Gita Govinda 23
Commentary of Mānāṅka 23
- Language
- Sanskrit
23.1
ślokena gītaṃ pradarśayati | kāpi sakhī rādhāṃ prati jagāda ūce | ⁵kimbhūtām | racitarucirabhūṣāṃ racitā rucirā ramaṇīyā bhūṣā alaṅkāraḥ bhūṣaṇaṃ yasyāḥ sā tathā tām | punaḥ ⁶kathambhūtām | niravasādāṃ ⁷niryāto nirgato'vasādo⁸ yasyāḥ sā tathā tām | ⁹kasmin samaye | pradoṣe rajanīmukhe | kathambhūte¹⁰ | sphurati | punaḥ kimbhūte | dṛṣṭimoṣe ¹¹dṛṣṭiṃ muṣṇātīti yasmin tattathā tasmin niviḍāndhakāriṇi | kasmin sati | keśave śrīkṛṣṇe kuñjaśayyāṃ gatavati sati | kuñje nikuñje śayyā tām | ¹²kimbhūte keśave | kṛtaveśe kṛtaḥ veśo yena sa tathā tasmin | kiṃ kṛtvā | suciraṃ cirakālam anunayena parisāntvanena mṛgākṣīṃ mṛgalocanāṃ prīṇayitvā saṃtoṣyetyarthaḥ |
he ¹⁸rādhe mugdhe ¹⁹sadānabhijñe madhumathanaṃ ²⁰śrīkṛṣṇam anusara gaccha | tasyā'nukūlā: bhava | kimbhūtam | anugatam anusāriṇam | ²²anusāritvaṃ darśayati |
punaḥ kimbhūtam| viracitacāṭuvacanaracanaṃ viracitā ¹kṛtā cāṭuvacanasya racanā yena sa tathā tam| punaḥ kiṃviśiṣṭam| racitapraṇipātaṃ racitaḥ praṇipāto daṇḍa-praṇāmo yena sa tathā tam| kasmin| caraṇe| punaḥ kimbhūtam| saṃprati idānīm| ²anuyātam upayātam| kim| keliśayanaṃ kelyarthaṃ śayanaṃ ca tat| kasmin| mañjulavañjulasīmani mañjulāḥ śobhamānāśca vañjulāśca teṣāṃ sīmāvadhiḥ tasmin, vānīrakuñjamadhya ityarthaḥ|
³kathamanusmarāmi tatrāha ghanajaghaneti|
23.2
he ghanajaghanastanabhārabhare daramantharacaraṇavihāraṃ yathā syāttathā upaihi samīpaṃ gaccha| jaghanaṃ ca stanau ca ghanaṃ niviḍabhūtaṃ tajjaghanastanaṃ ca tasya bhāraḥ atiśayagurutvaṃ tasya bharo dharaṇaṃ yayā sā tathā, tasyāḥ saṃbodhanam| ⁴dara īṣanmantharo mandībhūtaścaraṇavihāraḥ padopanyāso ⁵yasmin karmaṇi tattathā syāt| punaḥ ⁶kathaṃ yathā syāt| mukharitamaṇimañjīraṃ yathā syāttathā maṇibhiḥ ratnaiḥ upetau ⁷racitau mañjīrā mukharitau ⁸ravantau maṇimañjīrau ⁹yasminkarmaṇi tatkriyāviśeṣaṇam| athānantaraṃ gamane viśeṣamāha| tvaṃ marālavikāraṃ vidhehi ¹⁰kuru marālānāṃ rājahaṃsānāṃ vikāra iva vikāro gativiśeṣaṇam| haṃsagatyā gacchetyarthaḥ| ¹¹athavā| marālanikāraṃ marālānāṃ haṃsānāṃ nikārastiraskāraḥ haṃsagaterapi drutadragatyā yāhītyarthaḥ| nanu kāmo nivṛttaḥ kimiti yāmīti|
tatra kāmodbodhahetumāha śṛṇviti|
23.3
¹²he rādhe tvaṃ śṛṇu| taruṇījanamohanamadhupavirāvaṃ taruṇījanānāṃ mohano ¹³madhupānāṃ alīnāṃ virāvo dhvaniḥ taruṇījanamohanaścāsau madhupavirāvaśceti| tatkimbhūtam| ramaṇīyataraṃ atiśayena ramaṇīyo ramaṇīyataraḥ tam| tathā tvaṃ bhāvaṃ bhaja cittaṃ ¹⁴vidhehi| kasmin| pikanikare| pikānāṃ kokilānāṃ nikaraḥ samūhaḥ|
tasmin | kimbhūte | kusumaśarāsanaśāsanavandini ¹kusumaśarān asmin kṣipyante asyante, astra kṣepaṇe dhātuḥ, śarāsanaṃ kusumamayaṃ śarāsanaṃ dhanuryasya sa tathā kāmaḥ, ²tasya śāsanamājñā tatra vandī vaitālikastasmin | ³'syurmāgadhāstu māgadhā vandinaḥ stutipāṭhakāḥ' ityamaraḥ |
anilataretyādi |
23.4
kiñca he karabhoru | karabhavat ūrū yasyāḥ sā karabhoruḥ, ⁵ukārāntādyuḥ, tasyāḥ sambodhanaṃ he karabhoru | ⁶'maṇibandhādākaniṣṭhaṃ karasya karabho bahiḥ' ityamaraḥ | tvaṃ gatiṃ gamanaṃ prati vilambaṃ muñca tyaja | yato latānikurumbaṃ vallikadambakaṃ preraṇamiva karoti | kena kṛtvā | anilataralakisalayanikareṇa ⁷kareṇa anilena taralāni ca tāni kisalayāni ca teṣāṃ nikarastena |
⁸nantu tatra gate phalaṃ nāsti tatrāha sphuritamiti |
23.5
amuṃ ⁹kucakumbhaṃ pṛccha | kimbhūtam | sphuritam | kasmādiva | anaṅgataraṅgavaśādiva anaṅgasya ¹⁰manmathasya taraṅgo bhaṅgastadvaśādiva | punaḥ kimbhūtam | sūcitahariparirambham | ¹¹hareḥ parirambhaḥ āliṅganaṃ, sūcitaḥ hariparirambho yena sa tathā tam | kumbhatvaṃ darśayati | punaḥ kimbhūtam | manoharahāravimalajaladhāram | ¹²manoharaścāsau hāro muktāhāraśceti sa evāticetanatvāttaṃ, vimalaṃ jalaṃ taddharatīti sa tathā tam | athavā manohara hāra eva vimalajalasya dhārā yasmin sa tathā tam |
adhigatamityādi |
23.6
kiñca he sakhi! tavedaṃ vapuḥ śarīram adhigatam adhijñātam| kābhiḥ| ¹sakhībhiḥ| kimbhūtam| ratiraṇasajjaṃ ratau raṇaḥ nakhaprahārādirūpaḥ tasmai sajjam| bhūṣaṇādisannāhasaṃyuktam| tato he caṇḍi rasitarasanāra²vaḍiṇḍimaṃ³ yathā syāt| ⁴sarasaṃ yathā syāt| alajjaṃ yathā syāt| tathā tvam abhisara ⁵saṅketaśālāṃ gaccha| rasitā cāsau rasanā ceti tasyā ravaḥ sa eva ḍiṇḍimaḥ paṭahaghoṣo ⁶yasmin karmaṇi| saha rasena vartata iti| na vidyate lajjā yasmin karmaṇi tattathā| smaraśaretyādi|
23.7
nanvahaṃ ekākinī lajjāvatī kathaṃ gacchāmi| tadāha| he rādhe! salīlaṃ yathā bhavati tathā kareṇa sakhīmavalambya tvaṃ cala gaccha| kimbhūtena kareṇa| smaraśara subhaganakhena| smaraśaravat ⁹subhagaḥ sundaro'titīkṣṇo nakho yasya sa tathā tena| na kevalaṃ cala gaccha, gatvā hariṃ bodhaya utthāpaya| kaiḥ| ¹⁰valayakvaṇitaiḥ valayayoḥ kaṅkaṇayoḥ kvaṇitāni raṇitāni taiḥ| kimbhūtam| ¹¹nijagatiśīlam| nijā cāsau gatiśceti prasthitiḥ tatra śīlaṃ svabhāvo yasya sa tathā tam| ¹²yadi tvāmatimānāt kopena bhrāmayati yadi anyāṃ prati yāti tarhi kiṃ karoṣi ayamāśayaḥ| śrījayadevetyādi|
23.8
¹⁴śrījayadevabhaṇitaṃ gītam avirāmaṃ yathā bhavati tathā kaṇṭhataṭīm adhitiṣṭhatu vartatām| keṣām| harivinihitamanasāṃ| harau śrīkṛṣṇe vinihitaṃ mano yaistattathā teṣām| kimbhūtaṃ gītam| adharīkṛtahāram| adharīkṛtaḥ adhaḥkṛto hāro yena tattathā| punaḥ kimbhūtam| ¹⁵udāsitavāmaṃ vihitadākṣiṇyamityarthaḥ| ¹⁶idānīṃ śīghramāgamanāyānukūlārthaṃ darśayati-sā māmityādi|
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit