Gita Govinda 5
Śrutirañjanī 5
- Language
- Sanskrit
Contents
- 5.8 — 7 parts
5.8.1
bhūyo'pyāhetyuktaṃ; tatprakārameva viśadayati-candanacarciteti || idaṃ gītamekatālena saha rāmakriyārāgeṇa gīyate | tālalakṣaṇaṃ- ' ekenaiva drutena syādekatālīti kathyate¹ | tatra harirityārabhya kelirara ityantaṃ dhruvapadam | tadādau vyākhyāyate || he rādhe vilāso'syāstīti vilāsī tasmin vilāsini vilāsavati vibhramavati | ata eva kelipāre vihāratatpare, iha paridṛśyamāne mugdhavadhūnikare atidarśanīyakāminīkadambake, gopikānāṃ mano haratīti hariḥ śrīkṛṣṇaḥ vilasati krīḍati | kīdṛśo harivilasatītyākāṅkṣāyāmāha—candaneti | candanena paṭīreṇa carcitaṃ rūṣitaṃ ālisamiti yāvat | nīlaṃ śyāmavarṇaṃ kalebaraṃ śarīraṃ taṃtra pītaṃ suvarṇavarṇaṃ vasanamambaraṃ yasya, sa cāsau vanamālī ca² | kiñca keliṣu vihāreṣu calatī valamāne ye maṇikuṇḍale tābhyāṃ maṇḍitamalaṅkṛtaṃ³ bhūṣitamityarthaḥ⁴ | gaṇḍayugaṃ kapoladvayaṃ yasya⁵ sa cāsau smitaṃ mandahāsaḥ tena śālī ramaṇīyaśca sa hariḥ vilasatītyanvayaḥ | 1 || pīnapayodhareti | yasmin mugdhavadhūnikare kācidgopavadhūḥ kācilla- vāṅganā | pīnau pīvarau yau payodharau kucau tayoḥ bhārabhareṇātyantabhāreṇa¹ sarāgaṃ sābhilāṣaṃ yathā tathā, hariṃ parirabhyāliṅgya² udañcitaḥ pañcamākhyo rāgaḥ³ svaraviśeṣo yasmin karmaṇi tadyathā bhavati tathā | 'ṣaḍjaṃ mayūro vadati pikaḥ kūjati pañcamam', iti ; uktaṃ ca--rere kokila mā bhaja maunaṃ kiñcidudañcaya pañcamarāgam | nocettvāmiha ko jānīte kākakadambakapihite cūte, iti | anugāyati vadati, tasminmugdhavadhūnikare harivilasatītyanvayaḥ⁴ | evamanyatrāpi yattacchabdādhyāhāreṇa⁵ dhruvapadānvayaḥ |
5.8.2
kāpīti | yasmin mugdhavadhūnikare kāpi ⁶⁻kācid gopavadhūḥ | atisundaraśṛṅgāragopakāminī,⁻⁶ vilāsena vibhrameṇa, vilole cañcale ye locane tayoḥ khelanaṃ viharaṇaṃ tena janita utpāditaḥ, manojaḥ kāmo¹ yena tādṛśamatyantakāmoddīpaka mityarthaḥ | madhusūdanasya kṛṣṇasya vadanasarojaṃ mukhakamalaṃ adhikamatyantaṃ dhyāyati | madhusūdanavadanasaundaryaṃ bahiravalokya ²—atyantasamuditakāmāt tad dhyāyatītyarthaḥ—² | tasminityanvayaḥ³ nena⁴— kṛṣṇena tasyā atyantānuraktiḥ sūcitā—⁴ | kāpi kapoleti | yasminmugdhavadhūnikare kācincitambavatī gopāṅganā śrutimūle kṛṣṇasya karṇamūle kimapyanirvācyamālapituṃ vaktuṃ pulakaiḥ romodgamaiḥ anukūle cumbanayogye⁵ | atra pulakānāṃ cumbanātpūrvameva āvirbhāvapratipādanāt tasya tasyāmatyantāsaktiḥ sūcitā | kapolatale kṛṣṇasya gaṇḍapradeśe militā ghaṭitā⁶ āsaktavatītyarthaḥ⁷ | cāru sukhodayo yathā syāttathā dayitaṃ śrīkṛṣṇaṃ cucumba cumbanaṃ kṛtavatī | rahasyakathanavyājena śrīkṛṣṇasya kapolacumbanaṃ cakāretyarthaḥ | kapolasya cumbanasthānatvamuktaṃ ratirahasye— ‘ nayanayugakapolaṃ dantavāso mukhāntaḥ stanayugalalalāṭaṃ cumbanasthānamāhuḥ⁸ iti ⁹tathā ca kāmatantre— 'bhālasthale'dharakapolavilocanānte kaṇṭhe ca manmathagṛhopari mūrdhni deśe | nābhau kṛtī vividhacumbanamāsamantāt kuryātsadā madanatantraviśārado'yam || iti || tasminnityanvayaḥ¹ |
5.8.3
kelikaleti | yasmin mugdhavadhūnikare kācidgopikā keliṣu rāsakrīḍāsu yāḥ kalāḥ kāmakalāḥ tadarthaṃ yatkutukaṃ tena² kutūhalena hetunā amuṃ³ yoṣijjaneṣu paridṛśyamānaṃ kṛṣṇaṃ yamunāvanakūle kālindyāḥ⁴ vipinamayatarapradeśe; taṭasamīpa iti yāvat | mañjulo⁵ manohāro yo vañjulakuñjo vānīralatāgṛhaṃ tasmin gataṃ gamanaṃ yasmin karmaṇi tadyathā tathā; kareṇa hastena; dukūle kṣaumavasane vicakarṣa celamākṛṣṭavatī; yoṣinmaṇḍalagataṃ kṛṣṇaṃ vañjulatāsaṅketamandire⁶ krīḍārthamāgacchedityācakarṣetyarthaḥ | ⁷tasminnityanvayaḥ | karataleti | karatalayorhastāgratalapradeśayoḥ yau tālau mayūrādhārṇḍasadṛśau¹ kālakriyāmānasādhanadhvanijanakau kāṃsyapātraviśeṣau tābhyāṃ taralā cañcalā tālaghātavyāpāreṇaiva itastataścalantītyarthaḥ | evaṃvidhā yā valayāvaliḥ kaṅkaṇamālikā tayā kalitaṃ miśritaḥ | ata eva kalaḥ avyaktamadhuraḥ svano ravaḥ yasmin tādṛśaṃ| vaṃśo veṇunālaṃ| yasmin² | atha vā karatalābhyāṃ hastāntapradeśābhyāṃ jāyamānastālaḥ³ cañcatpuṭādiḥ tannimittatayā taralā valayāvalirityādi; pūrvavat⁴ ubhayatra tālotpādanāya ⁵─calatāṃ tadvalayānāṃ kaṅkaṇānāmāvaliḥ tayā kalitaḥ kalaravaḥ─⁵ gṛhītavaṃśanikhanasaṃpanna ityarthaḥ| etādṛśe rāsarase nṛtyaviśeṣasaukhye| rāsalakṣaṇaṃ tu raṅgalakṣmīvilāse─ "yatra saṃbhūya⁶ banitāḥ parasparamanoharāḥ | nṛtyanti yaṣṭihastāstaṃ daṇḍarāsaṃ pracakṣata"'⁷ iti⁸ | saha nṛtyaparā hariṇā sārdhaṃ nṛtyāsaktā yasmin vadhūnikare kācidvallavī taruṇī hariṇā kṛṣṇena praśaṃsaṃse tuṣṭuve | karmaṇi liṭ | śaṃsastutāviti
5.8.4
dhātuḥ| veṇunādānuguṇakaratālaḥ tayā samyagācarita iti kṛṣṇena stutetyarthaḥ| tasminnikare vilasatītyanvayaḥ¹| itthaṃ pratyekamanekanārīśṛṅgāraceṣṭāceṣṭito harirekadaiva bahuviharaṇaistāḥ paravaśāyatītyāha śliṣyatīti| yasmin vadhūnikare kāmapi kāñcidgulavāṅganāṃ śliṣyati āśliṣyati; āliṅgitīti yāvat²| kāmapi kāñcidgallavāṅganāṃ cumbati; kāmapi rāmāṃ ramaṇīṃ ramayati| smitena mandahāsena sahitāṃ ata eva cārutarāṃ atyantamanoharām aparāṃ gopikāṃ paśyati vīkṣate³| parāmanyāṃ vāmāṃ⁴ sundarīm anugacchati| ‘vāmaṃ savye pratīpe ca draviṇe cāti sundare’ iti viśvaḥ| anusṛtya¹ saṅketasthalaṃ prati nayatītyarthaḥ²| anena³⁻pareṅgitajñānakuśalaḥ kṛṣṇastā ekadaiva āliṅganacumbanakrīḍanavīkṣaṇānugamanorastāḍananakhavilekhanadibhiḥ tattadabhimataiḥ śṛṅgāraceṣṭitaiḥ sītkṛta-maṇita-karuṇavacanasnigdhabhāṣaṇālāmuktiprabhṛtīn tattatsamayocitānavaśadiracitān vividhān vikārān darśayan vallavījanān sarvānapi paravaśastaten krīḍatītyanenāsyātisambhogaśṛṅgārānubhavacāturī sūcitetyavagantavyam ⁻³ | śrījayadeveti | adbhutānāṃ⁴ sarvalokāścaryakarāṇāṃ⁵ keśavakelīnāṃ vihārāṇāṃ rahasyaṃ vivicya varṇanānaīṃ vastu yasmin tādṛśam | kiñca vṛndāvanākhye vipine vane ācaritāni kṛṣṇacaritrāṇi yasmin tādṛśam | ata eva yaśasyaṃ kīrtanādibhiḥ⁶ śrotṛgātṛyaśaskaramityarthaḥ | ⁷⁻idaṃ sarvaphalopalakṣaṇaṃ ; tathā ca aihikāmuṣmikasaukhyajanakamityāśayaḥ⁻⁷ | idaṃ śrījayadevaphaṇitaṃ gītaṃ śubhāni kalyāṇāni vitanotu śrotṝṇāṃ⁸ vistārayatvityarthaḥ⁹ |
5.8.5
prakārāntareṇāpi sakhī rādhāyai kṛṣṇacaritaṃ nivedayati-viśveṣāmiti || he sakhi, viśveṣāṃ samastaprāṇināmanurañjanena svaviṣayānurāgajanakavyāpāreṇa, ānandaṃ niravadhikapramodaṃ janayan utpādayan¹ | kiñca indīvaraśreṇī nīlotpalasamūhaḥ tadvat śyāmalāni nīlavarṇāni | 'upamānānī'tyādinā samāsaḥ | komalāni atimṛdulāni āliṅganasaukhyasampādanasamarthānītyarthaḥ | tānyaṅgāni taiḥ bāhuprabhṛtibhiravayavaiḥ ; anaṅgasya kāmadevasyotsavaḥ; aṅgahīnasya kāmasya kāminījanavijayaḥ etairevāṅgaiḥ² aṅgasaṅgasaṃpūrtirjaniteti³ yassaṃtoṣaḥ tamupanayan tatsūnārthamiva⁴ anaṅgapadena manmathabodhanamityāśayaḥ | anena sākṣānmanmatha ivābhātītyuktaṃ bhavati⁵ | ata eva mugdho'tisundaraḥ, ata eva vrajasundarībhiḥ vallavataruṇībhirabhitaḥ sarvataḥ pratyaṅgaṃ pratyavayavaṃ svacchandaṃ yatheṣṭamasaṅkocamiti yāvat yathāsyāttathā āliṅgitaḥ āśliṣṭo hariḥ kṛṣṇaḥ mūrtimān vigrahavān ‘mūrtiḥ kāṭhinyakāyayo’ rityamaraḥ | śṛṅgārarasa iva madhau vasantasamaye krīḍati kāminīkadambena saha viharatītyarthaḥ | paśyeti vākyaśeṣaḥ | bahusundarībhiriti ca pāṭhaḥ ||
5.8.6
