Gita Govinda 24
Śrutirañjanī 24
- Language
- Sanskrit
Contents
- 24.9 — 15 parts
24.9.1
rāmanāmakriyārāgeṇa¹ gīyata ityasyā'yaṃ bhāvaḥ | pūrvaṃ varālikāyāḥ upasthānāt tadanantaraṃ tatsapatnayāḥ upasthānaṃ yuktamiti | taduktaṃ— ‘rāmakriyā varālī ca kāśī vāsantayoṣitaḥ’ iti | ekatālena² geyam | lakṣaṇaṃ likhitam | kṣaṇamityārabhya rādhiketyantaṃ dhruvapadam | tadādau vyākriyate | he rādhike anugataṃ pūrvaṃ tvāmanusṛtaṃ³ tava priyatamamiti yāvat | nārāyaṇaṃ māmadhunā idānīm | adhuneti nipātanātsādhuḥ | kṣaṇaṃ svalpakālaṃ, athavā kṣaṇaśabdādarśa ādyac | kṣaṇaṃ bhavatsambhogotsavaṃ nārāyaṇamityanvayaḥ | ‘nirvyāpārasthitau kālaviśeṣotsavayoḥ kṣaṇa’ ityamaraḥ | athavā kṣaṇamuddiśyānubhaja sevasva⁴ | kṛṣṇasammatyanantarabhāvitvāt rādhāsammateranubhajetyuktamiti bhāvaḥ | atra nārāyaṇaṃ sakalabhuvananidānaṃ⁵ tasya jalaśāyitvena paramapuruṣatāsūcanadvārā avaśyasevyatāsūcanārthaṃ taduktam | ‘āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ; tā yadasyāyanaṃ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ⁶’ iti | kena prakāreṇetyākāṅkṣāyāṃ śrīkṛṣṇaḥ svayameva sevāprakāramupadiśati kisalayeti | he kāmini suratakrīḍāśālini rādhe, prakṛtopayogārthamanena sambodhanamityavagantavyam | kisalayaśayanaṃ pallavatalpaṃ tasya tale pradeśe caraṇanalinayoḥ pādakamalayoḥ komalatāsūcanārthaṃ
24.9.2
nalinagrahaṇam | viniveśaṃ nikṣepaṃ vinyāsamiti yāvat | kuru vidhehi | tena kiṃ syāt, tadāha—suveśaṃ samīcīnasthānaṃ idaṃ paridṛśyamānaṃ kisalayaśayanaṃ kartṛ tava padapallavau caraṇakisalaye, tāveva vairiṇau, tābhyāṃ parābhavaṃ adharībhāvaṃ, tiraskāramityarthaḥ | anubhavatu prāpnotu, niṣidhyopasthāpanārthaṃ padayoḥ pallavaupamyaṃ avagantavyam | ata eva vairitvaṃ sphuṭam | āvayoḥ saṅgamātpūrvaṃ uddīpakatvena bādhakaṃ yat pallavatalpaṃ tadidānīṃ bhavaccaraṇapallavārātikṛtaparābhavamanubhavatu | 'atyutkaṭaiḥ puṇyapāpairihaiva phalamaśnute' ityāśayenāparādhakāriṇaḥ idānīmeva parābhavasya yuktatvāditi bhāvaḥ | bhavaccaraṇasadṛśapallavaracitaśayanasya yo garvaḥ tannirvāpaṇa midānīmeva anubhavatu ityarthaḥ | śayane sambhogāthaṃ idānīmeva gaccheti tātparyam | karakamaleneti || he rādhe, yasmāt tvaṃ vidūraṃ atyantadūraṃ āgamitā'si gamerṇyantāt karmaṇi ktaḥ | ahaṃ tava caraṇaṃ atraikatvamavivakṣitam| ubhayoḥ pariśrānteraviśeṣāt | saṃvāhanasya kramikatvādvā ekatvopapatteḥ, karakamalena pāṇipaṅkajena, atra paṅkajagrahaṇaṃ kṛṣṇasya rādhācaraṇasaṃvāhanena mārdavaguṇasampatyā karatvārhatāsūcanārtham¹ | karomi saṃvāhanaviśiṣṭaṃ kurve² | madarthādhvaśraminivṛttyarthaṃ³ tava pādasaṃvāhanaṃ karomītyarthaḥ | atra kṛtasya⁴ karaṇādyogāt vaiśiṣṭyamaṅgīkarttavyam | lokānusāriṇamupakṛtya anusṛtya
24.9.3
bhagavataitamuktamiti avirodhaḥ | anugatiśūrasya tava nūpurasyāpi tavaiva vibhrameṇa¹ bhavitavyamityāha kṣaṇamiti | anugatiḥ anuyānāṃ, tatra śūraṃ samarthaṃ, atrānugatiśauryaṃ ca bhūtakālīnamavagantavyam | natvadhunā; anantaravakṣyamāṇavacanavirodhāt | nūpuraṃ mañjīraṃ, śayanopari pallavatalpoparibhāge māmiva kṣaṇamutkuru | yathā bhavadanugatiśūraṃ māṃ tava mukhakamala.valokanapradānādinā sambhāvayasi tathā śayanopari nikṣipya caraṇakaṭakamapi sambhāvayetyarthaḥ² | nanu tyaja mañjīramityatra parityāgasyopadiṣṭatvāt³ dhāraṇaprasakterabhāvāt atra taddhāragoktirviruddheti cenna | uddīpakatvena samīpāgamanavelāyāṃ taddhāraṇasyāpi sambhavāt⁴ | vadaneti || he rādhe, vadanasudhānidheḥ mukhāmṛtamayūkhāt galitaṃ mṛtaṃ amṛtamiva anukūlaṃ suratopayogaṃ, vacanaṃ racaya ghaṭaya | manmathoddīpakamadhurākalpavacanāni udbhāvayetyarthaḥ | sambhāṣaṇena tvayā kiṃ kāryamityāśaṅkayāha virahamiti | anantaraṃ urasi tava vakṣaḥsthale adhikaraṇe sthitamiti śeṣaḥ | payodhararodhakaṃ kucakumbhāvaraṇaṃ dukūlaṃ kṣaumavastraṃ virahamiva āvayorviyogamiva apanayāmi sambhāṣaṇābhāve hṛdayasaṃgamapūrvakakucakalaśāspha lanāghaṭanāditi bhāvaḥ'| etāvantamanehasaṃ bhavatkucakumbhadarśanābhāvajanitaviyogaduḥkhaṃ bhavatkucakumbhadarśanena pariharetyarthaḥ | sambhāṣaṇapūrvakaṃ kucamaṇḍaladarśanapradānena māṃ sambhāvayeti tātparyam | ataśca nārāyaṇaṃ māṃ anubhajetyanvayaḥ |
24.9.4
kucadarśanānantarakṛtyaṃ sūcayati priyeti | priyaparirambhaṇāya vallabhāśleṣāya yo rabhaso vegaḥ, tena valitaṃ miśritamiva sthitaṃ ata eva pulakitaṃ² atiduravāpaṃ tvadanumatiṃ binā balātkāreṇa atyantaduṣprāpametādṛśaṃ kucakalaśaṃ, madurasi mama vakṣaḥsthale, ‘pratyayottarapadyośce³, ti asmadaḥ madādeśaḥ | viniveśaya nikṣipa | naya nidhehītyarthaḥ | kucopamardanaṃ yathā bhavati tathā māmāliṅganena sambhāvayetyarthaḥ | kucaniveśanakṛtyamāha nāśayeti | manasijatāpaṃ mama śarīre kāmadevakṛtabādhāṃ⁴ nāśaya nivārayetyarthaḥ | paritāpanivartanarūpaprayojanasambhavādā liṅgana avaśyaṃ kāryamiti tātparyam | atra kucayostāpanivartakatvaghaṭanāya kalaśaupamyam | loke'pi hi śītalajalakalaśamyaiva tāpanivartakatvāditi bhāvaḥ | ataśca nārāyaṇamanubhajetyanvayaḥ | āliṅganānantarakṛtyaṃ sūcayati adhareti || he bhāmini rādhe, adharasudhārasaṃ, adharāmṛtarasaṃ, upanaya prāpaya | māmiti śeṣaḥ | athavā upanaya mama samīpaṃ prāpaya | adharāmṛtaṃ dehītyarthaḥ | dānaphalaṃ sūcayati tvayītyādinā | he bhāmini rādhe, tvayi vinihitamanasaṃ bhavatyāmeva līnacittaṃ; ata eva virahānalena bhavadviyogadahanena dagdhavapuṣa saṃploṣitadehaṃ,1 ata eva avilāsaṃ vilāsarahitaṃ akiñcanamityarthaḥ | dāsaṃ tvaccaraṇādhīnajīvanaṃ; viśeṣaṇacatuṣṭayena kṛṣṇasya dānapātratā sūcitā | etādṛśaṃ māṃ mṛtamiva gataprāṇamiva jīvaya prāṇavantaṃ kuru | athavā mṛtamiva sthitaṃ māṃ jīvayeti vā yojanā | yathā ārādhitā devatā uktaviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ dāsaṃ amṛtadānena jīvayati tathā tvamapītyarthaḥ2 | upamā samāsoktiśca |
24.9.5
adharāmṛtadānāntarakṛtyaṃ sūcayati śaśimukhīti || he śaśikhi candravadane rādhe, maṇiraśanāguṇaṃ ratnanibaddhamekhalākalāpaṃ anuguṇo'nukūlaḥ, kaṇṭhaninādaḥ kaṇṭhasambharatikūjitajanitadhvaniḥ yasmin karmaṇi tattathā, mukharaya upari suratavegena dhvanayetyarthaḥ | kimarthamityata āha śrutīti | pikarutena kokilālāpena vikale vidhure3 tvadviyogakālīnapikakalaravasañjātavyathe ityarthaḥ | etādṛśi mama śrutiyugale karṇadvaye cirābahukālamārabhya sthitamiti śeṣaḥ | athavā ciraṃ atati satataṃ gacchatīti bahukālavyāpinamityarthaḥ4 | ata sātatyagamane ityasmāt kvip | sa cāsau avasādaśca tamavasādam | kokilālāpaśravaṇajanitaviṣādaṃ, śamaya nivāraya¹ | uparisurataṃ kurviti tātparyam | rātikālīnakūjitāni ratirahasyoktāni pūrvaṃ likhitāni | mukharayetyatra mukharaśabdāt tatkarotīti ṇyantāt loṭ | śamayetyatra 'śamo'darśane iti śamermittvāt nopadhāvṛddhiḥ |
24.9.6
evamukte sati lajjāvaśāt anavekṣamāṇāṃ tāmāha māmiti || he rādhe vikalīkṛtaṃ tvatkṛtaparābhavena vikalacittaṃ māṃ; athavā nirnimittabhavatkṛtamānena² kaluṣacittamavalokitaṃ vīkṣamāṇaṃ kartari niṣṭhā | ata eva ativipularuṣā atyantakopena kopanimittasya sphuṭasyābhāvāt³ kopasya naiṣphalyamiti vakturabhiprāyaḥ| adhunā 'dānau mīlitena pakṣmapidhānena lajjitemiva sañjātalabjamiva sthitamidaṃ paridṛśyamānaṃ tava nayanaṃ, karma virama viramayetyarthaḥ | antargabhitaṇic | 'vyāṅparibhyo rama⁴ iti parasmaipadam | madviṣayatayā nirnimittakopajanitamīlanākhyaṃ bhāvam | lajjāyāḥ sakāśāt vyāvartayerthaḥ | savilāsadṛṣṭyā māṃ vilokayeti⁵ tātparyam | ativipularuṣetyasya⁶ vikalīkṛtamityanena vānvayaḥ | na kevalamavalokanamātraṃ api tu rataye khedaṃ suratārthaṃ viṣādamityarthaḥ | 'caturthī'⁷tyādinā samāsaḥ | visṛja tyaja | samanantarameva sambhaviṣyatsuratamākalpayetyarthaḥ | khedaṃ mūrcchetyarthaḥ | athavā visṛjetyantargābhattaṇic | tadā ratikhedaṃ madīyaṃ suratārthaviṣādaṃ visṛja tyaja | suratapravṛttyā madīyaṃ khedamapākṛtya niṣkāraṇavikalīkṛta māṃ sambhāvayeti tātparyam | 'avalokitu' miti pāṭhe asya¹mīlita lājitamityanenānvayaḥ | ataśca nārāyaṇaṃ māṃ²anubhajetyanvayaḥ |
24.9.7
śrījayadeveti || anupad anantaraṃ nigaditaḥ bhaṇitaḥ madhuripoḥ śrīkṛṣṇasya modaḥ suratasaṅghaṭanāvārtājanitasantoṣaḥ yena tādṛśam | śrījayadevena bhaṇitaṃ idaṃ gītaṃ, rasikajaneṣu śṛṅgārarasāsvādavidagdheṣu manoramā cittākarṣikā yā ratiḥ sthāyī bhāvaḥ, tasyāḥ rasaḥ tatprakṛtikaśṛṅgārarasaḥ, tasya bhāvaḥ³ tasya vinodaṃ manaḥkrīḍāṃ janayatu sampādyatu⁴ rasikajanāhlādakāri bhavatvityarthaḥ | atha priyāyāḥ suratonmukhīkaraṇaprārthanāyāḥ phalamāha pratyūha iti
24.9.8
priyaṃbhāvukaḥ apriyaḥ priyaḥ bhavatīti priyambhāvukaḥ| 'kartari bhuvaḥ khiṣṇuckhukañau iti priyaśabdād bhuvaḥ kartari khukañ| 'arurdviṣa ityādinā mumāgamaḥ | suratasya sutakrīḍāviśeṣasya ārambhaḥ | 'lalītakrīḍe'ti pāṭhe cāyamevārthaḥ | tayoḥ rādhāmādhavayoḥ udbhūtaḥ prādurbhūtaḥ babhūva jātaḥ | suratopakramo jāta ityarthaḥ | yasmin suratārambhaviṣaye nibiḍāśleṣe gāḍhāliṅgane pulakāṅkureṇa romodgamena pratyūhaḥ antarāyaḥ, 'vighno'ntarāyaḥ pratyūhaḥ' ityamaraḥ | abhūt pulakarūpavighno jāta ityarthaḥ | krīḍākūtavilokine rativibhramābhiprāyasūcakālokane nimeṣeṇa pakṣma pātena pratyūho'bhūt | nimeṣarūpavighno jāta ityarthaḥ | adharasudhāpāne adharāmṛtasevane kathānarmabhiḥ iṣṭamadhurālāpaiḥ pratyūho'bhūt | narmāktirūpāntarāyo'bhūt| manmathasya kalāyuddhe kāmaśāstraprasiddhaṣoḍaśakalāvibhāvapūrveke, uktasaptamyāṃ tu samuccayārthaḥ | ānandānugamena sukhānuvṛtyā sāttvikodayeneti yāvat | pratyūho'bhūta sāttvikarūpapratyūho jāta ityarthaḥ | atyādareṇa āśleṣādikaṃ jātamiti tātparyam | sarvatra 'itthaṃbhūta' - iti tṛtīyā | 'hetoḥ' tṛtīyā vā | nibiḍāśleṣādavagantavyavyavadhānarūpaṃ kāryāntaraṃ kalpanīyam | prakrāntakṛtyaṃ dallabhāyataṃ varṇayati dorbhyāmiti |
24.9.9
kānto vallabhaḥ śrīkṛṣṇaḥ, dorbhyāṃ rādhāyāḥ bāhuvallībhyāṃ saṃyamitaḥ yantritaḥ | bāhuyugalena baddhaḥ ityarthaḥ | rādhāyā ityatra tṛtīyānteṣu sarvatrānvayaḥ | yathā payodharabhareṇa kucabhāreṇa āpīḍitaḥ, krīḍāliṅganena urasi bhāravān kṛta ityarthaḥ | tathā pāṇijai nakharāgraiḥ āviddhaḥ bāhumūlādiṣu kṣataḥ, nakhakṣatasampanna ityarthaḥ | daśanaiḥ dantāgraiḥ kṣataṃ daṣṭaṃ adharapuṭaṃ yasya tādṛśaḥ, tathā śroṇitaṭena kaṭipradeśena 'kaṭiḥ śroṇiḥ kakudmatī' ityamaraḥ | āhataḥ ūrupradeśe īṣatpīḍitaḥ | suratakauśalyadyotanārthaṃ īṣadarthaprayogaḥ | 'āḍīṣadarthe'bhivyāptau....' ityamaraḥ | śroṇirityatra prāṇyaṅgatvādekavadbhāvaḥ | atra śroṇiśabdasya jaghanaparatvena bandhaviśeṣeṇa vā kṣoṇyāṃ kṣatyupapattiravagantavyam | tathācoktaṃ - 'uttiṣṭhataḥ priyatamasya karadvaye tat, sthitvā tadīyakarapīḍitanāthakaṇṭhā | paścātprasāritapadā parilambhayantī, yā cumbatā ratimupaiṣyati lambitaṃ ta'ditiḥ |
24.9.10
tathā¹⁻ kace lalāṭāgre cikuranikare hastena ānamitaḥ kṛtaḥ adharapānārthaṃ kaceṣvākṛṣṭa ityarthaḥ | kiñcādharasudhāsvādena adharāmṛtapānena sammohitaḥ paravaśīkṛtaḥ, ayaṃ kāmapi tṛptim⁻¹ apūrvāṃ tṛptim āpa prāptavān | tasmātkāraṇāt kāmasya gatiḥ prakāro vāmā vakrabhūtā aho āścaryam | yasmāt loke bandhanādikaṃ kṛtyaṃ kopaprayuktaṃ viṣayabhūtasya janasya duḥkhāvaham | tadeva kāmadevaprayuktaṃ ceditthaṃ sukhāvahuṃ dṛśyata iti lokavilakṣaṇatayā kāmagatervakratvaṃ āścaryavihatvamiti bhāvaḥ | ²⁻athavā vāmā ramyā manorametyarthaḥ | 'vāmaṃ savye pratīpe ca draviṇe cātisundare' iti viśvaḥ | 'vāmau valgupratīpau dvau' ityamaraḥ | kāmagatirlaukikagativat duḥkhāvahā na bhavati | api tu sukhāvahaiveti ramyatvaṃ āścaryakaratvaṃ ceti bhāvaḥ | yadvā yasmānnityatṛptamavāptasakalakāmaṃ bhagavantamapi kṛṣṇaṃ kāmaḥ kāmopabhogaparatantramakārṣīt | ataḥ tasya gateḥ āścaryavihatvaṃ vāmatvaṃ ceti bhāva-2: || evamurarisuratena kāntatṛptimupavarṇyantaraṃ kāntātṛptimapi sūcayan tatkṛtyaṃ varṇayati māreti ||
24.9.11
mārasya manmathasya aṅke cihne tatpratāpagamaka ityarthaḥ | māro maraṇaṃ tasyāṃ kalpaṃyapi dhvanyate | 'utsaṅgacihnayośvāṅka' ityamaraḥ | 'prārabdhe ratikelī'ti pāṭhe raṇārambhe prārabdhe sati ityanvaya | ratikelimaṅgalaraṇārambhe sutaka krīḍāsaṅkule sutakrīḍāsakrame, tayā rādhayā sāhasamrāyaṃ sāhasaṃbahula sāhasena prāyaḥ anaśanena maraṇamiti yāvat | tadradastīti ca dhvanyate | 'prāyo bhūmyanaśane' ityamaraḥ | raṇārambhasya maraṇaphalakatvāt sāhasamūlatvamatragantavyam | etādṛśe yatkiñcitkārye kāntajayāya vallabhajayāya sambhramāt¹ tvarāyāḥ santoṣādvā upari kāntopari prārambhi upakrāntamityarthaḥ | karmaṇi luṅ | 'rabheraśabliṭo'² | iti num | atra kāntaśabdena vallabhagrahaṇaṃ tasyānaṅgaraṅgarāgitvasūcanāthamityagantavyam | tādṛśanaṭanārthaṃ pratiyoddhuḥ pratipattirapi yukteti bhāvaḥ! ³—kāntajayāya kiñcitkāryaṃ prārambhīti vā yojanā¹ tatra kārye jaghanasthalī rādhāyāḥ nitambamadeśaḥ, niṣpandā kāntajayāya pravṛttā niśceṣṭā jāteti vācyārthaḥ | tātparyaṃ tu stambharūpasāttvikabhāvavatī jāteti | tathā dorvallī bāhulatikā, śithilitā śithilīkṛtā, kāryārthaṃ pravṛttā śithilaprayatnā jātetyarthaḥ | tātparyantu sāttvikodayena galiyantraṇā jāteti³ | atra bandhanānuguṇyāya dorvallīti prayoga iti bhāvaḥ | vakṣaḥ uraḥsthalaṃ utkampitaṃ jayāya pravṛttam; bahirganakampaṃ jātamityarthaḥ | tātparyantu nidhuvanārtha niśvāśena kampitamiti | akṣi nayanayugalaṃ ekatvaṃ na vivakṣitama | mīlita tādṛśaṃ raṇaṃ draṣṭuṃ aśaknuvata baddhapakṣma jātamityarthaḥ | tātparyantu sukhapāravaśayena
24.9.12
mīlitaṃ jāta miti | tataśca pauruṣeṇa puruṣadharmeṇa puruṣabhāvena vā | rasaḥ guṇotkarṣaḥ, saḥ | kutaḥ kasmāt sidhyati | na kutopītyarthaḥ | śleṣoddīpitakāvyaliṅgamalaṅkāraḥ | ratikelisaṅka taraṇārambha ityatra rūpakam | siddhasya jayasya parājayadharmasambandhāt parājayasyāṃtprekṣaṇāt¹ gamyotprekṣā | viśeṣeṇa sāmānya samarthanārthāṃntaranyāsaḥ | kriyāṇāṃ samuccayaṃ pratipādanāt samuccayālaṃṅkāra ścete | teṣāṃ saṃsṛṣṭepaṅkarau yathāyogamalaṅkāratayā rūḍhāviti draṣṭavyam² | ratikelī yatra ratiśabdena pañca vetra surataṃ kathitam³ | taduktaṃ muninā- 'kramaśaḥ kathayāmi viśeṣanaśera taḥ⁴” iti | kiñcidupari prārambhītyanena dhenukādisurataviśeṣā puruṣāyitākhyāsurataviśeṣāśca sūcitaḥ | tallakṣaṇaṃ 'svecchayā śramiriṇa vallabhe'thavā yoṣidācarati pūruṣāyitam⁵ iti | prasaṅgādanyaviśeṣalakṣaṇānyapi kathyante | 'nyastahastayugalā nije pade, yoṣideti kaṭirūḍhavallabhā, agrataḥ yadi śanairadhomukhī, dhe nukaṃ vṛṣavadunnate priye || vyānataṃ raṃtamidaṃ yadi priya, syādadhomukhacatuṣpadākṛtiḥ | tatkaṭiṃ samadhiruhya vallabhā syādṛkṣādipaśumasthitisthitaḥ || cakravadbhramati kuṃcitāṅghrikā bhrāmaraṃ nṛjaghane samuddhate || bhūgatastanabhujāsyamastakāmunnatasphicamadhomukhīṃ striyam | krāmati svakarakṛṣṭamehano vallabhaḥ karivadaibhamucyate || granthāntare - 'prasārite pāṇipāde, śayyāspṛśi mukhe'pi, unnatāyāḥ striyaḥ kaṭyāṃ mārjālakaraṇaṃ vidu' riti || evaṃ suratamupavarṇya tasyāntaṃ varṇayati tasyā iti ||
24.9.13
tasyāḥ rādhayāḥ uraḥ vakṣaḥsthalaṃ pāṭalāḥ śvetāruṇāḥ pāṇijāḥ nakhāḥ1 'śvetaraktastu pāṭala' ityamaraḥ | taiḥ aṅkitaṃ cihnitam | kṛṣṇanakhatraṇālaṅkṛtamityartha | atra nakhānāṃ pāṭalatvavarṇanaṃ śrīkṛṣṇasya mahābhāgyasampannatāsūcanārthamityavagantavyam | taduktaṃ sāmudrike--'pāṇipādatale rakte netrāntau ca nakhā api; tālujihvādharoṣṭhaṃ ca saptaraktaṃ praśasyate' iti | tasyā ityasya dṛgādau sarvatrānvayaḥ | tasyā dṛśau netre nidrayā kaṣāye raktavarṇe jāte suratavyāpāreṇa nidrāyā abhāvāt punarnidrārthe raktavarṇe ityarthaḥ | athavā nidratyatra vyatirekalakṣaṇayā tadabhāvo gṛhītaḥ | tathā ca nidrayā nidrābhāvena ākaṣāye āsamantāt kaṣāyita ityarthaḥ | athavā nidrayā kāraṇena kaṣāye; suratānantaraṃ
24.9.14
śrāntyaḥ 1-nidrāyāmanubhūtāyāṃ anantaramaruṇe jātetyarthaḥ | athavā anidrākaṣāye iti padacchedaḥ | tadā anidraṃ nidrābhāvaḥ, arthābhāve avyayībhāvaḥ | tena ākaṣāye samantātkaṣāyetyarthaḥ | athavā anidroti bahuvrīhiḥ | ata eva ākaṣāyetyarthaḥ | adharasya śoṇimā tāmbūlarāgaḥ, nirdhūto nitarāṃ dhūtā, nirdhautaḥ nitarāṃ dhotā-1 | adharapānena bhagnatetyarthaḥ | adhararāgasya atyantaraktirūpatvārthaṃ nirdhūtagrahaṇamityavagantavyam | kriyāsāmarthyāt śoṇima padena2 tāmbūlarāgo vivakṣitaḥ na tu sahaja ityavagantavyam | atra imanijantasya strīliṅgatā mṛgyā | mūrdhajāḥ cikurāḥ vilulitāḥ suratavyāpāreṇa suratāntādidvā vivastṛtāḥ santo viśeṣeṇa itastataḥ vikṣepta ityarthaḥ | ata eva srastāḥ galitāḥ sraja kusumamālikāḥ yebhyaste tādṛśāḥ jātā ityarthaḥ | kāñcīdāma raśanākalāpaḥ, daramīṣat ślathaṃ acañcalaṃ granthibandhāṇo yasya tādṛśam | surata vyāpāraśithilīkṛta vetrakamityarthaḥ | evaṃ prakārairebhiḥ pūrvoktaiḥ niśātaiḥ tīkṣṇaiḥ prātaruṣasi dṛśo gocarairiti śeṣaḥ | kāmaśaraiḥ ura pramukharūḍhakāmabāṇaiḥ3 | ‘nikhātai’riti pāṭhe dṛśoḥ kṛṣṇadṛṣṭayoḥ nikhātaiḥ dṛṣṭiviṣayīkṛtaiḥ ityarthaḥ | patyuḥ śrīkṛṣṇasyedaṃ manaḥ kīlitaṃ punaḥ suratārthi jātam | adbhutamatyantāścarya mityarthaḥ | loke hi —suratānte sarvasyāpi manaḥ suratavirasaṃ bhavati | lakṣmīsamānarādhāyāḥ sambandhiāne surate tu tadākāradarśanena bhagavataḥ śrīkṛṣṇa ya manaḥ tathaiva punaḥsuratotkaṇṭhaṃ jātamiti atyantāścaryamiti bhāvaḥ |
24.9.15
uktaṃ ca—‘uttiṣṭhantyā ratānte bharamuragapatau pāṇināaikena kṛtvā, dhṛtvā cānyena vāsaḥśithilitakavarībhāramaṃse vahantyāḥ; bhūyastatkālakāntidviguṇitasugabhaprītinā ¹-śārṅgiṇā tat¹-, śayyāmāliṅgya nītaṃ vapuralasalasad²bāhu lakṣmyā manojñam , iti || anyatrāpyuktam‘ sā nāma ³-vanitā cādya ^-3 gāḍhaṃ tṛptasya˙ vismayamānanoti⁵....iti tṛptebhājāṃ, bhūyo riraṃsāṃ janayasvajalla miti || payurmanaḥ kīlitamine manaḥkīla| katravastunā rātrāyāḥ suratānta kālasya lokottaratvaṃ vastu vyañjitamiti vastunā vastudhvaniḥ |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit