāt | uktañca—'vāmabhāgastu nārīṇāṃ śreṣṭhaḥ puṃsāṃ tu dakṣiṇaḥ' iti | kucamaṇḍalasphuraṇe priyāśleṣo'pi tatraivāpāditaḥ | uktañca—'spandānmūrdhni cchatralābhaṃ phāle paṭṭaṃ śubhaṃ śrutau; dṛṣṭaprāptirdaśorūrdhvaṃ apāṅge hānimādiśet, kucaspandāt priyāśleṣaḥ ūruspandāt 1—phalaṃ rati—1riti | kiñca manoharaścittākarṣako yo hāro muktāhāraḥ sa eva vimalajaladhārā nirmalapayodhārā2 yasmin, jaladhārākalpahārālaṅkṛtamityarthaḥ | tādṛśaṃ amuṃ kucakumbhaṃ stanakalaśaṃ pṛccha | anantarameva mama priyāliṅganaṃ bhaviṣyati kimiti sphuritakucakumbhaṃ prati praśnaṃ kurvityarthaḥ | kucakumbha-

21.8.5

mityatopamā na rūpakam anyathottarapadārthaprādhānye tasyaiva prakṣa¹karmatvaṃ syāt | tattu viruddhaṃ sphuritavirodhāt | taduktam—'upamāyāṃ tu pūrvasya padārthasya pradhānatā rūpaketūttarapadārthasya prādhānyamiṣyata iti | adhigatamiti || he mugdhe, akhilasakhībhiḥ samastālibhiḥ natvekayaiva kevalamityarthaḥ | 'ālissakhī vayasyā ce'tyamaraḥ | tava vapuḥ śarīramapi, ratiraṇe karanakharaśikharaprahārādirūpasuratakadane,² sajjaṃ sannaddhamityadhigataṃ vijñātam | ataśca tvayā³ hṛdayagopanaṃ na kāryamiti tātparyam | he caṇḍi kopanaśīle, hṛdisthitārthapradarśanasambhāvitakopadyotanāt⁴ idamevaṃ sambodhanamiti bhāvaḥ | raśitā śabdāyamānā ⁵—yā raśanā—⁵ kāñcī, raśa śabdetyasmāt kartari ktaḥ | karmaṇi vā | tasyāḥ ravaḥ svanaḥ sa eva ḍiṇḍimaḥ vādyaviśeṣo yasmin | 'vādyaprabhedā ḍamarumaḍḍu ḍiṇḍimajharjharāḥ' ityamaraḥ | sarasaṃ sābhilāṣaṃ yathā syāttathā | kiñca alajjaṃ apagatavrīḍaṃ yathā tathā abhisara kṛṣṇāntikaṃ prati yāhi |

21.8.6

nanu yuddhasādhanasahāyaṃ vinā ekākinyā mayā kathaṃ gantavyamata āha smareti || he mugdhe, smarasya kāmadevasya¹ śarāḥ bāṇāḥ tadvatsubhagāḥ saṃkhyayā ākāreṇa ca ramaṇīyanakhā yasmin | tādṛśena kareṇa salīlaṃ savilāsaṃ yathā tathā, sakhoṃ ālim - avalambya sakhyāḥ prakoṣṭhāṃ gṛhītvetyarthaḥ | etacca vilāsadyotanārthamityavagantavyam | cala kṛṣṇāvāsaṃ prati gacchedityarthaḥ | na kevalaṃ coravadgamanamātraṃ kintu pratibhaṭayānam² | hariṃ ratiraṇāya sannāhayetyāha valayeti | he rādhe, valayakvaṇiteḥ kaṅkaṇaravaiḥ nijagatiśīlaṃ ātmagamanaparipāṭīṃ³ harimapi adhibodhaya⁴ jñāpaya | ‘gatibuddhi⁵...’ ityādinā dvikarmakatvam | yathā loke kaścidekākī yuddhāya gacchan dhṛtāsikādyanekapraharaṇaḥ kasyacidbhaṭasya prakāṣṭhaṃ⁶ gṛhītvā raṅgasthalamadhigamya svānuvartiḍiṇḍimaghoṣaiḥ svāgamanaṃ jñāpayan pratibhaṭaṃ yuddhāya sannāhayati tathā tvamapīti bhāvaḥ | dīpakālaṃkāraḥ | śrījayadeveti || udāsitaḥ tiraskṛtaḥ vāmaḥ vakrabhāvaḥ yatra tādṛśam | harasya kaṇṭhasīmāyāṃ vakrākāreṇa vartamānatvāt sūktimālikāyāḥ tadvailakṣaṇyasūcanārthamidaṃ viśeṣaṇamityavagantavyam | ata eva adharīkṛtaḥ tiraskṛto hāraḥ

21.8.7

savaktimuktāhāro yena tādṛśam| śrījayadevena bhaṇitaṃ sūktimālikārūpaṃ gītam| jayadevasyeti vā vigrahaḥ bhaṇitaṃ uktirūpaṃ gītam| harau śrīkṛṣṇanāyake vinihitāni viśeṣeṇa nyastāni manāṃsi yaisteṣāṃ hariprīvaṇacittānāmityarthaḥ¹| kaṇṭhataṭī kaṇṭhapradeśam²| abhirāmamiti gītaviśeṣaṇaṃ kriyāviśeṣaṇaṃ vā| adhitiṣṭhatu adhivasatu| athavā kaṇṭhataṭau kaṇṭhapradeśādhikaraṇe vasatvityarthaḥ| nirantaraṃ kṛṣṇabhaktiḥ kaṇṭhadeśe tiṣṭhatvityarthaśca| 'adhiśīṅsthāsāṃ karma³' ti adhikaraṇasya karmasaṃjñā | tvayā śīghramabhisaraṇaṃ na kriyate cet priyasya cintāvyāmoho bhaviṣyatītyāha seti ||

21.8.8

he sakhi rādhe, sa priyaḥ kṛṣṇaḥ sā mayā aparādhakarmīkṛtā rādhā samāgamya matsamīpaṃ prāpya, māṃ drakṣyati kopaṃ parityajya vīkṣiṣyate | na kevalaṃ darśanamātraṃ anantarakṛtyasambhāṣaṇamapi sambhaviṣyatītyāha smareti | smarakathāḥ manmathoddīpakakathāmātrakaraṇamapi tu anantarakṛtyamācariṣyatītyāha pratyaṅgamivi | pratyaṅgaṃ pratyavayavaṃ 'aṅgaṃ pratīko'vayava' ityamaraḥ | āliṅganaiḥ āśleṣaiḥ prītiṃ santoṣaṃ yāsyati gamiṣyati | pratyaṅgāliṅganena saukhyamanubhaviṣyatītyarthaḥ | na kevalamāliṅganarūpaṃ bāhyasambhogamātraṃ api tu āntarasambhogañca kariṣyatītyāha raṃsyata iti | raṃsyate suratabandhaviśeṣaiḥ krīḍiṣyati iti cintākulaḥ ittha pūrvoktavicāraparamparāvyākulīkṛtacittaḥ, saḥ priyaḥ tvāṃ paśyati cintāvaśāt puraḥ prādurbhūtāṃ bhavatīṃ vīkṣiṣyate | paśyati iti vartamānavadbhāve bhaviṣyati laṭ | ¹- athavā cintāvaśāt sannihite laṭ prayogopapattirvā-¹ | na kevalaṃ darśanaṃ apitu vepate bhavaddarśanāt kampiṣyate | anyāsambhogarūpāparādhakāriṇaḥ priyādarśane kampasya yuktatvāditi bhāvaḥ | na kevalaṃ kampamātraṃ kintu pulakayati | bhavaddarśanajanitasāttvikodayavaśāt gātraṃ pulakavatkarotītyarthaḥ | virahapūrvakapriyādarśanasya romodgamahetutvāditi bhāvaḥ | pulakayatītyatra 'tatkarotī², ti ṇic | na kevalaṃ pulajananamātraṃ apitu tanmūlabhūtānando'pyastītyāha ānandatīti | ³-matkṛtāparādhaparamparāmavigaṇayyaiva ciraṃ paricitaṃ-³ māṃ vicārya sā āgatā satyeva santuṣyatītyarthaḥ | anyathā romodgamasyehāsambhavāditi bhāvaḥ |

21.8.9

na kevalamānandamātraṃ api tu tadanuguṇasvedākhyasāttvikabhāvo'pi astītyāhasvidyatīti | svidyati bhavaddarśanajanitasukhapāravaśyāt khedākhyaṃ sāttvikabhāvaṃ prāpnotītyarthaḥ | na kevalaṃ svedamātraṃ api tu bhavaddarśanajanitasāttvikabhāvānukūlakṛtyamapyastītyāha pratyudgacchatīti | pratyudgacchati ^1-bhavaddarśanotkaṇṭhayā bhavatyāgateti smaran tvadāliṅganārthamuttiṣṭhatītyarthaḥ | kiñca sthiratamaḥpuñje uktavarṇanānukūlamohapaṭale sati nikuñje latāgṛhe mūrcchati-^1 mūrcchāṃ prāpnoti | tvadanāgamanahetuneti śeṣaḥ | athavā sthiraḥ āprabhātaniścalaḥ tamaḥpuñjo'ndhakārasamūho yasminniti vyutpatyā idaṃ kuñjaviśeṣaṇaṃ vā | ‘pṛcchatī’ti pāṭhe tvāṃ pṛcchati praśnaṃ karoti ityarthaḥ | atra aṣṭamanavame anaṅgāvasthe anusandheye | sāttvikeṣu madhye romāñcādayaḥ katicana boddhavyāḥ | vepate pulakayatītyādi kriyāpadeṣu paśyatītyatreva prakriyā anusandheyā | nanu sarveṣu paśyatsu dhṛtabhūṣaṇayā^2 jāriṇyā mayā samprati^3 kathamabhisartavyamityāśaṅkāyāmāha-akṣṇoriti ||

21.8.10

he sakhi rādhe, viṣvagañcatīti viṣvak sarvato vyāptamityarthaḥ | dhvāntaṃ gāḍhāndhakāraḥ | nikuñje saṅketasthānalatāgṛheṣu viṣaye, nikuñja iti jāttāvekavacanam | abhisāro nāma saṅketasthalagamanam | tatra sambhramajuṣāṃ tvarābhājāṃ 'satvarahṛdāmiti pāṭe tvaramāṇamānasānāmityarthaḥ | ata eva dhūtānāṃ patyādivañcanaśīlānāmiti yāvat | etādṛśīnāṃ sudṛśāṃ kāminīnāṃ akṣṇoḥ nayanayoḥ añjanaṃ kajjalaṃ nikṣipat nidadhat | tadbhrāntiṃ karotītyarthaḥ | śravaṇayoḥ karṇayoḥ tāpiñchagucchāvalīṃ tamālastabakaparamparāṃ nikṣipat | mūrdhni mastake śyāmasarojadāma nīlotpalamālikāṃ nikṣipat | kucayoḥ stanayoḥ kastūrikāpatrakaṃ mṛganābhipatravalloṃ nikṣipat | nicolaḥ anyadarśanapratibandhakapracchadapaṭaḥ, tadvaccāru ramaṇīyaṃ sudṛśāṃ pratyaṅgaṃ pratyavayavaṃ āliṅgati āvṛṇoti | tathā cāndhakārasyaiva alaṅkārasthānīyatvāt sarvadṛṣṭipidhāyakāvaraṇapaṭarūpatvāccāvaśyamidānīmeva gantavyamiti tātparyam || punarapyabhisaraṇānukūlaṃ tama eva varṇayati kāśmīreti |

21.8.11

he sakhi rādhe, kāśmīreṇa kuṅkumena gaurāṇi gauravarṇāni vapūṃṣi yāsāṃ tādṛśīnāṃ, athavā kāśmīravad gauravapuṣāṃ 'pīto gaurā haridrābha' ityamaraḥ | abhisārikāṇāṃ svairiṇīnāṃ rucimañjarībhiḥ kāntigucchaiḥ abhitaḥ sarvataḥ ābaddhā rekhā yasmiṃstādṛśam | tamāladalāni tāpicchaparṇāni | teṣāṃ nīlaḥ nīlavarṇaḥ tasya nibhaṃ samānaṃ tāpiñchacchadvat dṛśyamānamityarthaḥ | tamisraṃ timiraṃ kartṛ tasmin kṛṣṇe prema eva hema suvarṇaṃ, tasya nikaṣopalatāṃ parīkṣāprastarabhāvaṃ tanoti vyañjayati | kāśmīrarūṣitagaurakāminīkāyakāntirekhālaṅkṛtaṃ tamisraṃ hemarekhāṅkitanikaṣopala iva kṛṣṇe premātiśayaṃ abhisārikāṇāṃ abhivyañjayatītyarthaḥ | tataśca tvayā'pīdānīmevāvaśyaṃ gantavyamiti tātparyam | rūpakopamayoḥ saṃsṛṣṭiḥ || varṇitāndhakārānantarakṛtyamāha hārāvalīti || athānantaraṃ kāñcanasya suvarṇasya kāñcidāma raśanākalāpaḥ sa ca mañjīraśca kaṅkaṇaṃ ca tāni, teṣu maṇayaḥ taralā hāramadhyamaṇayaḥ 'taralo hāramadhyaga' ityamaraḥ| hārāvalyaḥ taralāśca maṇayaśceti dvandvaḥ| athavā taralakāñcanadāmetyatra karmadhārayaḥ| teṣāṃ dyutibhiḥ dīptibhiḥ dīpitasya prakāśitasya nikuñjanilayasya latāmandirasya dvāre sthitamiti śeṣaḥ| hariṃ śrīkṛṣṇaṃ nirīkṣya vrīḍāvatīṃ rādhāṃ sakhī iti vakṣyamāṇaprakāreṇa nijagāda ūce| atra hārādayaḥ kṛṣṇasambandhinaḥ grāhyāḥ, na rādhāsambandhinaḥ| abhisārikāṇāṃ kaṅkaṇamañjīrāderasamīcīnatvāt| yadvā upapatisamīpagamanasamaye uddīpakanūpurādidhāraṇasyāpi¹ rādhāsambandhitvenaiva ²-grahaṇasya samīcīnatvāt²- rādhāsambandhino vā|| uktaprakārameva viśadayati mañjutareti||

Linked texts (1)