prakārāntareṇa vasantasamayaṃ² varṇayati—adyotsaṅgeti || adyāsmin vasantasamaye śrīkhaṇḍaśailānilaḥ candanagirisamīraṇaḥ, utsaṅge paṭīratarupradeśe vasantaḥ, niṣaṇṇā ye bhujaṅgāḥ suratakhinnāḥ pavanāśanāḥ taiḥ kabalaḥ grasanaṃ tena yaḥ kleśaḥ sarvāṅgeṣu vyathā tasmādiva prāleyaṃ himaṃ tatra plavanecchayā sarpadaṃśanajanitaviṣanirharaṇārtham avagāhanecchyā³ īśācalaḥ sarveṣāmacalānāṃ svāmī yaḥ śailaḥ himavān tamabhisarati abhigacchati | tadābhimukhyena yātītyarthaḥ | śītajalāvagāhanena viṣanivṛttiḥ lokāyurvedayoḥ prasiddhā | kiñcāsmin samaye pikānāṃ kokilāṃnāṃ giraḥ kūjitāni kiṃcit īṣat snigdhāni vikasitāni rasālamaulimukulāni ālokya⁴ cūtāgrasthitakorakānālokya⁵ dṛṣṭvā, harṣādayādasmākaṃ sahajasiddho yaḥ sahakārakorakāderghrāsaḥ¹ sa idānīmāvirbhūta iti yaḥ santoṣaḥ tasya udayādutpatteḥ yaḥ kuhūḥ kuhūḥ ityanukaraṇaśabdaḥ, loke'pi hi iṣṭavastulābhajanitasantoṣāt² janānāṃ kūtkaraṇāni saṃbhavanti | tadvadatrāpītyarthaḥ | iti anena prakāreṇa kalā avyaktamadhurāḥ uttālāḥ gaṃbhīrāśca satyaḥ unmīlanti virahijanakarṇaśūlāyamānatvena priyāliṅgitajanaśrutisudhādhārāyamānatvena³ codbhavanti | ākarṇayeti vākyaśeṣaḥ⁴ || iti⁵ śrīlakṣmaṇasūriviracitāyāṃ gītagovindavyākhyāyāṃ śrutirañjanīsamākhyāyāṃ prathamaḥ sargaḥ⁶ evaṃ sakhīvākyena²- vasantasamayaṃ tatra ca bhagavataḥ śrīkṛṣṇasya vihārāṃścopavarṇya anantaraṃ rādhāyāścaritāni varṇayati -
5.8.7
viharatīti || rādhā kartrī, sādhāraṇapraṇaye svasmin anyasyāṃ ca samānānurāge harau kṛṣṇe vane bṛndāvane viharati³ yuvatimitsahakrīḍati sati⁴ vigalitaḥ srastaḥ yo nijotkarṣaḥ anyakāntāpapekṣayā svasyāḥ pūrvatanātyantasammānaḥ⁵, tasmādidānīṃ galitasvakīyapūrvatanasammānāddhetorityarthaḥ⁶ | tato heto ryā īrṣyā anyasammānajanitā'sūyā⁷, tadvaśena tena nimittenetyarthaḥ⁸ | anyataḥ vihāravyāsaktakṛṣṇavāsasthalādanyatra¹ gatā rādhā | kiñca guñjantī jhaṃkṛtiṃ kurvatī yā madhuvratamaṇḍalī rolambakadambakaṃ, tena mukharāṇi nadanti, śikharāṇi agrabhāgā yasmin tādṛśe kvacidapi kutracillatākuñje latānirrmite kuṭīre, pūrvaṃ² la.nā yastu sammānaṃ kṛtavān, tasyaiva purataḥ sāvamānamavasthānamanucitamiti nilīyāvasthitetyarthaḥ | na kevalaṃ līnā api tu dīnā | ananyagatikā ca kṛṣṇavyatirekeṇa tadavasthānamasahamānā³ sāṅketyabhāvāditi bhāvaḥ | evaṃ rūpaviśeṣaṇatrayaviśiṣṭā satī rahaḥ ekānte sakhīmuvāca | tatra ‘bruvo vaci’ rādeśaḥ⁴ uvācetyuktam | tatprakārameva viśadayati | —
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit