Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 7

Śrutirañjanī 7

Language
Sanskrit

Contents

7.8.1

he sakhi, tvamadyaiva mayā saha saṃyojya madutkarṣaṇasukṛtaṃ labhasveti sakhīṃ prārthayate nibhṛteti || ekatālena guṇḍakriyārāgeṇa gīyate | 'ekenaiva drutena syāt ekatālī tu kathyate' iti tālalakṣaṇam | rāgasvarūpaṃ tu, 2'ratotsukā kāntapadapratīkṣāṃ asaṃveśayantī mṛdupuṣpatalpe | itastataḥ preritadṛṣṭirādrī śyāmātanurguṇḍakarī pragalbhā' iti | tatra he sakhi3 ityārabhya savikāramityantaṃ dhruvapadam | sarvasādhāraṇatvāt ādau vyākhyāyate | he sakhi, madanamanorathaḥ kāmabhogavāñchā tayā bhāvitayā adhivāsitayā, yadvā 'āhitāgnyāditvāt' niṣṭhāyāḥ pūrvanipāte 4-bhāvitamadanamanorathayeti jātam-4 | tadā anusaṃhitakāmabhogābhilāṣayetyarthaḥ | etādṛśyā mayā saha udāraṃ vāñchitārthapradānasamarthaṃ5 keśimathanaṃ keśidānavahantāraṃ śrīkṛṣṇaṃ6 savikāraṃ vikāreṇa sahitaṃ yathā tathā ramaya vihara |

7.8.2

mayā saha krīḍāpannaṃ kurvityarthaḥ | padeṣu tṛtīyāntaṃ mayetyanena yojyam | dvitīyāntaṃ keśimathanamityanena yojyam | kīdṛśyā mayā kīdṛśaṃ keśimathanamityākāṃkṣāyāmāha—nibhṛteti | nibhṛtaṃ^2 niścalaṃ ekāntayogyamiti^3 bhāvaḥ | evaṃ vidhaṃ yannikuñjagṛhaṃ latāmandiraṃ tadgatayā prāptavatyā. anena bhogayogyamidaṃ sthalamiti sūcitam| kiñca' cakitaṃ yathā syāttathā vilokitā vīkṣitāḥ sakalā diśo yayā tādṛśyā mayā saha, kīdṛśaṃ kṛṣṇaṃ niśi niśāyāṃ rahasi ekānte nilīya madbhayavaśāt strīkadambe viharamāṇasya svākārasya^5 gopanaṃ kṛtvā vasantaṃ tiṣṭhantam | kiñca ratiḥ gopikābhissaha kṛtā kāmakrīḍā tatra yo rabhasaḥ gopikāsaṃbandhinidhuvananirmāṇaveṣa ityarthaḥ^6 | tadvaśena^7 tadāyattabhāvena hasantaṃ hāsaṃ kurvantam | yadvā kāmaḥ aṣṭaguṇaḥ bhavediti tasyārthaḥ | idānīṃ aparokṣeṇa jñāta iti gopakāminīṃ hasantamityarthaḥ^8 | etādṛśaṃ ramayetyanvayaḥ | prathamasamāgameti || he sakhi, prathamasamāgamena nūtanasaṃbhogena lajjitayā^9 sañjātalabjayā, paṭūni parahṛdayāvarjanasamarthāni yāni cāṭūni

7.8.3

priyavacanāni teṣāṃ śataiḥ bahubhiḥ anukūlaṃ saṅgatam | mamānumatamiti yāvat¹ | manorañjanacatugalāpaiḥ prathamasambhogakālīnāṃ madīyāṃ lajjāṃ² apākṛtya mayā saṅgatamityartha | na kevalaṃ cāṭuśatairanumaṅgatimātraṃ, tatkṛtaṃ kāryāntaramapyasti ityāha mṛdviti | mṛdu komalapadaghaṭitaṃ ata eva madhuraṃ śrotrasukhakaraṃ smitaṃ mandahāsasametaṃ ca yathā bhavati tathā bhāṣituṃ vaktuṃ śīlaṃ asyāstīti bhāṣī tasya bhāvaḥ | parahṛdayāvarjanacāturīdhurāṇatetyarthaḥ | tayā; idaṃ rādhāviśeṣaṇaṃ vā | asminpakṣe bhāṣitamiti bhāve niṣṭhā | bahuvrīhisamāsaḥ | ṇinipakṣe ‘tvatalorguṇavacanasye³’ ti puṃvadbhāvaḥ kṛṣṇapakṣe | anena hetunā śithilākṛta sambhogārthamapākṛtaṃ jaghanadukūlaṃ lajjāsaṃrakṣakaśroṇīpurobhāgakṣaumaṃ yena tādṛśaṃ⁴ ramayetyanvayaḥ | anena kṛṣṇaikāyattatvaṃ sūcitam⁵ | kisalayaśayaneti || he sakhi, yat kisalayaśayanaṃ viracitapallavatalpaṃ, tatra niveśitayā kṛṣṇenaiva sādaraṃ sthāpiṃtayā | kṛte⁶ kṛṣṇenaivācarite parirambhaṇacumbane āliṅganādharāsvādane yasyāstayā⁷ kartryā, parirabhyāliṅgya kṛtaṃ¹ adharapānaṃ yasya tādṛśam | atra kṛtaparirambhaṇeti parirabhya kṛteti ca dvābhyāmubhayoranurāgasāmyaṃ² sūcitam | kiñca mamaivorasi payodharopari nānyasyā ityarthaḥ | ciraṃ bahukālaṃ śayānaṃ nidrāṇam | anena mayyeva atimahatī prītiḥ kṛṣṇasya pūrvaparicayavāsanābalāditi³ sūcyate | etādṛśaṃ mayā ramayetyanvayaḥ |

7.8.4

alaseti || he sakhi, alase⁴ sukhaparavaśe nimīlite mukulite locane yayā tayā | kiñca⁵ śramajalaṃ svedodakaṃ sakalakalebare samastaśarīre yasyā stayā⁶ anena sampūrṇasāttvikabhāvaḥ sūcyate | tādṛśyā mayā saha pulakāvalyā romodgamaparamparayā lalitau ramaṇīyau kapolau gaṇḍasthale yasya tam | anenāpi sampūrṇasāttvikabhāvaḥ sūcitaḥ | ata eva baraḥ sarvāṅge sāttvikabhāvodayaparyantaṃ prabalo yo madanamadaḥ kandarpadapa̍ḥ | atyantasu tapavṛttiriti yāvat | tasmāddhetoḥ atilolaṃ atyantacañcalam | sarabhasapravartamānasuratamiti yāvat¹ | ²-vigalitanetrāntarānandodayāvadhikriyamāṇasuratavyāpāraśālinamityarthaḥ-² | etādṛśaṃ kṛṣṇaṃ mayā saha ramayetyanvayaḥ | sātvikabhāvānttu— 'stambhaḥ pralayaromāñcā svedo vaivarṇyavepathū | aśru vaiśvaryamityaṣṭau sātvikāḥ parikīrttitā'³ iti | kokileti || he sakhi, kokilānāṃ yaḥ kalaravaḥ avyaktamadhuradhvaniḥ, tadvatkalaṃ kūjitaṃ kūjana avyakta kaṇṭharutaṃ⁴ yasyāstayā, kalaravakūjitayetyatra madhyamapadalopisamāsaḥ | anena vi ṣeṇana rādhāyāḥ kāmaśāstraprasiddharatikūjitaprābīṇya sūcitamiti yāvat⁵ | kiñca ślathāni sambhogasammardena īṣat srastāni yāni kusumāni tairākulā vyāptāḥ kuntalāścikurāḥ yamyāstayā⁷ |

7.8.5

mayā saha nakhaiḥ karajaiḥ likhitaḥ aṅkitaḥ ghanastanabhāraḥ pṛthukucamaṇḍalaṃ yena tādṛśam | nakhakṣatālaṅkṛtamadīyakucadvayamityarthaḥ | anena pūrvopabhogasvārasyaṃ¹ jānātītyuktaṃ bhavati | kiñca jitaḥ svāyattīkṛtaḥ manasijatantravicāraḥ kāmaśāstraparijñānaṃ padminyādistrījātiparijñānaṃ,² bhadradantādipuṃjātiparijñānaṃ,³ tāḍanādidaśasaṃskāraparijñānaṃ capeṭikādipañcatantraparijñānaṃ, maṇḍūkabandhādicaturaśītibandhāvagamaḥ, drāvaṇastambhanādisādhanasakalauṣadhajñānaṃ, ṣoḍaśakalādisakalaśāstrapratibhā ca yena tādṛśam | anena kṛṣṇasya rasikāgraṇītvamuktam | etādṛśaṃ ramayetyanvayaḥ | caraṇeti || he sakhi, caraṇayoḥ pādayoḥ raṇite ratirabhasena śiñjite⁴ maṇinūpure ratnamañjīre yasyastayā | kiñca mukharā ratiraṇasamaye raṇantī⁵ ata eva viśrṛṅkhalā vigatā sambhāge⁶ apagatā śrṛṅkhalā śrṛṅkhalāvadratikālīnapratibandhakanāvāgbandhādiḥ⁷ yasyāḥ sā⁸ mekhalā raśanā yasyā- stayā| paripūritaḥ sāṅgīkṛtaḥ suratavitānaḥ sambhogavistāro yasya tādṛśam¹| ata eva kacagrahaḥ purobhāgakuntalagrahaṇaṃ tena saha yathā tathā cumbanadānaṃ yattatpradānakaṃ madīyakapolādikarmakaṃ cumbanadānaṃ yasya tādṛśam| matsambhogakauśalamālokya pāritoṣikatvena tadānīmeva sakacagrahaṇaṃ kapolādicumbanaṃ kṛtavantamityarthaḥ²| evaṃvidhaṃ ramayetyanvayaḥ |

7.8.6

evaṃ bāhyasambhogaśṛṅgāramupavarṇya āntarasambhogasukhamupavarṇayati³ ratisukheti || he sakhi, ratiḥ surataṃ tatra yatsukhaṃ⁴ tasya yatsamayaḥ āvirbhāvakālaḥ tatra yo rasaḥ vibhāvādivyañjakālaukikasukhāsvādalakṣaṇaḥ| uktaṃ ca—‘alaukikasukhāsvādo rasa ityabhidhīyata’ iti| evaṃ vidhena rasena alasayā paravaśayā, tatkālavigalitavedyāntaraṃ⁵ ratipāravaśyetyarthaḥ| ratipāravaśyādeva nissahā jīvanaprayatnadhāraṇamātrayogyā,⁶ ata eva nipatitā śayyāyāmavasthitā| pārśvaparivartanādiparijñānaśūnyatayā sthitetyarthaḥ| etādṛśī tanulatā gātralatikā yasyāstayā| mayā saha daramukulite sukhapāravaśyena īṣanmukulite nayanasarone sarojakalpalocane yasya tam| ata eva uditaḥ⁷ 1-dṛḍhasambhoga|dinā utpannaḥ-1 manojaḥ kāmo yasya tam | paripūrṇamambhogavāñchamityarthaḥ | madhusūdanaṃ madhunāmakadaityaghātakaṃ ramayetyanvayaḥ | atrobhayossamaratiḥ sūcitā |

7.8.7

śrījayadevabhaṇitamiti || atiśayaḥ ādhikyaṃ asyāstīti atiśayam | ‘ārśa ādyac’ pratyayaḥ | sātiśayamityarthaḥ | etādṛśaṃ yanmadhuripunidhuvanaṃ śrīkṛṣṇasya surataṃ tasya śīlaṃ svabhāvavarṇanaṃ yatra2 3-utkaṇṭhitā surate sañjātotkaṇṭhā-3 nāyikā4 ca gopavadhū yā rādhikā tayā ca kathitaṃ niveditaṃ tadrūpamidaṃ paridṛśyamānaṃ śrījayadevakavibhaṇitaṃ ga.taṃ kartṛ ; athavā salīlaṃ kāmaśāstroktalīlāsahitaṃ yathā tathā śrījayadevena bhaṇitamutkaṇṭhitarādhikayā kathitaṃ5 yadatiśayaṃ madhuripunidhuvanaśīlaṃ tadvā kartṛ6 sukhaṃ gātṝṇāṃ śrotṝṇāṃ ca nirantaraṃ saukhyaṃ vitanotu vistārayatu | idānīṃ iyaṃ rādhā aṣṭavidhāsu nāyikāsu virahotkaṇṭhitākhyā nāyakā7 | ‘cirayatyadhikaṃ kānte virahotkaṇṭhiteti8’ lakṣaṇāt | keśimathanaṃ mayā saha ramayetyukte, nirbhīkaḥ, strīgaṇāsaktaśca; keśimathanaḥ kathamānetavyaḥ ityāśaṅkya rādhikaiva tasyāttaramāha- hastasrasteti || he sakhi, kānane bṛndāvane vihāradeśaṃ prati daivādāgatāṃ māṃ udvīkṣya avalokyetyarthaḥ | anantarameva hastābhyāṃ srastaḥ saṅgayādgalitaḥ vilāsaṃvaśaḥ vallavījanavilāsa mūlakāraṇaveṇunālaṃ³ yasya tādṛśam | anena rādhāsakāśāt kṛṣṇasya bhītiḥ sūcitā | kiñca māmudvīkṣyānavadhikaśramajalena⁴ ārdra pariplute gaṇḍasthale kapolabhāgau yasya tādṛśam | anenāpi rādhikāsakāśāt bhayaṃ sūcitam | loke'pi hi bhayādatisvedāṅgamadarśanāt | kiñca māmudvīkṣya vilakṣitaṃ prāptavailakṣyam | smitasudhayā madadarśanātmākṝ yo mandahāsaḥ | tadrūpāmṛtena mugdhaṃ ramaṇīyaṃ ca, ānanaṃ mukha yasya tādṛśam⁵ |

7.8.8

anenāpi bhayaṃ sūcitam | ata evānṛjavaḥ kṛṣṇasambandhimaddarśanajātabhayāvalokanena vakrākārā yā bhrūvallayastā āsāṃ santīti bhrūvallimaṃtyaḥ, tādṛśīnāṃ vallavīnāṃ gopikānāṃ vṛndaḥ samūhaḥ, tena utsāhadṛśaḥ manmathoddīpakavilāsadṛṣṭayaḥ, tāsāṃ antaḥ nāśakalpaḥ saṅkoco yasmin tādṛgvidhaṃ vihitaṃ vīkṣitaṃ nirīkṣaṇaṃ yasya tādṛśam | madbhayena nivāritagopikāvilāsaddaṣṭinirīkṣaṇaśālinamityarthaḥ | athavā anṛjupadaṃ dṛgantaviśeṣaṇam | pūrvoktaprakāreṇa vakrākāraiḥ dṛgantaiḥ netrāñcalaiḥ vihitam | anena vakrāpāṅgāvalokanakathanena tāsāṃ vallavīnāṃ kṛṣṇe tātkālikeṣṭapremabhaṅgaḥ sūcitaḥ | ādyavyākhyānena ‘karmadhārayānmatvarthīya’ iti na doṣaḥ, tasyānityatvāt | 1-tadanityatvaṃ ca ‘ekadeśinaikādhikaraṇa’ iti jñāpanāt -1| sarvadhanī, sarvakeśītyādi bhāṣyakāravacanācca2 | mahākaviprayogācca ‘ākailāsādvisakisalayacchedapātheyavantaḥ3, iti; ‘kokaprīticakorapāraṇapaṭujyotiṣmatī locana 4, iti ca | vrajasundarīgaṇavṛtaṃ gopikākadambaparivṛtaṃ govindaṃ śrīkṛṣṇaṃ paśyāmi samanantarapūrvakāle dṛṣṭavatyasmi | atha ca hṛṣyāmi ca santuṣṭavatyasmi | atra ‘vartamānasāmīpye vartamānavadveti’, bhūtārthe ubhayatra laṭ | anyathā kuñje nilīyāvasthitāyā rādhikāyā api davīyāṃsaṃ kṛṣṇaṃ prati paśyāmītyuktivirodhāt | kṛṣṇasamīpavartinikuñje nilīnāvasthānāṅgīkāre vartamānaprayoga evāṅgīkāryaḥ | atra, kṛṣṇasya rādhākarmakanirīkṣaṇajanitaṃ yadbhayaṃ tasya darśanāt rādhāyāśca harṣo'vagantavyaḥ | atha ca matsakāśāttasya bhīteḥ vartamānatvāttaddarśanena vallavījanasyāpi

7.8.9

sātkālikeṣatpremabhaṅgasambhavācca mayā saha rantuṃ sa tvayā niśśaṅkamānetavya iti bhāvaḥ| pāṭhāntarantu bhrūvallivadvallaveti, vrajasundarīparivṛtamiti ca| ito'vaśyaṃ kṛṣṇa ānetavya ityāha— durāloketi || he sakhi, durālokaḥ virahijanasya draṣṭumaśakyaḥ asyā uddīpakātvāditi bhāvaḥ | stokāni svalpāni stabakāni gucchāḥ yāsu tāḥ tādṛśyaḥ, navakāḥ komalā yā aśokakatikāḥ tāsāṃ vikāsaḥ puṣpodgamaḥ1 vyathayati pīḍayati māmiti śeṣaḥ | kāsāraḥ saraḥ 'kāsārassarasī sara' ityamaraḥ tasyopavanaṃ samīpavarti yatkānanaṃ tatsambandhī ca yaḥ pavanaḥ śītasugandhamandamārutaścāpi vyathayati | pūrvavatkarmādhyāhāraḥ | taṭasthoddīpanatvena malayamārutasyā'pi virahiṇāṃ dussahatvāditi bhāvaḥ | uktaṃca—'malayānilacandrādyāstaṭasthoddīpakā matā'2 iti | kiñca śikharāṇi agrāṇi yasyāḥ sā tīkṣṇāgrapradeśā ityarthaḥ | bhrāmyantīnāṃ gandhalobhena bhramantīnāṃ bhṛṅgīṇāṃ bhramarīṇāṃ yāni raṇitāni jhaṃkārāḥ taiḥ ramaṇīyā avidhurāṇāṃ manoharāḥ atra bhṛṅgīti strīvyaktigrahaṇaṃ tadgaṇitasyātisukhakaratvasya dyotanārtham 1 | etādṛśīyaṃ paridṛśyamānā cūtānāṃ sahakāratarūṇāṃ mukulaprasūtiḥ, manmathasāyakarūpakuṭmalodgamaḥ, so'pi na sukhayati sukhaṃ na karoti | māṃ vyathayatītyarthaḥ | tathā ca varṇitāddīpakaprabhāvena kṛṣṇaṃ vinā mayā kṣaṇamātramapi sthātuṃ na śakyate | atastadānayanātha tvayā satvarameva gantavyamiti bhāvaḥ2 | śikhariṇīvṛttam 3 | iti4 śrīlakṣmaṇasūriviracitāyāṃ gītagovindavyākhyāyāṃ5 dvitīyassargaḥ6 |

7.8.10

atha kṛṣṇaḥ¹ pūrvavarṇitarādhāvirahavedanāprakāravijñāpanāya tasyai ekāntāvasthānaṃ sampādayitukāmaḥ prathamaṃ gopikākadambaparityāgaṃ ghaṭayati— kaṃsāririti || kaṃsāriḥ śrīkṛṣṇo'pi² saṃsāravāsanāyai bandhaśṛṅkhalāyamānām | kṛṣṇasaṃsāravāsanāyā rādhāpramukhavallavāṅganāmūlatvāditi bhāvaḥ³ | rādhāṃ hṛdaye ādhāya nidhāya smṛtvetyarthaḥ | vrajasundarīḥ vallavāṅganāḥ tatyāja tyaktavān⁴ || kāminīkadambatyāgānantarakṛtyamāha — itastata iti || kṛtaḥ prāptaḥ anutāpaḥ niṣkāraṇameva matprāṇasamāṃ rādhāmetāvantaṃ kālaṃ¹ tyaktavānasmi iti yaḥ paścāttāpaḥ sa yasya saḥ | mādhavaḥ² śrīkṛṣṇaḥ anaṅgasya kāmadevasya ye bāṇāḥ aravindādayaḥ sāyakāḥ 'aravindamaśokañca cūtañca navamallikā, nīlotpalañca pañcaite pañcabāṇasya sāyakā³' iti | taiḥ vraṇāni kṣatāni, 'tṛtīyā tatkṛtārthene⁴'ti samāsaḥ | taiḥ khinnaṃ duḥkhitaṃ mānasaṃ mano yasya tādṛśaḥ | uktaṃ ca—'bāṇo'pyalakṣyalakṣyaścāpo'pyatimṛdulapuṣpaniṣpannaḥ| maurvī madhukarapaṭalī śiva śiva kusumaśarasannāha⁵' iti | ata eva tatkhedanivṛttaye itastataḥ tāṃ rādhikāṃ rādhāṃ 'pratyayasthāt kā⁶'dityādinā ata itvam | tāṃ anusṛtya anviṣya tasyāḥ mārgaṇaṃ kṛtvetyarthaḥ | kalindanandinyāḥ yamunāyāḥ taṭāntakubje tīra samīpalatāgṛhe viṣasāda duḥkhitavān | yamunātiṭe sarvatra rādhikāṃ parimṛgya⁷ kutrāpi tāmadṛṣṭvā śrāntaḥ san kutracidvānīrakubje vyākulitamanā⁸ asthadityarthaḥ | nandinītyatra 'kṛtyalyuṭo bahula⁹'miti bahula-

7.8.11

ahraṇasāmarthyānnrnnāditya pratyayaḥ | ugitvāt, ṅīp | prayogaśca—‘ambaramanmbarāṇāṃ śambaramāsīt kalindanandinyā’ iti | atrāpi kecit śābdikammanyāḥ¹ kalindakanyā iti pāṭhāntaraṃ kalpayanti | tadatisāhasam | uktavidhayā gatessambhavāt | anaṅgabāṇavraṇakhinnamānasāmiti kaścitpāṭhaḥ² | tadā rādhāviśeṣaṇam ||

Linked texts (1)