Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 22

Śrutirañjanī 22

Language
Sanskrit

Contents

22.8.1

varālīrāgeṇa gīyata ityasyāyamabhiprāyaḥ | pūrvagīte vasantarāgasya uddiṣṭatvāt varālikāyāḥ tatpatnītvāt tadanantaraṃ tasyopasthānaṃ yuktamiti taduktam | 'rāmakriyā varālī ca kāśīvāsantayoṣita' iti | jampatālena gīyate | talakṣaṇaṃ tu 'drutadvandvaṃ virāmāntaṃ jampatālasya kathyata' iti | ratirabhasena suratārthacāpalena sambhrameṇetyarthaḥ | tena jātaṃ yadvarahasitaṃ mandahāsaḥ bhāve ktaḥ; tadvadvadanaṃ mukhaṃ yasyāḥ sā | ratirabhasasañjātamandahāsaśobhitavadanetyarthaḥ | tasyāssambuddhiḥ | hasitamiti kartari ktaḥ | etādṛśi he rādhe, mañjutaraṃ atyantamanoharaṃ yatkuñjatalaṃ tadeva kelisadanaṃ krīḍāgṛhaṃ tasmin kuñjarūpamandire | mādhavasya lakṣmīpatirūpakṛṣṇasya samīpaṃ abhyarṇam | loke hi prāyeṇa pramadājanāḥ sampannavallabhānusaraṇā bhavanti | tadvata tvamapīti dyotayituṃ mādhavasamīpamityuktamiti jñeyam | yadvā praveśe vilambe kriyamāṇe sati lakṣmīsamīpaṃ gamaṣyatīti bhayasūcanārthaṃ vā mādhavetyuktamiti jñeyam | praviśa rahasyasthale praviśya, vilasa sampannena hariṇā saha vilāsaṃ kurvityarthaḥ |

22.8.2

naveti || kucakalaśayoḥ payodharakumbhayoḥ taralā ratirabhasādinā cañcalā hārā yasyāḥ tasyā ssambuddhiḥ | athavā taralā nāyakamaṇipradhānā hārā yasyā iti vā | śākapārthivāditvāt madhyamapadalopisamāsaḥ | 'taralo hāramadhyagaḥ' ityamaraḥ | tādṛśi rādhe, mādhavasamīpaṃ praviśa | kiñca navaṃ nūtanaṃ yathā bhavati tathā | bhavanti utpadyamānāni aśokadalāni pallavā ityarthaḥ | aśokadalaviśeṣaṇaṃ yaugikaṃ vā padam | taiḥ kṛtaḥ śayanasāraḥ talpottamaḥ, yatra tādṛśe śubhalatāmandire vilasetyanvayaḥ | navadalaśoketi ca pāṭhaḥ | kusumeti || kusumasukumāraṃ puṣpakomalaṃ dehaṃ śarīraṃ yasyāstasyāssambuddhiḥ | vikasatkusumasukumāraśarīre he rādhe, mādhavasamīpaṃ praviśa | na kevalaṃ praveśamātraṃ, api tu kusumacayena puṣpastomena¹ racitaṃ nirmitam | ata eva śuci pavitraṃ manoharamiti yāvat | vāsagehaṃ garbhāṃgāraṃ yasmin tādṛśe | 'garbhāṃgāraṃ vāsagehaṃ' ityamaraḥ | iha latāgṛhe vilasetyanvayaḥ |

22.8.3

calamalayeti || rasena śṛṅgārādinā valitā sañjātavalikā rasabharitetyarthaḥ | valitetyatra 'tārakāditvāditac' ², 'yasyeti ca' ³, itīkāralopaḥ | ata eva lalitā ramaṇīyā, gītirgānaṃ yasyāssā | tādṛśī navarasasampannagānacaturetyarthaḥ | tasyā ssambuddhiḥ⁴ | anena rādhāyāḥ uddīpakagānādicāturī sūcitā | etādṛśi he rādhe, calaḥ cañcalasvabhāvo, malayapavano malayanilaḥ, tena ghanaṃ adhikaṃ, surabhi sugandhi, śotaṃ śītalaṃ, tādṛśe iha latāmandire vilasetyādi tulyam | 'rasavalitalalitagīte' iti latāmandiraviśeṣaṇaṃ vā | tadā gītaṃ bhramarīyamaṅgīkartavyam | caleti viśeṣaṇena vāyoḥ śaityasaurabhyamāndyaguṇāssūcitāḥ | madhutaraleti || daśanānāṃ dantānāṃ rucyā kāntyā rucirāṇi manoharāṇi śikharāṇi dantāgrāṇi yasyāstasyāḥ sambuddhiḥ | atra dantapadasannidhānāt niṣāda sthapatinyāyena śikharāṇāṃ dantīyatvamavagantavyam²| etādṛśi he rādhe madhunā makarandena 'madhu madye puṣparase' ityamaraḥ | athavā madhau vasante taralāḥ kūjanacapalāḥ ye pikāḥ kokilāḥ teṣāṃ nikarasya nikurambasya ninadena mukhare bādaśīle, madhunā taralaḥ cañcalaḥ; dhṛṣṭānudhṛṣṭakalpa iti yāvat | tādṛśaḥ pikaninada iti vā yojanā | madhuratarapikaninadeti pāṭhe madhurataraḥ atyantaśrutisukhāvaha ityarthaḥ | etādṛśe iha nikuñje, śeṣaṃ pūrvavat |

22.8.4

vitateti || kucau kumbhāviva kucakumbhau ca jaghanañca kucakumbhajaghanam | prāṇ‍yaṅgatvādekavadbhāvaḥ| pīnaṃ pīvaraṃ varttulaṃ vā | kucakumbhajaghanaṃ yasyāḥ tasyāḥ sambuddhiḥ | ciramalasapīnakucakumbhajaghana iti pāṭhe alasaṃ mandagati³ pīnakucakumbhajaghanaṃ yasyāḥ iti yojanā | pīnakucakumbhajaghanatvādeva asyāḥ mandagatitvamavagantavyam | jaghaneti 'nakroḍe⁴...' tyādinā ṅīṣaḥ pratiṣedhaḥ | etādṛśi he rādhe, vitatā vis‍tṛtā yā bahuvalyayaḥ anekalatāḥ, tāsāṃ navapallavaiḥ nūtanakisalayaiḥ; atra vitatabahugrahaṇaṃ chāyābāhulye corvaratānukūlyasya sūcanārtham, navagrahaṇaṃ pallavānā- matyantamṛdulatāsūcanārthamityavagantavyam¹ | ghane nibiḍe ²–ghane sāndre nibiḍa, iti yāvat–² | iha kuñje , śeṣaṃ pūrvavat |

22.8.5

madhumuditeti || madanaśarāḥ kāmabāṇāḥ tai rabhasaḥ suratakāraṇavegaḥ, ‘tṛtīyā tatkṛte³’tyādinā samāsaḥ | rabhasena, bhāvaḥ priyasaṅgamābhiprāyo yasyāstasyāḥ sambuddhiḥ rabhasabhāvetyatrāpi samāsaḥ pūrvavat | athavā madanaśaraiḥ rabhasabhāvaḥ śīghrapriyasaṅgamābhiprāyaḥ yasyāḥ tasyāḥ sambuddhiḥ | athavā madanaśaraiḥ rabhasañcañcalaḥ , bhāvaḥ antaḥkaraṇaṃ yasyāstādṛśo | kāmaśarakṛtacittacāñcalyetyarthaḥ | tasyāḥ sambuddhiḥ | cittacāñcalyajñānaṃ tu ceṣṭābhirevāvagantavyam | ataḥ sambuddhyupapattau ‘madanarasavivaśabhāve’ ti kvacitpāṭhaḥ | tadā madanena kāmadevena rasaḥ sambhogavāñchā, ‘śṛṅgārādau rase vīrye drave rāge guṇe rasaḥ’ iti viśvaḥ | samāsaḥ pūrvavat | tena vivaśabhāvaḥ parāyattacittaṃ pāravaśyaṃ vā yasyāstasyāssambuddhaḥ | evaṃvidhe rādhe, madhunā makarandena, muditāḥ santuṣṭāḥ madhuprā madhuvratāḥ teṣāṃ kulena saṅghena kalitaḥ kṛtaḥ rāvo jhaṅkāro yatra tādṛśe, madhukaranikara saṅkula ityarthaḥ | uddīpanārthaṃ madhupadaṃ gṛhīta mityavagantavyam | ihetyādi pūrvavat | vihiteti || he murāre kṛṣṇa, vihitaḥ nṛtyānukūlatālaghaṭanādinā kṛtaḥ padmāvatyāḥ nijanāyikāyāḥ sukhasamājo nānāvidhasukhasandoho yena tādṛśe | jayadevakavirājarāje jayadevākhyakaviśreṣṭhe | bhaṇati gīta- vadati sati | maṅgalaśatāni kalyāṇaparamparāṃ kuru vidhehi | madviracitagītaprītassan śrotṝṇāṃ gātṝṇāṃ mama ca śreya.paramparāṃ anukūlayetyarthaḥ | samāja ityatra ‘samudorajaḥpaśuṣvi^1 ti apo paśusaṃghātaniyamitatvādatra ghañ pratyayaḥ | kavirāja ityatra ‘rājāhassakhibhyaṣṭac^2 , samāsāntaḥ |

22.8.6

anyāsaṅginastasya samīpaṃ kathaṃ praviśāmītyāśaṅkāyāmāha tvāmiti || he rādhe, yasmāt kāraṇāt ayaṃ śrīkṛṣṇaḥ ciraṃ bahukālaṃ atibhāradyotanārthaṃ idamuktamityavagantavyam | tvāṃ pṛthujaghanastanabhārāṃ bhavatīṃ cittena vahan dadhānaḥ atiśrāntaḥ atyantakhinno jāta iti śeṣaḥ | na kevalaṃ śrāntimātraṃ api tu kandarpeṇa kutsitadarpeṇa kāmadevenetyarthaḥ | kandarpatvañca tasya bādhyābādhyajanavivekarāhityāditi^5 jñeyam | bhṛśaṃ atyarthaṃ tāpitaḥ tāpavān kṛtaḥ | ^6—ata eva—^6 sudhayā'mṛtena sambodhanārho yatra sudhārasabharitatvāt |

22.8.7

he amṛteti sambodhanamityarthaḥ | bimbakalpo'dharo bimbādharaḥ, śākapārthivāditvāt madhyamapadalopisamāsaḥ | samāsailakṣaṇaṃ likhitam¹ | sudhāsambodhaśca asau bimbādharaśca taṃ, amṛtasadbhavadvimbādharamityarthaḥ | pātuṃ icchati apekṣate ‘iṣu gami yamāṃ cha², iti chādeśaḥ | yathāloke kaścit mahābhāraṃ vastu mastakādinā vahan śrāntaḥ³-tāpitaḥ san amṛtakalpaṃ⁴jalaṃ pātumicchati-³ tathā'yamapītyarthaḥ | tataścānyāsaktiśaṅkā na kāryeti bhāvaḥ | tasmāt kāraṇāt iha lalāmanire'sya kṛṣṇasyāṅkasamīpaṃ alaṅkuru, tatra gatvā maṇḍayetyarthaḥ | athavā alaṃ vihāraparyāptaṃ kuru | aṅkamiti pāṭhe śarīramalaṅkuru; āśleṣādinā sambhāvayetyarthaḥ | anyathā tatra avayavaḥ nirarthakaḥ syāditi bhāvaḥ | ito'pyavaśyaṃ sambhāvanīyaḥ | iha bhrūkṣepe'pi he rādhe tava⁵ kṣaṇaṃ kṣaṇamātraṃ ‘atyantasaṃyoge dvitīyā⁶’ | bhrūkṣepaḥ kaṭākṣavikṣepaṇaṃ tasya⁷ lakṣmīlavaṃ sampadèva deśam | tena krīte kaṭākṣapatanamātreṇaiva vaśīkṛta ityarthaḥ | anenātyantasaulabhyaṃ sūcitam | ata eva dāse bhṛtya iva upasevite padāmbhoje yasmiṃstasmin; ārādhitabhavaccaraṇāravinde | ‘upamite⁸’ tyādinā samāsaḥ | anena tasya ativinayasampattiḥ sūcitā | etādṛśe kṛṣṇe

22.8.8

tava kutassambhramaḥ kasmātkopārambhaḥ | yathā dhanakrīte sevitapadāmbhoje vaśaṃvade garbhadāse kopo na yuktastathā tasminnapi tava kopo na yukta ityarthaḥ | athavā dāsajanopasevitapadāmbhoje bhṛtyavargārādhitacaraṇāravinde mahāprabhāve ityarthaḥ | etādṛśe bhrūkṣepalakṣmīlavakrīte sati tasmin sambhramaḥ kutaḥ ? vaśaṃvadamahāprabhau kopasyāyuktatvāditi bhāvaḥ | tathā ca śīghrametatsaṃmīpaṃ prati gantavyamiti bhāvaḥ | kāvyaliṅgopamayoḥ saṃsṛṣṭiḥ | evaṃ rādhā sakhyā pratibodhitā satī tadīritārthamācarati seti | gā dṛśo vindati prāpnotīti govindaḥ | ³athavā gāṃ bhuvaṃ vinda-| tīti govindaḥ | yadvā gāḥ dhenūḥ vindatīti govindaḥ | athavā gāṃ svargaṃ vindatīti govindaḥ | svarlokastha ityarthaḥ | athavā gāḥ vāco vindatoti govindaḥ | vāgrūpastutiviṣaya iti yāvat | athavā gāṃ jalaṃ vindatīti sākṣātsāgaraśāyītyarthaḥ | yadvā gāṃ lakṣyaṃ vindatoti | samastamunilakṣyaviṣaya ityarthaḥ | 'svargeṣu paśuvāgvajradiṅnetraghṛṇibhūjale, lakṣyadṛṣṭyā striyāṃ puṃsi gauḥ'ityamaraḥ | vidlṛ lābhe iti dhātuśca—³ | etādṛśe kṛṣṇe samanantaravakṣyamāṇārthānugrahārthaṃ anena śrīkṛṣṇamābhidhānaṃ ityavagantavyam | ata eva lole satṛṣṇe locane yasyāssā tādṛśī, śrīkṛṣṇadarśanalālasetyarthaḥ | 'lolaścalasatṛṣṇayo'

22.8.9

rityamaraḥ | evaṃ vidhā sā rādhā ānandena śrīkṛṣṇadivyamaṅgalavigrahasambandhe sati samanantaraṃ sambhaviṣyaddharṣeṇa janitasantoṣeṇa saha vartata iti sānandam| sādhvasañceti tat sānandañceti cūtavṛkṣavat viśeṣyapūrvakasamāsaḥ | bhayaṃ vātra etāvatparyyantaṃ śrīkṛṣṇānurāgaviṣayaṃ bhavaditarajanitamanusandheyam | sasādhvasasānandamiti ca ānandamiśrībhūtasādhvasamityarthaḥ | tena sahitaṃ yathā bhavati tathā | atraikaḥ sāhityapāṭho vyarthaḥ | śiñjānaṃ śabdāyamānaṃ, mañju lokottaraṃ mañjīraṃ nūpuraṃ yasmin karmaṇi tadyathā tathā, niveśanaṃ kṛṣṇāvāsabhūtalatāmandiraṃ praviveśa praviṣṭavatī | atra praveśasamaya eva mañjīradhāraṇaṃ grāhyam | anyathā mārgābhisaraṇakālānanuguṇamañjīratyāgapratipādakena ‘tyaja, mañjīre’ tyādinā virodhāt || praveśānantarakṛtyamāha rādheti |

Linked texts (1)