Pramāṇa · Search · About · API

Commentary of Mānāṅka

Commentary on Gita Govinda (Gītagovinda)

gloss on Gītagovinda by Mānāṅka

Language
Sanskrit
Author
Mānāṅka
Extent
218 passages, 15,288 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Gitagovinda Tippanika King Mananka By Jayadeva Edited By V M Kulkarni Sanskrit And English Poetry Ahmedabad… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.1

sarasvatyāḥ prasādaṃ vinā kathaṃ manasīpsito granthaḥ karaṇīya ityāha | vāgdevatetyādi—
he keśava dhṛtamīnaśarīra | dhṛtaṃ mīnasya śarīraṃ yena sa tathā | tasya saṃbodhanam | he dhṛtamīnaśarīra | akhedaṃ yathā syāttathā tvaṃ vedaṃ dhṛtavānasi | kasmin | pralayapayodhijale | pralaye saṃvartakāle payodhirṇavastasya jalaṃ tasmin | mahāpralayakāle parameśvaro vedaṃ svīkṛtya brahmāṇamutpādya tasmai prayacchati | 'yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo'sau vedāṃśca prahiṇoti tasmai |' (śvetāśvatara 6. 18) iti śrutiḥ | kiṃbhūtaṃ vedam | vihitavahitracaritram | vihitaṃ kṛtaṃ vahitrasya potasya caritraṃ ācaritaṃ yena sa tathā | vahitraṃ sāgaratārakaṃ bhavati | vedo'pi nityanaimittikakarmapratipādanadvāreṇa saṃsārasāgaratārako bhavatītyarthaḥ | jaganti īṣṭe niyamayatīti jagadīśaḥ | tasya saṃbodhanaṃ he jagadīśa | he hare smṛtaḥ san harati saṃsārakleśamiti hariḥ tasya saṃbodhanaṃ | he hare | tvaṃ jaya | svamāyayā śatrusaṃharaṇadvāreṇa svabhaktaparipālanena sarvotkṛṣṭo bhava |
kṣitirityādi—

1.2

etaṃ prabandhaṃ jayadevakaviḥ karoti | kiṃbhūtaṃ prabandham | śrīvāsudevaratikelikathāsametam | śrīḥ lakṣmī rādhārūpiṇo | vasudevasyāpatyaṃ vāsudevaḥ kṛṣṇaḥ ³kaṃsadaityavināśāya ādyaḥ ajanmā mānavāvatāre manujarūpī | ratiśca prītiḥ | keliḥ krīḍā ca ⁴anubhūta(?anubhūta)karma ālaye śrīśca vāsudevaśca tayoḥ ratikelikathāstābhiḥ sametaṃ saṃyuktam | kathaṃbhūto jayadevakaviḥ | padmāvatīcaraṇacāraṇacakravartī | padmāvatī lakṣmīḥ tasyāḥ caraṇau | tayoścāraṇaṃ śuśrūṣārādhanaṃ tatra cakravartī sevakādhirājaḥ | athavā padmāvatī tasya brāhmaṇī tasyāḥ nṛtyakalācakravartī | punaḥ kiṃbhūtaḥ | vāgdevatācaritacitritacitrasadmā | vāk cāsau devatā ceti | tasyāścaritaṃ tena citritaṃ vicitrīkṛtaṃ cittameva sadma gṛhaṃ yasya sa tathā | anena lakṣmīsarasvatyorjayadevo niṣṇātaḥ śṛṅgārī ca sūcitaḥ | ⁵jayadevasya kaveḥ ko'pi kaviḥ spardhī spardhāvān— samāno'dhiko vā na viśrutaḥ na khyātaḥ | nanu umāpatidharādayaḥ santītyāha | vācaḥ iti—
he keśava dhṛtakacchaparūpa | dhṛtaṃ kacchapasya rūpaṃ yena sa tathā saṃbuddhiḥ | tava pṛṣṭhe kṣitiḥ pṛthvī tiṣṭhati | kiṃbhūte | ativipulatare | atiśayena vipulaṃ vistīrṇaṃ tasmin | punaḥ kiṃbhūte | dharaṇidharaṇakiṇacakragariṣṭhe | dharaṇyāḥ bhūmerdharaṇaṃ tena kiṇaḥ mṛtaraktagranthiḥ | sa eva cakraṃ cakrākāraḥ tena gariṣṭhaṃ gurutaram | tasmin | jagadīśa ! hare ! iti sarvatra yojyam |
vasatītyādi—

1.3

rādhāmādhavayoḥ rahaḥkelayaḥ nirjanasthānakrīḍāḥ jayanti sarvotkarṣeṇa vartante | rādhā kāpi gopāṅganā mukhyā | mādhavaḥ kṛṣṇarūpī nārāyaṇaḥ | sā ca sa ca tau tayoḥ | vyabhicarati cetivaśāt arcitapadasya [na] pūrvanipātaḥ | yathā ⁵naranārāyaṇau umāmaheśvarau kākamayūrāvityādi | yamunā nadī | tasyāḥ kūlaṃ taṭaṃ tasmin | ādhāre saptamī | kiṃbhūtayoḥ pratyadhvakuñjadrumaṃ calitayoḥ gatayoḥ | adhvani adhvani prati kuñje kuñje prati drume drume prati | vīpsāyāmavyayībhāvaḥ |
adhvakuñjadrumaṃ kāmukānāṃ ¹ramaṇīyaṃ saṅketasthānam | kasmādvrajatayoḥ nandanideśataḥ | nando gopaḥ sarvābhīramukhyo yamunātaṭavṛndāvanagoṣṭhasthitaḥ san bālakabhayahetumākalayya dadhyādikrayavikrayādinā 'harniśaṃ bhayahīnāṃ rādhāṃ ādideśa | katham | ittham | itthaṃ katham | he rādhe tattasmāddhetoḥ imaṃ bālakaṃ gṛhaṃ prāpaya | nītvā gṛhaṃ gaccha | svamanovāñchitaṃ goptukāmāntargatābhiprāyeṇa yadyevaṃ rādhā vadati | ²tataḥ kasmāt | yato naktaṃ rātrau ayaṃ bhīruḥ bālyabhāvādatiśayena bhīta iti | punaḥ rādhāyāḥ svagatamevam | aho āścaryametat | dinamaṇau vidyamāne'pi kathaṃ naktalakṣaṇam | tadāha | meghairmeduramambaraṃ vanabhuvaḥ śyāmāstamāladrumaiḥ naktaṃ bhīrurayaṃ tvameva tadimaṃ rādhe gṛhaṃ prāpaya | tamāladrumaistāpicchatarubhirgāḍhāndhajanasaṃnibhairvanabhuvo 'raṇyabhūmayaḥ iyāmā nibiḍāndhakāratulyāḥ | anena hetunā naktalakṣaṇaṃ vināpi bālako'jñānatvād vane vibheti | vidyamāne bhayahetau punaḥ kim | ato māturantikaṃ nayetyarthaḥ |
umāpatidharo vācaḥ pallavayati kevalaṃ komalāṃ vācaṃ vistārayatītyarthaḥ | na tu girāṃ vāṇīnāṃ saṃdarbhaśuddhiṃ jānīte | tathā śaraṇaḥ kaviḥ ślāghyaḥ praśastaḥ | kasmin viṣaye | durūhadrute | duḥkhena apyūhituṃ śakyata iti durūhaḥ | durūhaṃ ca drutaṃ ca taṃ tasmin | atiśīghraṃ vaktuṃ samarthe ityarthaḥ | tathā ācāryo govardhanaḥ ślāghyaḥ | kaiḥ śṛṅgārottarasatprameyaracanaiḥ | śṛṅgārottarāṇi śṛṅgārapradhānāni ca satprameyāṇi utkṛṣṭaprameyāni ca teṣāṃ racanāni | śṛṅgārottarasatprameyaracanāni taiḥ | tathā dhoyī nāma kavikṣmāpatiḥ kavirājaḥ śrutidharaḥ śrutyā śravaṇena dhārayatītyarthaḥ | asya ślokasya kaviḥ kṣmāpatiḥ rājā lakṣmaṇasenaḥ | asmin granthe kiṃ vaktavyaṃ ¹janapravartanaprayojanaṃ tadāha | yadītyādi—
tava daśanaśikhare dantasyāgre lagnā dharaṇī pṛthvī vasati tiṣṭhati | daśanasya śikharaṃ tasmin | kasmin keva | śaśini candre nimagnā kalaṅkakaleva | kalaṅkasya kalā kalaṅkakalā |
tava karetyādi—

1.4

harismaraṇe śrīkṛṣṇānucintane yadi mano hṛdayaṃ sarasaṃ sarāgaṃ tavāsti | yadi ca vilāsakalāsu tava kutūhalamasti | vipūrvo las kāntau dhātuḥ | vilāsānāṃ kalāḥ tāsu | 'kautūhalaṃ kautukaṃ ca kutukaṃ ca kutūhalam' ityamaraḥ | tadā he budhajana ! jayadevasya kaveḥ sarasvatīṃ vāṇīṃ śṛṇu ākarṇaya | kathaṃbhūtāṃ sarasvatīm | madhurakomalakāntapadāvalīm | madhuraṃ svāḍu karṇapeyam | komalaṃ snigdham | kāntaṃ kamanīyam | patairguṇairupetā padāvalī padapaṅktiryasyāḥ sā tathā tām | pralayetyādi—
he keśava | dhṛtanaraharirūpa | naraharirnṛsiṃhaḥ | dhṛtaṃ narahareḥ rūpaṃ yena sa tathā | tava karakamalavare nakhaṃ tiṣṭhati | kara eva kamalavaraṃ padmaśreṣṭhaṃ tasmin | kiṃbhūtaṃ nakham | adbhutaśṛṅgam | adbhutamāścaryajanakaṃ śṛṅgaṃ agrabhāgo yasya tat | adṛṣṭapūrvamityarthaḥ | punaḥ kiṃbhūtam | dalitahiraṇyakaśiputanubhṛṅgam | hiraṇyakaśipostanuḥ śarīraṃ eva śyāmatvād bhṛṅgaḥ | dalito vidārito hiraṇyakaśipostanubhṛṅgo yena sa tathā tat | chalayasītyādi—

1.5

he keśava | dhṛtavāmanarūpa | dhṛtaṃ vāmanaṃ rūpaṃ yena sa tathā tasya saṃbodhanam | he adbhutavāmana¹ | tvaṃ baliṃ chalayasi pravañcayasi | kasmin viṣaye | vikramaṇe | viḥ pakṣī viruddhaḥ tasyākramaṇaṃ tasmin iti dhvaniḥ | vikramaṇaviṣaye he padanakhanīrajanitajanapāvana | padasya nakhāḥ padanakhāḥ teṣāṃ nīraṃ jalaṃ tena janitaṃ utpāditaṃ janāya pāvanaṃ pavitrībhāvo yena sa tathā tasya saṃbodhanam | kṣatriyetyādi—

1.6

he keśava dhṛtabhṛgupatirūpa | dhṛtaṃ bhṛgupateḥ rūpaṃ yena saḥ | bhṛgupatiḥ paraśurāmaḥ | tasya saṃbodhanam | tvaṃ jagat saṃsāraṃ snapayasi snānaṃ kārayasi | kasmin | payasi pānīye | kiṃbhūte | kṣatriyarudhiramaye | kṣatriyāṇāṃ rudhiraṃ tadeva svarūpaṃ yasya tattathā ³tasmin | kiṃbhūtaṃ jagat | apagatapāpam | snānamātreṇa apagataṃ naṣṭaṃ pāpaṃ yasya tattathā | punaḥ kiṃbhūtam | śamitabhavatāpam | śamitaḥ śāntiṃ prāpito bhavasya saṃsārasya tāpo yena tattathā | citarasītyādi—

1.7

he keśava | dhṛtaraghupatirūpa | dhṛtaṃ raghupateḥ ¹śrīrāmasya rūpaṃ yena sa tathā tasya saṃbodhanam | he dhṛtaraghupatirūpa | tvaṃ raṇe saṃgrāme dikṣu ²āśāsu daśamukha-maulibali vitarasi dadāsi | daśamukhāni ³yasya tasya maulayaḥ mūrdhānaḥ sa eva baliḥ pūjopahārastam | kiṃbhūtam | dikpatikamanīyam | diśāṃ patayaḥ indrā-dayaḥ teṣāṃ kamanīyaṃ abhilaṣaṇīyaṃ tam | punaḥ kiṃbhūtam | ramaṇīyaṃ śobhanam |
vahasītyādi—

1.8

he keśava | dhṛtahaladhararūpa | dhṛtaṃ haladharasya valabhadrasya rūpaṃ yena sa tathā | tasya saṃbodhane he dhṛtahaladhararūpa | tvaṃ viśade nirmale vapuṣi śarīre vasanaṃ dukūlaṃ vahasi | kiṃbhūtaṃ vasanam | jaladābham | jalado nīlameghaḥ tasya ābheva ābhā dīptiryasya tattathā | punaḥ kiṃbhūtam | halahatibhītimilita yamunābham | halena hatiḥ hananaṃ tasyāḥ bhīterbhayāt militā āgatā sā cāsau yamunā ca tasyāḥ ābheva ābhā dīptiryasya tattathā |
nindasītyādi—

1.9

he keśava | dhṛtabuddhaśarīra | dhṛtaṃ buddhasya śarīraṃ yena tasya saṃbodhanam | he dhṛtabuddhaśarīra | tvaṃ śrutijātaṃ vedārthatattvaṃ nindasi | kasya | yajñavidheḥ yajñānāṃ vidhividhānaṃ tasya | kiṃbhūtam | darśitapaśughātam | darśitaḥ paśughāto māraṇaṃ yena tattathā tat | athavā kiṃbhūtaṃ śrutijātam | sadayahṛdayadarśitapaśughātam | sadayahṛdayā brāhmaṇāḥ teṣāṃ darśitaḥ paśughāto māraṇaṃ yena tattathā tat | kathaṃ nindasi | ahaheti khede | gavādipaśughātaṃ dhigiti | tasya saṃbodhane | bauddhāgamaśāstre ahiṃsā paramo dharma iti nyāyāt |
mlecchanivahetyādi—

1.10

he keśava | dhṛtakalkiśarīra | dhṛtaṃ kalkiśarīraṃ yena tasya saṃbodhane | tvaṃ kimapi adbhu yathā syāttathā karavālaṃ khaḍgaṃ kalayasi dhārayasi | kasmin nimitte mlecchanivahanidhane | mlecchānāṃ pāpiṣṭhānāṃ nivahaḥ ¹vyūhaḥ | tasya nidhanaṃ vināśastasmin | kiṃbhūtam | karālaṃ bhayaṅkaram | kamiva | dhūmaketumiva |
śrījayadevetyādi—

1.11

he paṇḍitajana śrījayadevakaveḥ uditaṃ udāraṃ sundaraṃ tvaṃ śṛṇu | kiṃbhūtam | sukhadaṃ śrutimātreṇa | punaḥ kiṃbhūtam | śubhadaṃ kalyāṇadam | punaḥ kiṃbhūtam | bhavasāram | ²bhave saṃsāre sārabhūtam | gītārthaṃ ślokena gṛhṇāti | vedānityādi—

1.12

he deva ! tubhyaṃ namaḥ | namaskāro'stu | kiṃbhūtāya tubhyam | kṛṣṇāya | "kṛṣirbhūvācakaḥ śabdo naśca nirvṛtivācakaḥ | tayoraikyaṃ paraṃ brahma kṛṣṇa ityabhidhīyate ||" tasmai parabrahmaṇe kṛṣṇāya |³punaḥ kathaṃbhūtāya | māyāvaśena daśākṛtikṛte | daśa ca tā ākṛtayaḥ śarīrāṇi ca tāḥ karotīti daśākṛtikṛt tasmai | daśākṛtitvaṃ pratipādayati | punaḥ kiṃbhūtāya | uddharate | ⁴uddharatīti uddharan tasmai | kān | vedān | punaḥ kiṃbhūtāya | vahate | vahatīti vahan tasmai | kāni | jaganti lokān | punaḥ kiṃbhūtāya | udvibhrate | udvibhratīti udvibhran tasmai | kim | bhūgolaṃ pṛthvīm | punaḥ kiṃbhūtāya | dārayate dārayatīti dārayan tasmai | kam | daityam | hiraṇyakaśipum | punaḥ kiṃbhūtāya | chalayate | chalayatīti chalayan tasmai | kam | balim | punaḥ kiṃbhūtāya | kurvate | karotīti kurvan tasmai | kam | kṣatrakṣayam | punaḥ kiṃbhūtāya | jayate | jayatīti jayan tasmai | kam | paulastyaṃ rāvaṇam | punaḥ kiṃbhūtāya | ātanvate | ātanotīti ātanvan tasmai | kim | kāruṇyam | punaḥ kiṃbhūtāya | mūrcchayate | mūrccha-
yatīti mūrcchayan tasmai | kān | mlecchān | jaya | svaśaraṇāgatasakalajanaramaṇatvena sarvotkṛṣṭatayā vartasva | ¹jayajayeti yaduktirādare | ekaikasya vīpsāyāmityādi |
²śritetyādi—

2.1

he deva he hare tvaṃ jaya jaya | svaśaraṇāgatasakalajanaramaṇa tvaṃ sarvotkṛṣṭatayā vartasva | he śritakamalākucamaṇḍala | śritamāśritaṃ kamalāyāḥ lakṣmyāḥ kucamaṇḍalaṃ kucābhogaḥ yena sa tathā tasya saṃbodhane | he śritakamalākucamaṇḍala | punaḥ kibhūta | he dhṛtakuṇḍala | dhṛtaṃ kuṇḍalaṃ yena sa tathā tasya saṃbodhane | punaḥ kibhūta | he kalitalalitavanamāla | kalitā svīkṛtā lalitā manoharā vanamālā yena sa tathā tasya saṃbodhane | he kalitalalitavanamāla | he hare he deva jaya jaya jayayukto bhava | sarvotkarṣeṇa vartasva |

2.2

kiṃbhūta | he dinamaṇimaṇḍalamaṇḍana | ⁴dinasyāho maṇiḥ sūryaḥ tasya maṇḍalaṃ tad maṇḍayatīti tasya saṃbodhane | punaḥ kiṃbhūta | he bhavakhaṇḍana | ātmabhaktānāṃ sevakānāṃ bhavo janma khaṇḍayatīti tasya saṃbodhane | muktiṃ dadātītyarthaḥ | punaḥ kiṃbhūta | he munijanamānasahaṃsa | munayaśca te janāśca teṣāṃ mānasāni tatra haṃsaḥ tasya saṃbodhane | svacchatayā śuddhabhāvena hṛdayasya mānasasarovarasya śabdacchalena tulyatā | jaya jaya deva hare ⁵pratipadayojaneyamityarthaḥ |
kāliyetyādi—

2.3

kiṃbhūta | kāliyaviṣadharagañjana | kāliyaścāsau viṣadharaśca vyālaḥ | taṃ gañjayatīti tasya saṃbodhanam | punaḥ kiṃbhūta | janarañjana | janaṃ svabhaktaṃ rañjayatīti tasya saṃbodhane | punaḥ kiṃbhūta | yadukulanalanadineśa yadūnāṃ kulaṃ vaṃśaḥ tadeva nalinaṃ tasya dineśaḥ savitā prakāśakaḥ |
madhumuretyādi—

2.4

kiṃbhūta | he madhumuranarakavināśana | madhuśca muraśca narakaśca madhumuranarakāḥ daityaviśeṣāstān vināśayatīti tasya saṃbodhane | punaḥ kiṃbhūta | garuḍāsana | garuḍa eva āsanaṃ yānaṃ yasya tasya saṃbodhanam | punaḥ kiṃbhūta | surakulakeli-nidāna | surāṇāṃ kulaṃ samūhaḥ tasya keliḥ krīḍā tasyāḥ anugrahadvāreṇa nidānam ādikāraṇaṃ tasya saṃbodhane ¹ |
amaletyādi—

2.5

he amalakamaladalalocana | amalaṃ śuddhaṃ yat kamalaṃ tasya dalaṃ tadvallocane yasya tasya saṃbodhane | punaḥ kiṃbhūta | bhavamocana | bhavāt saṃsārānmocayatīti muktiṃ prāpayatīti tasya saṃbodhanam | punaḥ kiṃbhūta | tribhuvanabhavananidhāna | trayāṇāṃ bhuvanānāṃ samāhārastribhuvanaṃ tasya bhavanam utpattiḥ tasya yā² avidyā tayā parikalpitaṃ tasya nidhānam ādhāraḥ tasya saṃbodhanam | athavā tribhuvanameva bhavanamiva bhavanam āśrayaḥ |
janakasutetyādi—

2.6

he janakasutākṛtabhūṣaṇa | janakasya sutā sītā tasyāḥ kṛtaṃ śokanivṛttikādi-bhūṣaṇamalaṅkaraṇaṃ yena sa tathā tasya saṃbodhanam | punaḥ kiṃbhūta | jitadūṣaṇa | jito dūṣaṇo rākṣaso yena sa tathā tasya saṃbodhanam | punaḥ kiṃbhūta | samaraśamitadaśakaṇṭha | samare saṃgrāme śamitaḥ śāntiṃ prāpito daśakaṇṭho rāvaṇo yena sa tathā tasya saṃbodhanam
abhinavetyādi—

2.7

punaḥ kiṃbhūta | abhinavajaladharasundara | abhinavo ¹navīnaścāsau jaladharaśceti tadvat sundaraḥ śyāmaḥ tasya saṃbodhanam | punaḥ kiṃbhūta | dhṛtamandara | amṛtonmathane dhṛtaḥ pṛṣṭhe mandarācalo yena sa tathā tasya saṃbodhanam | punaḥ kiṃbhūta | śrīmukhacandracakora | śriyo lakṣmyā mukhaṃ tadeva candraḥ tasya cakoraḥ tasya saṃbodhanam | cakoro hi candraśmipānaṃ karoti | ayamapi śrīmukhādharapānaṃ ²karotītyarthābhiprāyaḥ |
³śrījayadevetyādi—

2.8

śrījayadevakaveḥ idam ujjvaletyabhiprāyaṃ prakaṭayati ślokaḥ |
⁴padmetyādi—

3.1

madhusūdanasya murāreḥ uro vakṣo vo yuṣmākaṃ priyam apekṣitam anupūrayatu | karotvityarthaḥ | kiṃbhūtam uraḥ | padmāpayodharataṭīparirambhalagnakāśmīramudritam | padmāyāḥ lakṣmyāḥ payodharau tayostaṭī parisaraḥ pāśrvabhāgaḥ tasyāḥ parirambhaḥ upagūhanaṃ tena lagnaṃ ca tat kāśmīraṃ kuṅkumaṃ ca tena ⁷ mudritam | tattanākāramaṇḍalākṛticihnitam | mamedaṃ murāreruro na tvanyasyāḥ ityabhiprāyeṇa mudritaṃ cihnitam | anyo'pi svavastuni dravye⁸ vā granthimudrāṅkalakṣaṃ karotītyarthaḥ |
kiṃbhūtamiva| vyaktānurāgamiva| antaḥsthitaḥ san bahirniḥsṛtya vyaktaḥ āvirbhūtaḥ anurāgaḥ prema yasmin tattathā tadiva| punaḥ kiṃbhūtam| kheladanaṅgakhedasvedāmbupūram| khelat krīḍaṃścāsau anaṅgaśca tena khedaḥ prayāsaḥ tena svedāmbu svedarūpaṃ nīraṃ tasya pūraḥ pravāhaḥ samūho yatra tattathā tasmin tat| gītārthaṃ ślokena sūcayati|
vasantetyādi—
he sakhi rādhe iha asmin sarasavasante hariḥ śrīkṛṣṇaḥ viraha(hara)ti krīḍati| sakalapuṣpādirasena saha vartata iti sarasaḥ sarasaścāsau vasantaśceti| tasmin| na kevalaṃ viharati nṛtyati ca| katham| samaṃ sārdham| kena yuvatijanena| yuvatiścāsau janaśceti| jātyabhiprāyeṇa ekavacanam| sākaṃ sārdhaṃ samaṃ saha| tṛtīyā sahayoge| kimbhūte vasante| durante| duḥkhena prāpyate antaṃ avasānaṃ samāptiryasya sa tathā tasmin| kasya virahijanasya| svapnamadāyāḥ sakāśād viraho viśleṣo yasyāstīti sa virahī sa cāsau janaśceti| tasya virahijanasya durantatvaṃ darśayati| punaḥ kiṃbhūte| lalitalavaṅgalatāpariśīlanakomalamalayasamīre| lalitā ramaṇīyāśca tā lavaṅgalatāśca tāsāṃ ¹pariśīlanaṃ sparśaḥ tena komalo mando malayasamīraḥ candanācalavāyuryatra saṃstathā tasmin| punaḥ kimbhūte| madhukaranikarakarambitakokilakūjitakuñjakuṭīre| madhukarāṇāṃ bhramarāṇāṃ nikaraḥ samūhaḥ tena karambitā miśritāśca te kokilāśca teṣāṃ kūjitaṃ śabditaṃ kuñjakuṭīraṃ yasmin sa tathā tasmin| kuñjānyeva kuṭīrāṇi hrasvamandirāṇi|

3.2

rādhāṃ prati sahacarī sakhī sarasaṃ yathā syāttathā yadge gītena vakṣyamāṇaṃ idameva ūce uvāca| rasena saha vartata iti sarasam| tatkriyāviśeṣaṇaṃ dvitīyāntaṃ napuṃsakameva| kiṃbhūtāṃ rādhām| caladrādhāṃ valantī vardhamānā bādhā vyathā yasyāstāṃ| kasmin kāle| vasante| kiṃbhūtāṃ bhramantīṃ calantīm| kasmin| kāntāre durge pathi mārge| kairavayavaiḥ| caraṇādibhiḥ| kiṃbhūtaiḥ| vāsantīkusumasukumāraiḥ| vāsantī mādhavīlatā| tasyāḥ kusumāni| tadvat sukumārā mṛdulāḥ taiḥ| punaḥ kiṃbhūtāṃ| bahuvihitakṛṣṇānusaraṇām| bahudhā anekaprakāreṇa athavā bahuvāraṃ vihitaṃ kṛtaṃ kṛṣṇānusaraṇaṃ kṛṣṇānveṣaṇaṃ yayā sā tathā tām| kayā hetubhūtayā| amandaṃ atyarthaṃ yathā syāttathā kandarpajvarajanitacintākulatayā| dāhahetutvāt kandarpa eva jvaraḥ athavā kandarpeṇa jvarastena janitā prādurbhūtā jīvanacintā tayā ākulā vyākulā tasyāḥ bhāvastayā|
lalitetyādi—
punaḥ kiṃbhūte¹| unmadamadanamanorathapathikavadhūjanajanitavilāpe| ²unmadamadanaśca udgatau harṣakāmau yatra| evaṃvidho manorathaḥ kāmukaspṛhā| tayā yuktānāṃ pathikavadhūjanānāṃ janito vilāpaḥ paridevanaṃ yasmin vasante yena vā sa tathā tasmin| athavā pathikānāṃ vadhūjanānāṃ utkṛṣṭo mado yena sa tathā cāsau madanaśca tena mano[rathaḥ] priyasaṅgamābhilāṣo yeṣāṃ te tathā te ca pathikavadhūjanāśca tairjanitaḥ kṛtaḥ vilāpaḥ paridevanaṃ yatra sa tathā tasmin| punaḥ kimbhūte| alikulasaṅkulakusumasamūhanirākulabakulakalāpe| alīnāṃ bhramarāṇāṃ kulaṃ samūhastena saṅkulo vyāptaḥ sa cāsau kusumasamūhaśca tena nirantaraṃ ākulā vyāptāḥ bakulānāṃ kalāpāḥ samūhā yatra sa tathā tasmin| 'bakulo vañjulo'śoke samau karakadāḍimau' ityamaraḥ|
mṛgamadeti—

3.3

punaḥ kimbhūte | mṛgamadasaurabharabhasavaśaṃvadanavadalamālatamāle | mṛgamadaḥ kastūrī tasya saurabham āmodaḥ tasya rabhasaḥ ādhikyaṃ tasya vaśaṃvadāni anusārīṇi sadṛśāni tadvatsugandhīni tāni ca navadalāni nūtanaparṇāni teṣāṃ mālā samūho yasmin tādṛśastamālo yatra sa tathā tasmin | punaḥ kimbhūte | yuvajanahṛdayavidāraṇamanasijanakharucikiṃśukajāle | yuvāno taruṇāśca te janāśca teṣāṃ hṛdayāni teṣāṃ vidāraṇaṃ tasmai | manasija-nakhāḥ kandarpa-karajāḥ teṣāṃ ruciriva dīptiryeṣāṃ tāni tathā tāni ca navakiṃśukāni palāśakusumāni ca teṣāṃ jālaṃ samūho yasmin sa tathā tasmin |
madanetyādi—

3.4

punaḥ kiṃbhūte | madanamahīpatikanakadaṇḍarucikesarakusumavikāśe | madanaścāsau mahīpatī rājā ca | tasya kanakadaṇḍaśchatraṃ tasya ruciriva ruciḥ yeṣāṃ tāni tathā | tāni ca kesarakusumāni nāgakesarakusumāni teṣāṃ vikāśo vikasanaṃ yasmin sa tathā tasmin | punaḥ kiṃbhūte | militaśilīmukhapāṭalipaṭalakṛtasmaratūṇavilāse | militāḥ śilīmukhāḥ ṣaṭpadāḥ yasmin tattathā | tadyatpāṭalipaṭalaṃ pāṭalikusumanivahaṃ ca tena kṛtvā kṛtaḥ smaratūṇavilāsaḥ smarasya madanasya tūṇīrasya śobhākāro yasmin sa tathā | tasmin |
vigalitetyādi—

3.5

punaḥ kiṃbhūte | vigalitalajjitajagadavalokanataruṇakaruṇakṛtahāse | vigalitā gatā lajjā yasya nirlajjavadityarthaḥ | tacca tajjagacca tasyāvalokanaṃ tasmāttaruṇaiḥ navaiḥ karuṇatarubhiḥ kṛto hāsaḥ puṣpalakṣaṇo yasmin sa tathā | athavā avalokanena taruṇakaruṇāni navīnakaruṇakusumānyeva kṛto hāso yena vasantena sa tathā tasmin | punaḥ kiṃbhūte | virahinikṛntanakuntamukhākṛtiketaki(kī)danturitāśe | virahiṇāṃ viyogināṃ nikṛntanaṃ chedanaṃ tasmai kuntaḥ āyudhaviśeṣaḥ kāmaprāsaḥ
tasya mukhamagrabhāgaḥ tasyākṛtirivākāro yeṣāṃ tāni tathā tāni ca ketaki(kī)danturitāni ca tāni āśāsu dikṣu yasmin sa tathā tasmin| ¹danturitasyeva ācaritāni ketakīnāṃ danturitāni mukulāni| athavā kuntamukhasyevākṛtiryāsāṃ tāstathā| tāśca tāḥ ketakyaḥ ketakīmukulāni ca tābhirdanturitā āśā diśo yasmin sa tathā|
mādhaviketyādi—

3.6

punaḥ kiṃbhūte| mādhavikāparimalalite| mādhavikāyāḥ kusumitavāsantyāḥ parimalo gandhaḥ tena lalitaḥ ramaṇīyaḥ tasmin³| punaḥ kiṃbhūte| ⁴navamālatijātisugandhau| navā nūtanāśca tā mālatyaśca tāsāṃ jātiḥ prādurbhāvaḥ| ⁵janī prādurbhave ityasya jādeśe tipratyayaḥ| tathā śobhano gandho yasmin sa tathā athavā ⁶navamālikayā ⁷kāraṇabhūtayā puṣpaviśeṣeṇa atisugandhau| navā ca mālikā ceti tayā| punaḥ kiṃbhūte| mohanakāriṇi| ⁸mohanaṃ vaicittyaṃ kartuṃ śīlamasyeti sa tathā tasmin| keṣāṃ| munimanasāmapi| munayo jitendriyāḥ vanavāsino vikārahīnāḥ nityanaimittikādivratācāravantasteṣāmapi| punaḥ kiṃbhūte| taruṇākāraṇabandhau| taruṇānāṃ yuvajanānāṃ akāraṇena upakāraṃ vinaiva bandhuḥ hitakārī kuṭumbasahāyaḥ kāmoddīpanatvāt| tasmin|
sphuradatīnyādi—

3.7

punaḥ kiṃbhūte| sphuradatimuktakalatāparirambhaṇamukulitapulakitacūte| sphurantī puṣpavantī cāsau atimuktakalatā ca vāsantī| tasyāḥ parirambhaṇaṃ ⁹kartari ṣaṣṭhī| tena mukulitaḥ pulakitaḥ romodgamaśca vrata āmravṛkṣo yatra sa tathā tasmin| kasmin sthāne harirviharati| vṛndāvanavipine| vṛndāvanākhyaṃ yadvipinaṃ vanaṃ tattasmin| punaḥ ¹⁰kiṃbhūte| parisaraparigatayamunājalapūte| parisare samīpe parigataṃ samantādgataṃ tacca tadyamunājalaṃ ca tena pūte pavitrībhūte tasmin|
śrījayadevetyādi—

3.8

idaṃ gītaṃ śrījayadevabhaṇitam | udayati rājate ¹kimbhūtam | haricaraṇasmṛtisāram | hareśvaraṇau, tayoḥ smṛtiḥ smaraṇam, tatra sāraṃ ²mukhyasevanabhūtam | punaḥ kimbhūtam | anugatamadanavikāram | anugato'nusphurito ³madanena vikāro yasmin | ⁴pathikavadhūjanajanitavilāpe ityasyābhiprāyaṃ vasante ilokābhyāṃ spaṣṭayati |
daravidalitetyādi—

4.1

he rādhe | gandhavāhaḥ malayajo vāyuḥ iha vasante virahiṇīnāṃ [virahiṇāṃ] ceto dahati | kiṃ kurvan | vāsayan ⁵sugandhayan | kāni | kānanāni | kaiḥ kṛtvā | daravidalitamallīvallicañcatparāgaprakaṭitapaṭavāsaiḥ | daravidalitā īṣadvikasitāśca tā mallīvalyaśca | tāṣu cañcantaḥ itastato gacchantaḥ te ca te parāgāśca ⁶puṣpareṇavaśca sugandhivastucūrṇāni ca | athavā taiḥ parāgaiḥ prakaṭitapaṭuvāsāḥ prakaṭitāśca paṭu(? paṭavaḥ) utkṛṣṭāśca te vāsāśca taiḥ | ⁷tanu virahiṇāṃ dahati | kimbhūtaḥ | prasaradasamavāṇaprāṇavat | prasaraṃścāsau asamavāṇaḥ kandarpaśceti tasya prāṇa iva samāna iva bhavatīti prāṇavat | punaḥ kimbhūtaḥ | ketakīgandhabandhuḥ | ketakīnāṃ gandhaḥ tasya bandhuḥ sahavāsī |
unmīlanetyādi—
asau sakhī rādhāṃ prati punarāha abravīt | kiṃ kurvatī satī | ārāt samīpe samakṣaṃ sakhīnāmagre pratyakṣaṃ yathā syāttathā murāriṃ śrīkṛṣṇam upadarśayantī | kiṃbhū-tam | anekanārīparirambhasaṃbhramam anekāśca tāḥ nāryaśca tāsāṃ parirambhaḥ āśleṣaḥ tatra saṃbhramo yasya sa tathā | punaḥ kimbhūtam | sphuranmanohārivilāsalālasam mano hartuṃ śīlamasya sa tathā | vilāso hāsaḥ tatra lālasaḥ kāmo yasya sa tathā sphuraṃścāsau manohārī vilāsalālasaśca tam anekanārīparirambhasaṃbhramasphuranmano-hārivilāsalālasam |
candetyādi—
iha mugdhavadhūnikare hariḥ kṛṣṇo vilasati krīḍati| mugdhāḥ manohāriṇyaśca tāḥ vadhvaśceti tāsāṃ nikaraḥ kadambakastasmin| kimbhūte| vilāsini| vilāsaḥ śṛṅgārajanito vikāro'syāstīti tathā tasmin| kimbhūto hariḥ| candanacarcitanīlakalevarapītavasanavanamālī| nīlaṃ ca tat kalevaraṃ śarīraṃ ceti| candanena carcitamanuliptaṃ yasya sa tathā| pītaṃ vasanaṃ dukūlaṃ yasya sa tathā| vanamālāsyāstīti vanamālī| punaḥ kathambhūtaḥ| kelicalanmaṇikuṇḍalamaṇḍitagaṇḍayugasmitaśālī| kelyā calatī vyālole ca te maṇikuṇḍale ratnairyuktakuṇḍale ca tābhyāṃ maṇḍitaṃ gaṇḍayugaṃ yasya sa tathā| sa cāsau smitaśālī ca īṣadhāsyayuktaḥ|
pīnapayodharetyādi—

4.2

amī vāsantikā vāsarā divasāḥ kathaṃ kathamapi nīyante | kaiḥ | pathikaiḥ pravāsibhiḥ | kiṃviśiṣṭāḥ | udvīrṇakarṇajvarāḥ | udvīrṇo(rṇāḥ)janitāḥ karṇajvarā karṇasantāpā yeṣu te tathā | kaiḥ | unmīlanmadhugandhalubdhamadhupavyādhūtacūtāṅkura(ra) kroḍatkokilakākalīkalakalaiḥ | unmīlantaḥ udbhavantaśca te madhugandhāśca puṣparasavāsāśca tatra lubdhā āsaktāste ca te madhupāśca tairvyādhūtā āndolitāste ca te cūtāṅkurāḥ āmrapallavāḥ teṣu krīḍantaśca te kokilāśca teṣāṃ kākalyaḥ sphuṭa-sūkṣmadhvanayaḥ tāsāṃ kalakalāḥ kolāhalāḥ taiḥ | tatra maraṇāśaṅkā vyā('ā)pāditā | kaiḥ sādhanaiḥ kṛtvā nīyante | dhyānāvadhānakṣaṇaprāptaprāṇasamāsamāgamarasollāsaiḥ | ¹gṛhasthitadhyāne athavā 'dhyā('dhyai)' cintanetyarthe tasya kṣaṇastasmin prāptāṃ('prāptaṃ) naṣṭaputrādidarśanam | īkṣitāśca tāḥ prāṇasamāḥ prāṇena tulyāḥ svakīyāṅganāśca tāsāṃ samāgamā bhogāśca taiḥ rasāḥ sukhāni tairullāsāḥ paritoṣāḥ taiḥ athavā kibhūtairnīyante | dhyāneti | rasāḥ sukhāni tairullāsāḥ paritoṣā yeṣāṃ testathā²| uttaragītaṃ ślokena sūcayati|
aneketyādi—
tathā kācidgopavadhūḥ anugāyati| udbhiñcatapañcamarāgam| udbhiñcataḥ ūrdhvaṃ gacchan sa cāsau pañcamaḥ pañcamākhyaḥ rāgo yatra tam| kiṃ kṛtvā| sarāgaṃ yathā syāttathā hariṃ śrīkṛṣṇaṃ preyāṃsaṃ parirabhya gāḍhā(ḍhamā)liṅgaya| kena kṛtvā| pīnapayodharabhārabhareṇa| pīnau pṛthulau tau ca payodharau ca tāveva bhārau guruvastunī| tayorbharaḥ ādhikyaṃ tena|
kāpītyādi—

4.3

kāpi ¹prauḍhagopī adhikaṃ yathā syāttathā dhyāyati| kim| madhusūdanavadana-sarojam²| madhudaityaṃ sūditavān marditavāniti madhusūdanaḥ tasya vadanameva sarojaṃ mukhakamalam| kiṃviśiṣṭam| vilāsavilolavilocanakhelanajanitamanojam| vilāsena līlayā vilole ca te vilocane nayane ca tābhyāṃ kṛtvā khelanaṃ tayā saha krīḍā tasmājjanito manojaḥ kandarpo yena sa tathā tat|
kāpītyādi—

4.4

tathā kāpi nitambavatī gopī śrutimūle karṇamūle kimapi lapituṃ bhāṣituṃ militā satī dayitaṃ kṛṣṇaṃ cāru yathā syāttathā cucumba| kava sthāne| kapolatale| kimbhūte| anukūle| kaiḥ| pulakaiḥ romāñcaiḥ|
kelikaletyādi—

4.5

tathā kācidaṅganā amuṃ śrīkṛṣṇaṃ kareṇa dukūle vicakarṣa ākṛṣṭavatī | kasmin sthāne | ¹yamunājalakūle | yamunāyāḥ jalakūlaṃ tīraṃ tasmin | kena nimittena | kelikalākutukena | kelau ²kāmakrīḍāyāṃ kalāstāāsu kutukaṃ vinodastena | kimbhūtam | mañjulavañjulakuñjagatam | ³mañjulaḥ sundaro yo vañjulaḥ tasya kuñje sthitam |
karataletyādi—

4.6

⁴rāsarase gopā[? pī] krīḍāyāṃ kāpi yuvatiḥ hariṇā śrīkṛṣṇena praśaśaṃse tuṣṭuve | kimbhūtā | tena saha nṛtyaparā | kimbhūte | karatalatālataralavalayāvali-kalitakalasvanavaṃśe | karāṇāṃ talāni teṣāṃ tālāḥ vādyaprakārāḥ taistaralā-ścañcalāśca valayāvalayo ⁵bhūṣaṇaviśeṣarājayaśca | tābhiḥ kalito viśeṣitaḥ kalasvano madhuradhvanirvaṃśo yatra tathā tasmin |
śliṣyatītyādi—

4.7

tathā kāmapi bālāṃ śliṣyati upagūhati | kāmapi bālāṃ cumbati | kāmapi rāmāṃ ramayati krīḍayati | sasmitacāru hasitaṃ cāru yathā syāttathā aparāṃ anyāṃ paśyati prekṣate | aparāṃ anugacchati | gacchantīmanusarati |
śrījayadevetyādi |

4.8

śrījayadevabhaṇitamidam udyati śobhate| ¹idamiti kim| ²adbhutakeśavakeli-rahasyam| adbhutāḥ keśavasya kelayaḥ krīḍāstāsāṃ rahasyam| kimbhūtam| yaśasyaṃ yaśaskaram| ³śubhāni vitanotu vistārayatu| ⁴gītāpekṣitārthaṃ ślokābhyāṃ sūcayati|
viśveṣāmityādi|

5.1

he sakhi rādhe! madhau vasante mugdho manoharo hariḥ krīḍati| ⁶yato'harahaḥ avidyā tatkāryaṃ saṃsāraṃ haratīti hariḥ paramātmāpi san| mugdho'vivekī ca| ka iva| mūrtimān śṛṅgāra iva| kimbhūtaḥ| svacchandaṃ yathā syāttathā vrajasundarībhiḥ abhitaḥ purataḥ pṛṣṭhataśca āliṅgitaḥ| katham| pratyaṅgam aṅgam aṅgaṃ prati pratyaṅgam| kiṃ kurvan| janayan utpādayan| kim| ānandaṃ harṣam| keṣām| viśveṣāṃ jagatāṃ sakalaprāṇināṃ sthāvara⁷jaṅgamādīnāmapi| kena kṛtvā| anurañjanena prītibhāvena| punaḥ kiṃ kurvan| ⁸upanayan| kam| anaṅgotsavam| anaṅgasya kāmasya utsavaḥ utkarṣaḥ| tam| kaiḥ kṛtvā| aṅgaiḥ karādibhiḥ| kimbhūtaiḥ| indīvaraśreṇīśyāmalakomalaiḥ| indīvarāṇāṃ⁹ śreṇayaḥ rājayaḥ tadvat śyāmalāni ca tāni komalāni ca taiḥ|
sā rādhā rahaḥ ekānte sakhīṃ prati uvāca | kiṃbhūtā | līnā | na kevalaṃ līnā | dīnā duḥkhitā | kutra līnā | kvacidapi kasmiṃścit sthāne vartamāne latākuñje | latābhirviṃhitaṃ kuñjaṃ gatvā tasmin | kimbhūte | guñjanmadhuvrata-maṇḍalīmukharaśikhare | guñjatāṃ madhuvratānāṃ bhramarāṇāṃ maṇḍalī samūhaḥ tayā mukharaṃ śabdayuktaṃ śikharaṃ yasya tattathā tasmin | kiṃbhūtā gatā | kva | anyataḥ | kena īrṣyāvaśena | parotkarṣāsahanamīrṣyā | tasyā vaśaḥ tena | kasmāt | vigalita-nijotkarṣāt | vigalito vibhraṣṭaḥ sa cāsau nijaḥ svakīyaḥ utkarṣaśceti saubhāgyaṃ ca | tasmāt | kasmin sati | harau kṛṣṇe anyābhiḥ saha vane viharati krīḍati sati | kiṃbhūte rādhāsādhāraṇapraṇaye | rādhāyāṃ sādhāraṇa ityanyaviṣayaḥ praṇayaḥ prītiryasya sa tathā | kimuvācetyākāṅkṣāyāṃ tamāha |
saṃcaretyādi |
gurjarīrāge yatitāleḥ |
he sakhi rāse rāsakrīḍāyāṃ vihitavilāsaṃ kṛtakrīḍaṃ hariṃ iha nikuñje mama manaḥ smarati | kiṃbhūtam | ¹ kṛtaparihāsam | kṛtaḥ parihāsāe narma yena | ² sa tathā tam | ³ punaḥ kiṃbhūtam | saṃcaran adharasudhayā madhuro dhvaniryasya saḥ mukharitaḥ śabdaṃ kāritaḥ mohanaḥ trailokyasya avaimanasyakārī manoharāe vaṃśo yasya tam | veṇuvādanāvasthāṃ darśayati | punaḥ kimbhūtam | calitadṛgañcalacañcalamaulikapovilolovataṃsam | calitau cañcalau dṛgantau netrāntau yasya sa tathā | cañcalo maulirmukuṭo yasya sa tathā | ⁴ kapolayorviṃlole vata̍se karṇabhūṣaṇaṃ(ṇe) yasya sa tathā | ⁵vaṣṭi bhāgurirallopamavāpyorupasargayoḥ | akārasya lopaṃ kecidicchanti | calitadṛgañcalaścāsau cañcalamauliścāsau kapolavilolovataṃsaśceti yasya sa tam | candraketyādi |

5.2

he sakhi rādhe! adya adhunā vasantakāle śrīkhaṇḍaśailānilaḥ candanācala-samīraḥ īśācalaṃ himavantam anusarati| kasmādiva| utsaṅgavasadbhujaṅgakavala-kleśādiva| utsaṅgeṣu candanatarukoṭareṣu ¹²vartante te bhujaṅgāḥ phaṇinaḥ teṣāṃ kavalo
grasanam | ¹kartari ṣaṣṭhī | tena kleśo yathā tathā | tasmādiva | kayā anusarati | prāleyaplavanecchayā prāleyaṃ himaṃ tatra plavanaṃ avagāhaḥ tatrecchā tayā | tathā pikānāṃ kokilānāṃ giro vācaḥ unmīlanti pracaranti | kiṃrūpāḥ | kuhūḥ kuhūriti | kiṃbhūtāḥ kalottālāḥ | kalā madhurā asphuṭāśca tāḥ uttālāśca uccāḥ patāḥ uttānā ²iti pāṭhe ayamevārthaḥ| kasmāt | harṣodyāt | ³harṣasya ānandasya| udayaḥ udbhavaḥ tasmāt | kiṃ kṛtvā [ ālokya ] avalokya | kāni | rasālamaulimukulāni⁴ kusumakuḍmalāni tāni | athavā kiñcit snigdhāni ca tāni rasālamaulimukulāni ca tāni |
idānīṃ samayakathopakramaṃ ⁵parihāya gāyatāṃ śrṛṇvatāṃ cāśiṣamāha—
punaḥ kathambhūtam | candrakacārumayūraśikhaṇḍakamaṇḍalavalayitakeśam | candrakāśca candrākārāsteścāravaḥ sundarāḥ te ca mayūraśikhaṇḍakā mayūrapicchāni teṣāṃ maṇḍalaṃ nikaraḥ tena valayitā veṣṭitāḥ keśā yasya sa tathā | punaḥ kimbhūtam | pracurapurandaradhanuranurañjitameda̱ramudita(ra?)suveśam | pracuraṃ vistīrṇaṃ ca tat purandaradhanuśca tenānurañjito bhūṣitaḥ sa cāsau meduraḥ snigdhaḥ mudiro nīlameghaśca tasyeva veśo yasya sa tathā tam | ⁷ayaṃ śyāmaḥ pītavasanena śakracāpayuktanīlameghavatpratīyate | gopakadambetyādi |

5.3

pātu rakṣatu | kaḥ | hariḥ | ⁸rogaśokasantāpādikaṃ haratīti hariḥ arthāḍrakajanasya | kān | vaḥ yuṣmān | kathambhūto hariḥ | ⁹udbhaṭacumbitaḥ udbhaṭaḥ sotkaṭaṃ prakaṭaṃ yathā syāttathā cumbitaḥ |¹⁰ātmasukhena kṛṣṇasukha(kha) saṃyogi(gī)kṛtamityarthaḥ | kayā rādhayā | kathambhūtayā | premāndhayā | premṇā andhā sā tayā kṛṣṇasyātiprītyā | cakṣuḥprayojanābhāvādāsannasakhījanādikaṃ nāvalokayatītyarthaḥ | kasmāt | gītaśrutivyājāt | ¹¹gītasya sampūrṇabharatoktaguṇasahitasya śrutiḥ śravaṇam | tasyāḥ vyājaḥ chalaḥ tasmāt athavā gītaśrutivyājādvā gānapraśaṃsāvyājena vā | dhanyo'si bhadraṃ gāyasīti kiṃ kṛtvā | parirabhya āliṅgayaḥ(ṅgaya) | kim | uro vakṣasthalam | ¹²'uro vartsaṃ ca vakṣaśca pṛṣṭhaṃ tu caramaṃ tano'rityamaraḥ | kathaṃ yathā syāt | nirbharaṃ gāḍhaṃ yathā syāt | kasmin | abhyarṇaṃ nikaṭe | na kevalaṃ parirabhya vyāhṛtya uktvā ca | katham | iti | itītikatham | bho kṛṣṇa, sādhu śobhanaṃ yathā bhavati tathā tvadvadanaṃ mukhaṃ sudhāmayaṃ amṛtamayamiti | ¹³vaktrāsye vadanaṃ tuṇḍamānanaṃ lapanaṃ mukhamityamaraḥ | punaḥ kathambhūto hariḥ | smitamanohārī | smitena [ īṣad hāsena mano haratīti ] tasmāccumbanakuśalamākalayya īṣad hāsyena manoharaṇaśīla ityarthaḥ | iti śrīgītagovindaṭīkāyāṃ sāmoddāmodaro nāma prathamaḥ sargaḥ |
akleśakeśavaḥ | uttaragītaṃ ślokenāvatārayati | viharatītyādi |
punaḥ kimbhūtam | gopakadambamitambavatīmukhacumbanalabdhitalobham | lambitalobhamiti pāṭhe eṣa evārthaḥ | gopānāṃ kadambaḥ samudāyaḥ tasya nitambavatyo
nāryaḥ tāsāṃ mukhāni teṣāṃ cumbanaṃ tena lambhitaḥ prāpito lobho yasya sa tathā tam | punaḥ kimbhūtam | bandhujīvamadhurādharapallavakalitadarasmitaśobham | bandhujīva-vat raktapuṣpavad madhuraḥ sundaraḥ sa cāsau adharapallavaśca tasmin | kalitaṃ svīkṛtaṃ tacca tat darasmitaṃ īṣaddhāsayaṃ tena śobhā saundaryaṃ yasya tathā tam | ullasitasmitaśobhā yasya sa taṃ tathā | arthāddharapallava pava upamālaṅkāraḥ |
vipuletyādi |

5.4

punaḥ kiṃbhūtam | vipulapulakabhujapallavavalayitavapa[ ° valayitava ]llavayuvati-sahasram | vallavānāṃ gopānāṃ yuvatayo nāryaḥ tāsāṃ sahasram | vipulāḥ bahulāḥ pulakāvalayo yeṣu te tathā | te ca bhujāśca teṣāṃ pallavāḥ agrabhāgāḥ tairvalayitaṃ āliṅgitaṃ vallavayuvatisahasraṃ yena sa tathā | punaḥ kiṃbhūtam | karacaraṇorasi maṇigaṇabhūṣaṇakiraṇavibhinnatamiśra(sra)m | karau [ca] caraṇau ca uraśca karacaraṇoraḥ | samāhāradvandvainaikatvaṃ tasmin | karacaraṇorasi maṇīnāṃ gaṇāḥ samūhāḥ tairyuktāni bhūṣaṇāni teṣāṃ kiraṇā aṃśavaḥ tairvibhinnaṃ dūrīkṛtam tamiśraṃ(sraṃ) yena sa tathā tam | aluptasaptamīsamāsaḥ | prāṇyaṅgamiti vistaraḥ |
jaladetyādi |

5.5

punaḥ kimbhūtam | jaladapaṭalavaladinduvinindakacandanatilakalalāṭam | jalaṃ dadatīti jaladā meghāḥ | teṣāṃ paṭalaṃ samūhaḥ tatra valat prakaṭībhavat yo'sāvinduścandraḥ tasya vinindakastiraskarto(tā) candanasya tilako lalāṭe yasya sa tathā | punaḥ kimbhūtam | pīnapayodharaparisaramardananirdayahṛdayakapāṭam | pīnāḥ pīvarāśca te payodharāśceti teṣāṃ parisarā nikaṭapradeśāḥ teṣāṃ mardanaṃ nirdayaṃ dayārahitaṃ hṛdayakapāṭaṃ yasya sa tathā tam |
maṇimayetyādi |

5.6

punaḥ kimbhūtam | maṇimayamakaramanoharakuṇḍalamaṇḍitagaṇḍamudāram | ¹vara-maṇimayena nirmite ye makarākāre manohare kuṇḍale | maṇimaye ca te makaramanohara-kuṇḍale ceti | tābhyāṃ maṇḍitau bhūṣitau gaṇḍau yasya sa tathā tam | ²maṇi-mayeti pāṇinīyavyākaraṇamate prācuryavikāraprādhānyādiṣu mayaṭ | tathā udāraṃ śreṣṭham | punaḥ kimbhūtam | anugatamunimanujasurāsuravaraparivāram | munayaśca manujā manuṣyāśca surāśca asurāśca munimanujasurāsurā anugatā anusāriṇaśca te | te eva varāḥ śreṣṭhāḥ parivārā yasya sa tathā tam |
viśadakadambeti |

5.7

punaḥ kimbhūtam | militam | kasmin | viśadakadambatale | kadambasya talaṃ kadambatalam | viśadaṃ śuddhaṃ yat tat kadambatalaṃ ceti tasmin | punaḥ kimbhūtam | śamayantaṃ nivartayantam | kim | kalikaluṣabhayam | ⁴kaleḥ kaluṣaḥ (? kaluṣaṃ) pāpam | tasmāt bhayaṃ tat | punaḥ kimbhūtam | māmapi kimapi taraṅga-danaṅgadṛśā manasā ramayantam | kimapi taraṅgaṃ cañcalaṃ yathā syāttathā | darśanā-bhāvena kathaṃ ramayati | tadāha | kimbhūtena | anaṅgadṛśā anaṅgaṃ paśyatīti anaṅga-dṛk | ⁵kartari kvip tena sakāmenetyarthaḥ | kimbhūtaṃ harim | māmapi ramaya-ntam | yataḥ taraṅgaṃ ⁶taraṅgavantaṃ cañcalamityarthaḥ | punaḥ kimbhūtam | [⁷kimapi taraṅgaṃ kimapyanukūlaṃ kimapyalaṃ vastu tadapi gacchatīti kimapi taraṅgaḥ sarvavyāpīti |]⁸ ato manasā ramayatītyarthaḥ | kiṃ⁸ vitarke | vitarke paripraśne kṣepe nindāprakāśayo-riti vistaraḥ |
śrījayadeveti |

5.8

¹atisundaramohanamadhuripurūpam| atisundaraṃ mohanaṃ ca tat madhuripurūpaṃ ceti| ²madhudaityasya ripuḥ tasya rūpam| punaḥ kimbhūtam| ³śrījayadevena bhaṇitam| ⁴tat saṃprati satatamanukūlaṃ bhavati| keṣām| puṇyavatāṃ janānām| kaṃ prati| haricaraṇasmaraṇaṃ prati| ananyamanā nu kimiti smarati tadāha gaṇayatītyādi|

6.1

he sakhi mamedaṃ mano vāmameva kāmaṃ karoti kimahaṃ karomi| kutaḥ| ⁶yataḥ kṛṣṇe kāmābhilāṣaṃ karoti| kimbhūte| māṃ vinā vihāriṇi krīḍati| punaḥ kimbhūte| calattṛṣṇe calantī vardhamānā tṛṣṇā yasya sa tathā tasmin| kāsu| yuvatiṣu| na kevalaṃ kāmaṃ karoti| tasya kṛṣṇasya guṇagrāmaṃ gaṇayati| kiñca| kṛṣṇāt bhrāmaṃ calanaṃ bhramādapi ⁷bhrāntivaśādapi nehate| na kurute| ⁸tasminneva tiṣṭhatītyarthaḥ| tasmin kṛṣṇe pari(rī)toṣaṃ vahati| sadā doṣaṃ ca dūrataḥ ⁹vimuñcati parityajatītyarthaḥ|
¹⁰mālavarāga-pakatālītāleḥ| nibhṛtetyādi|
he sakhi mayā saha keśimathanaṃ ¹⁵keśinaṃ daityaṃ mathitavāniti taṃ ramaya krīḍaya| kathambhūtam| udāraṃ śreṣṭhaṃ savikāraṃ yathā syāt tathā| kathambhūtayā mayā| ¹⁶madana-
manorathaḥ kāmavāñchā tayā bhāvitayā | punaḥ kimbhūtayā | ⁸nibhṛtanikuñjagṛhaṃ gatayā ceti | ²punaḥ kimbhūtaṃ tam | ³niśi rahasi ekānte nilīya vasantam | guptaṃ gatvā tiṣṭhantam | ⁴punaḥ kimbhūtayā | cakitavilokitasakaladiśā | cakitena yuktaṃ vilokitaṃ sakalāsu dikṣu yasyāḥ sā tathā tayā | athavā cakitaṃ ca tat vilokitaṃ ceti sakaladikṣu yasyāḥ sā tayā | athavā cakitena vilokitāḥ sakaladiśo yayā sā tathā | ⁵punaḥ kimbhūtaṃ kṛṣṇam | hasantam | kena ratirabhasarasena | ⁶ratau rabhasaḥ autsukyaṃ tasya rasaḥ tena | punaḥ kimbhūtayā | madanamanorathabhāvitayā | ⁷madanānmanorathaḥ priyasaṅgamaspṛhā tayā bhāvitayā vyāptayā | punaḥ kimbhūtam | savikāram | ⁸madanena janito vikārastena saha vartata iti savikārastam |
prathametyādi—

6.2

punaḥ kimbhūtayā | prathamasamāgamalajjitayā | prathamaḥ ādyaścāsau samāgamo ⁹milanaṃ tena lajjitā tayā | kathambhūtam | anukūlaṃ ¹⁰vaśavartinam | kaiḥ | paṭucāṭu-śataiḥ | paṭūni caturāṇi cāṭūni ¹¹priyavādīni [?vacanāni] | teṣāṃ śatāni taiḥ | punaḥ kimbhūtayā | mṛdumadhurasmitabhāṣitayā | mṛdu komalaṃ madhuraṃ ¹²karṇapeyam | smitena ¹³hāsyena yuktaṃ bhāṣitaṃ yasyāḥ sā tathā tayā | punaḥ kimbhūtaṃ tam | śithilīkṛtajaghanadukūlam | śithilīkṛtaṃ ¹⁴śaithilyamāpāditaṃ nitambabhāgapari[dhānaṃ] vastraṃ yena | ¹⁵jaghanaṃ kaṭeradhobhāgaḥ | hārāvalīviśeṣaṇāni antaritāni [?] |
kiśalayetyādi—

6.3

punaḥ kimbhūtayā ¹⁷kiśalayaśayananiveśitayā | kiśalayaiḥ navapallavaiḥ nirmitaṃ śayanam | tatra | niveśitā [? arpitā arthāttena] tayā | punaḥ kimbhūtaṃ
tam | ciraṃ cirakālaṃ mamaiva urasi hṛdaye śayānaṃ suptam | punaḥ kimbhūtayā| kṛtaparirambhaṇacumbanayā| kṛte parirambhaṇacumbane yayā sā tayā|punaḥ kimbhūtam| kṛtādharapānam| adharasya pānam| kṛtam adharapānaṃ yena sa tathā tam| kiṃ kṛtvā| parirabhya | āliṅgya |
alasetyādi |

6.4

punaḥ kimbhūtayā | alasanimīlitalocanayā| ²alasaṃ yathā syāt tathā nimīlite locane yayā sā tathā tayā| punaḥ kimbhūtam| pulakāvalilalitakapolam | pulakānāṃ³ āvaliḥ paṅktiḥ tayā lalitau ⁴manoharau kapolau yasya tam| ⁵'vīthyāvalirāvaliḥ paṅktiḥ śreṇī rekhāstu rājayaḥ' ityamaraḥ| punaḥ kimbhūtayā | śramajala⁶sakalakalevarayā | śramajalaṃ ⁷svedaḥ sa eva sakalekalevare (? sa eva sakale kalevare ) sarvāṅge yasyāḥ sā tathā tayā | kathambhūtaṃ tam | atilolaṃ cañcalaṃ taralam | kasmāt | varamadanamadāt | madanena varaḥ śreṣṭhaḥ madanamadaśceti | tasmāt |
kokiletyādi |

6.5

punaḥ kimbhūtayā | kokilakalaravakūjitayā| kokilasya kalaśvāsau ravaśceti madhuradhvaniḥ tadvat kūjitaṃ yasyāḥ sā tayā | taṃ kathambhūtam | jitamanasijatantravicāram | ⁸tantrasya śāstrasya vivekaśāstrasya vicāraḥ paryālocanam | jito dūrīkṛtastiraskṛtaḥ manasijena anaṃkegena (? anaṅgena ) tantravicāro yasya sa tam | athavā | manasijasya kāmasya tantraṃ śāstram | tasya vicāraḥ sa eva jito yena sa tathā taṃ samadhigatakāmaśāstram | punaḥ kimbhūtayā | ślathakusumākulakuntalayā| ślathāni śithilāni ca kusumāni ceti| tairākulā vyākulāḥ [ kuntalāḥ ] keśā yasyāḥ sā tathā | ⁹'cikuraḥ kuntalo vālaḥ kacaḥ keśāḥ
śiroruhaḥ' ityamaraḥ | punaḥ kimbhūtaṃ tam | [ nakhalikhitaghanastanabhāram |] ¹nakhai— likhitau nibiḍau stanabhārau yena tam |
caraṇetyādi |

6.6

³punaḥ kimbhūtayā | caraṇaraṇitamaṇinūpurayā | caraṇayoḥ ⁴raṇitau śabditau maṇibhiryuktau nūpurau yasyāḥ sā tayā | punaḥ kimbhūtaṃ tam | paripūritasuratavitānam | ⁵pari sarvatobhāvena pūritaḥ suratasya vitānaḥ vistāro yena sa tathā tam | punaḥ kimbhūtayā | ⁶mukharaviśṛṅkhalamekhalayā| ⁷mukharāḥ śabdāyamānāḥ viśṛṅkhalā mekhalā kalāpakāñcī yasyāḥ sā tayā | kimbhūtaṃ tam | sakacagrahacumbanadānam | ⁸kacānāṃ keśānāṃ grahaḥ grahaṇaṃ sakacagrahaṇena vartata iti | kṛtaṃ sakacagrahacumbanadānaṃ yena sa tathā tam |
ratisukhetyādi |

6.7

punaḥ kimbhūtayā | ratisukhamayarasālasayā | rateḥ sukhaṃ tasya samayaḥ tasya rasaḥ tena alasā tayā | punaḥ kimbhūtaṃ tam | daramukulitanayanasarojam | daraḥ īṣanmukulite nayane eva saroje yasya sa tam | punaḥ kimbhūtayā | niḥsaha— nipatitatanulatayā niḥsahā niḥprāṇā (? niṣprāṇā) nipatitā tanureva latā yasyāḥ sā tayā | punaḥ kimbhūtam | madhusūdanam | madhuṃ daityaṃ sūditavāniti |¹⁰athavā madhunā vasantena kāmotpattidvāreṇa pīḍā yasya sa tam | punaḥ kathambhūtam | uditamanojam | ¹¹manasi jāyata iti manasijo madanaḥ | uditaḥ utpannaḥ manojo yasya sa tam |
śrījayadevetyādi |

6.8

¹śrījayadevabhaṇitamidaṃ vitanotu vistārayatu | kim | śrotṛṇāṃ sukham | idamiti kim | atiśayamadhuripunidhuvanaśīlam | ‘dyā²( dya )vāyau grāmyadharmaḥ syānmaithunaṃ nidhuvanaṃ rata (?rtaṃ)' ityamaraḥ | nidhuvane śīlaṃ svabhāvaḥ | atiśayena madhuripoḥ kṛṣṇasya nidhuvanaśīlam | [kambhūtam | ³salīlam saha līlayā vartata iti | punaḥ kimbhūtam | utkaṇṭhitagopavadhūkathitam | ⁴utkaṇṭhā āsaktiviśeṣaḥ | sā jātā yasyāṃ sā gopavadhū rādhā tayā kathitam |
⁵iti rādhikā svamanogatamāha hastasrastetyādi |

7.1

śrīkṛṣṇābhiprāyaṃ uttarīyagītārthaṃ ślokābhyāṃ prakaṭayati kaṃsārirapītyādi | kaṃsāriḥ śrīkṛṣṇo'pi saṃsāravāsanābandhaśṛṅkhalāṃ rādhāṃ hṛdaye ādhāya saṃcintya vrajasundarīḥ aparagopīstatyāja jahau | saṃsārasya vāsanā jagataḥ sthititatparatā vigatarūpā pūrvajanmakṛtasukṛtasaṃskārātiśayaprāptasarvasundarījanādhikasaubhāgyatā- [? subhagatā ] | tayā baddhā viṣayāsaktirūpaśṛṅkhalā śṛṅkhalāsthānaṃ yā dṛḍhahetustām |
itastataḥ iti |
iyaṃ rādhā māṃ śrīkṛṣṇaṃ vilokya dṛṣṭvā calitā nirgatā 3 | kimbhūtam | vṛtaṃ parivṛtam | kena | vadhūnicayena | 4gopavadhūnāṃ nicayaḥ samūhastena | mayā na nivāritā atibhayena | kayā | sāparādhatayā | saha aparādhena vartata iti sāparādhastasya bhāvaḥ sāparādhatā tayā | sā rādhikā kupiteva kruddheva gatā yātā | kayā | hatādaratayā | hato vinaṣṭo ādaraḥ satkārastasya bhāvastayā | hari hari śiva śiva khede'rthe dvau śabdau bhavataḥ |

7.2

he ⁸śubhe kānane vṛndāvane ahaṃ govindaṃ paśyāmi | na kevalaṃ paśyāmi hṛṣyāmi ca | hṛṣṭā bhavāmi | kimbhūtam | vrajasundarīgaṇavṛtam | ⁹vraje sundaryaḥ tāsāṃ gaṇaḥ kadambaḥ tena vṛtaḥ pariveṣṭitaḥ tam | punaḥ kimbhūtam | māmudvīkṣya samavekṣya hastasrastavilāsavaṃśam | hastāt srasto'dho nipatito vilāsasya vaṃśo yasya sa tam | punaḥ kimbhūtam | anṛjubhrūvallimadballavīvṛndotsāhadaganta-vīkṣitam | anṛjuḥ kuṭilā cāsau bhrūvalliriti | anṛju bhrūvallirvidyate yāsāṃ tāḥ anṛjubhrūvallīmadballavyaḥ gopyaḥ tāsāṃ vṛndaṃ nikaraḥ tena utsāhāt saṃbhramāt dagantai¹⁰netropāntairvīkṣitastam | athavā tasya vṛndasya ¹¹utsāhaḥ saṃbhogena vīkṣitaḥ ( saṃbhogastena vīkṣitaḥ ) ¹²athavā uktavividhaballavīvṛnde utsāhena dṛgantavīkṣitaṃ yasya sa tathā tam | athavā vṛndotsāri pāṭhe utsāri saṃsarpi dṛgantaḥ ¹³kaṭākṣanirīkṣitam | gopastrīparivṛtam atra krīḍati | ati-
1) B drops śrījayadevabhaṇitam | 2) B drops this line from Amara. 3) P drops this pratīka 4) | B reads utkaṇṭhā jātā yasyā(syāṃ) sā…… 5) B drops this sentence. 6) B vṛndotsāha° | 7) B vilajjitasmita° | 8) A adds rādhike after śubhe | 9) B vajasundarīṇāṃ gaṇa(ṇaḥ) kadamba(mbaḥ) tena vṛtaṃ pariveṣṭitam | 10) A netraprāntaiḥ | 11) B utsāhasaṃbhogena | 12) B drops from athavā to kaṭākṣanirīkṣitam | 13) A kaṭākṣastena vīkṣitam | krīḍātiśayena svedārdragaṇḍasthalaṃ bilambaṃ tasmin tayā (? tayā) tāhaśī sudhāhāsyāmṛtaṃ yayā mugdhaṃ sundaramānanaṃ yasya | B gopastrīpariveṣṭitam anukrīḍati atiśayena svedārdragaṇḍasthalaṃ yasya sa tam | punaḥ kathaṃbhūtam | vilambitaṃ smitasudhāmugdhānanam | vilambitā smitasudhā tasyāmṛtatayā mugdhaṃ sundaramānanaṃ yasya sa tam | śayena svedārdragaṇḍasthalaṃ yasya sa tam | punaḥ kimbhūtam | vilambitasmitasudhāmugdhānanam | vilambitā smitasudhā hāsyāmṛtaṃ tayā mugdhaṃ sundaramānanaṃ yasya | athavā vilakṣitaśca smitamugdhānanaśceti |
durāloketi |
sa mādhavaḥ anaṅgabāṇavraṇakhinnamānasaḥ kandarpaśarāghātāva sannahṛdayaḥ kṛtānutāpaḥ | tadekagatacittatvāt | itastataḥ tāṃ rādhām anusṛtya parimṛgya kalindanandinītaṭāntakuñje niṣasāda niṣaṇṇo'bhavat | kalindanandinī yamunā tasyā staṭaṃ tasyāntaḥparisaraḥ tatra kuñjaṃ tasmin | kali pāpaṃ dayati khaṇḍayatīti kalindaḥ sūryaḥ tasya nandinī putrī | anaṅgasya kāmasya bāṇāḥ taiḥ vraṇāni kṣatāni tairyuktaṃ khinnaṃ khedasahitaṃ mānasaṃ yasya | punaḥ kimbhūtaḥ | kṛtaḥ anu paścāttāpo yena saḥ |
sā rādhā ciraṃ cirakālaṃ yo virahaḥ tena kiṃ kariṣyati | kiñca | kiṃ vadiṣyati | ataḥ mama dhanena kiṃ prayojanam | sukhena kiṃ 7prayojanam | 8gṛheṇa janena vā kiṃ kāryam |

7.3

he sakhi māṃ vyathayati | kaḥ | durālokastokastavakanavakāśokalatikāvikāśaḥ | navakāśca tāḥ aśokalatikāśceti | stokaḥ alpaḥ stavakaḥ guccho yasyāḥ sā tathā | tāsāṃ vikāśaḥ | duḥkhena āsamantāt avalokituṃ śakyate iti durālokaḥ sa ca stokastavakanavakāśokalatikāvikāśaśca | na kevalaṃ saḥ kāsāropavanapavano'pi māṃ vyathayati | sarasīyuktamupavanam ārāmaḥ tasya pavanaḥ so'pi | kiñcāyamapi na sukhayati | mukulaprasūtiḥ utpattiḥ | keṣām | cūtānām | kathambhūtā | bhrāmyantī bhṛṅgī bhramarī, raṇitena manoharā'pi punaḥ | kīdṛśī | śikhariṇī | śikhare nivasituṃ śīlamasyā iti | chando'pi śikhariṇī |
iti śrīgītagovindaṭīkāyāṃ āśleṣakeśavo nāma
dvitīyaḥ sargaḥ |
tadānanam | tasyā rādhikāyāḥ ānanaṃ mukhaṃ cintayāmi | kimbhūtaṃ mukham | kuṭilabhru | kuṭile vakre bhruvau yasmin ānane tat kuṭilabhru | kena | kopa 10bhareṇa | kopasya bharaḥ ādhikyaṃ tena [kopabhareṇa] | kamiva | śoṇapadmamiva | upari bhramatā bhramareṇa ākulaṃ vyākulaṃ śoṇapadmaṃ raktotpalamiva |
¹hṛdayasthāṃ rādhikām anunayannāha tāmityādi|

7.4

tāṃ rādhāṃ bhṛśamatyarthaṃ ramayāmi krīḍayāmi| kimbhūtām| hṛdi saṃgatām| hṛdaye saṃgatāṃ saṃlagnām| katham| aniśaṃ vāraṃvāram| kimiti vitarke| vane vanamadhye| anusarāmi| anugacchāmi| kimiha nikuñje vṛthā vilapāmi| mithyā ²paridevanaṃ karomi| ³kiṃ vitarke paripraśne kṣepe nindāprakāśayoriti vistaraḥ |
tanvītyādi |

7.5

he tanvi sūkṣme rādhe| tava hṛdayaṃ aham ākalayāmi jānāmi| kimbhūtam| khinnaṃ khedayuktam| kayā| asūyayā īrṣyayā| kutaḥ kutra tvaṃ gatāsi| tanna vetsi na jānāmi| tena kāraṇena te tubhyaṃ nānunayāmi parisāntvanaṃ karomi|
hṛśyasetyādi |

7.6

he rādhe purato'grataḥ| hṛśyase avalokyase| kasya| mama| kiṃ nu gatā-gataṃ gamanāgamanam| vidadhāsi karoṣi| kimiti pureva pūrvānubhūtamiva| pari-rambhaṇamāliṅganaṃ na dadāsi| kimbhūtam| sasaṃbhramaṃ saha saṃbhrameṇa vartata iti|
kṣamyatāmiti|

7.7

he rādhe kṣamyatām| aparam īdṛśam aparādhaṃ tava kadāpi kasmin kāle'pi na karomi| ato he sundari rādhe| ātmadarśanaṃ dehi| kasya| mama| kimiti| yato'haṃ manmathena kandarpeṇa dunomi ⁴tāpamanubhavāmi|
varṇitamityādi |

7.8

idaṃ gītam| ¹hareḥ kṛṣṇasya pravaṇena bhaktinamreṇa yatnena jayadevakena kavinā varṇitam| kimbhūtena| ²tindubilvasamudrasaṃbhavarohiṇīramaṇena| ³tindubilvaṃ nāma nagaram| tadeva samudraḥ tatra saṃbhavaḥ utpattiryasya sa tathā sa cāsau rohiṇī-ramaṇaśceti| anena tasya candropamā| ⁴gītāpekṣārthaṃ virahamāha hṛdi viśalateti|

8.1

he anaṅga kandarpa| harabhrāntyā ⁵mahādevo'yamiti bhrameṇa priyārahite ⁶kāntāvimukte mayi ⁷viṣaye na prahara prahāraṃ mā kuru| krudhā kopena| kimu dhāvasi śīghramāgacchasi| mama hṛdi viśalatāhāraḥ mṛṇālala̱tikāñcak| ayaṃ bhujaṅgamanāyako vāsukirna bhavati viśalatāyā hāraḥ| kaṇṭhe kuvalayadalaśreṇī kuvalayānāṃ ⁸nīlotpalānāṃ dalāni kusumāni teṣāṃ śreṇī māletyarthaḥ| sā prasiddhā| garaladyutirviṣaśobhā na bhavati| ⁹mamāṅge malayajasya candanasya rajo reṇuridaṃ dṛśyate| bhasma n bhavati| ¹⁰etatkomalajalārdraviśalatāhārādikaṃ sarvaṃ viraha tāpāpanodāya sarvāṅgaṃ nyastamāropitam| patadrādhāpriyārahite ekākini mayi na prahara| pāṇāvityādi|

8.2

he manasija kāma| pāṇau haste cūtasāyakam āmrapuṣpabāṇaṃ mā kuru| kiñca| amuṃ cāpaṃ kāmukaṃ mā ropaya mā sajjīkuru| ¹²a-mā-no-nā-niṣedhe vistaraḥ| ¹³ko hetustadāha| he krīḍānirjitaviśva| krīḍayā nirjitaṃ viśvaṃ ¹⁴saṃsāro yena saḥ tasya sambodhane| mūrcchitajanāghātena ¹⁵māraṇena pauruṣaṃ kim|
¹mūrcchām itaḥ ²gataḥ mūrcchitaḥ sa cāsau janaśceti tasya ghāto māraṇaṃ tena| tava kathaṃ mūrcchitatvaṃ tadāha| tadārabhya| athāpi manāgapi kimapi ³mano hṛdayaṃ na saṃdhukṣate| svāsthyaṃ na bhajate| virahapīḍādikaṃ na ⁴muñcati| kimbhūtam| smaraśaravat kāmavāṇavat| udañcantaḥ preḍvanto ye kaṭākṣā eva āśugāḥ teṣāṃ śreṇī paṅktiḥ paramparā tathā jarjaritaṃ khinnaṃ ⁵niḥsāram| kasyāḥ ⁶kaṭākṣāśugāḥ| tasyāḥ rādhikāyā eva| kathambhūtāyāḥ| mṛgīdṛśaḥ ⁷mṛgyā iva dṛśau yasyāstasyāḥ|
upālambhanaṃ punarāha bhrūcāpa ityādi|

8.3

he rādhe ⁸nirmātu sampādayatu| ⁹kaḥ kaṭākṣaviśikhaḥ| kaṭākṣa eva viśikhaḥ bāṇaḥ| kām marmavyathām| marmaṇi sthāne vyathām| kimbhūtaḥ bhrūcāpe nihitaḥ nikṣiptaḥ| tathā kavarībhāro'pi karotu| kavarī ¹⁰keśapāśaḥ sa eva ¹¹bhāraḥ gurutvāt| kam| mārodyamam| ¹²māraṇaṃ mohaḥ tasya udyamastam| athavā| ¹³māraḥ kāmaḥ tasyodyamastam| kathambhūtaḥ| śyāmātmā kṛṣṇavarṇaḥ| na kevalaṃ śyāmātmā kuṭilaśca| ¹⁴vakrimāyuktaḥ| ¹⁵etasya māraṇaṃ yuktaṃ tathā| tāvat| ayaṃ bimbādharaḥ tanutām| kam| moham ajñānam| kathambhūtaḥ| rāgavān| rāgo'syāstīti pariṇāmaraktaḥ| etasyāpi yuktam| ¹⁶kutastaveyaṃ pratipattiḥ| tatrāha| tavāyaṃ stanamaṇḍalo'pi mama prāṇaiḥ samaṃ kathaṃ krīḍati| ¹⁷prāṇān grahītuṃ kathamicchati| kimbhūtaḥ| sadvṛttaḥ| satsādhu vṛttaṃ vartulatvaṃ ¹⁸yasya sa tathā| ¹⁹vṛttamiti vyavahāre'pi śabdacchalena ²⁰ācakṣyate| sadācāro'pyanācāra ityabhiprāyaḥ|
śrīkṛṣṇaḥ svamanogatamāha tāni sparśetyādi |

8.4

yadi rādhikāyāṃ mānasaṃ manaḥ lagnasamādhi viṣayāsaṅge satyapi | hanteti harṣaviṣādayoḥ tarhi ¹virahasya vyādhiḥ pīḍā | kathaṃ viṣayāsaṅgaḥ | iti anena prakāreṇa | adhunāpi | ²dṛśornetrayorvibhramāḥ vilāsāḥ svayameva tajjātīyā eva | kimbhūtāḥ | taralāḥ snigdhāḥ ³taralāśca te snigdhāśceti | ⁴yadatra svabhāvasaṃpratyayaḥ | vaktrāmbujasaurabhaṃ saugandhyaṃ yena sa ca | athāpi | girāṃ vācāṃ vakrimā vakrabhāvaḥ sa eva vartate | ⁵sudhāsyandī sudhāṃ syandituṃ śīlamasyeti sa tathā | ⁶yāsvāditā sapadi bimbādharamādhurī saiva tajjātīyaivāsvādyate | ⁷madhurasya bhāvaḥ mādhuryam | bimbādharasya mādhurī sā iti viśeṣā jñeyā |
bhrūpallavetyādi |

8.5

tasyāṃ rādhikāyāṃ smareṇa kandarpeṇa ⁸svāstrāṇi arpitāni kimiti ⁹vitarkaḥ | ¹⁰kāni astrāṇi | tāni ¹¹kāni | bhrūpallavaṃ dhanuḥ | apāṅga¹²taraṅgitāni bāṇāḥ | apāṅgasya netrāntasya ¹³taraṅgitāni kaṭākṣāḥ | śravaṇapāliḥ guṇaḥ | etāni kimbhū-
tāni| nirjitajaganti| nirjitāni jaganti yaistāni tathā| kathambhūtāyāṃ anaṅgajayajaṅgamadevatāyām| ¹jaṅgamarūpā cāsau devatā ceti| anaṅgasya jayāya jaṅgamadevatā² tasyāṃ devatāyāmityarthaḥ|
⁶iti śrīgītagovindaṭīkāyāṃ mugdhamadhusūdano nāma tṛtīyaḥ sargaḥ ||
gītārthaṃ ślokena sūcayati ¹yamunātīretyādi |

9.1

rādhikāsakhī gītārthaṃ ślokena prāha | mādhavaṃ pratyāha | kā | rādhikāsakhī | rādhikāyāḥ sakhī | kimbhūtam | mandaṃ yathā syāttathā sthitam | kutra | yamunātīravānīranikuñje | vānīrasya vetasasya nikuñjaṃ yamunātīre vānīranikuñjaṃ tasmin | kimbhūtam | premodbhrāntam | prema prītiḥ tasya bharaḥ ādhikyam | tena ²udbhrānto vihvalaḥ |
³kānaḍarāge ekatālītāle yadeva prāha taddarśayati nindati candanetyādi |

9.2

he mādhava tava virahe viyoge tanugataṃ candanaṃ nindati | dahanamiva dūṣayati | anu tadanantaraṃ indukiraṇaṃ ca nindati | ⁷yato'dhīrā khedaṃ kleśaṃ vindati labhate | tathā ca | ⁸malayasamīramapi garalamiva kalayati manute | malayasya malayācalasya samīraḥ pavanastam | garalaṃ viṣamiva tulyam | kena | vyālanilayamilanena | vyālānāṃ uragānāṃ nilayā āśrayāścandanataravaḥ | taiḥ saha milanaṃ saṃsparśaḥ tena | ato
dīnā duḥkhitā līnā ¹śaraṇāgatā| kasmin| tvayi| kayā| bhāvanayā| hṛdisthatvadrūpadhyānena| kasmādiva| manasijaviśikhabhayādiva| ²manasi jātaḥ manasijaḥ kandarpaḥ| śalyaksamāso'yam| ³tasya viśikhaḥ| śaraḥ tasmādayam| tasmādiva| tattathā|
aviraletyādi|

9.3

sā sajalanalinīdalajālaṃ varma kavacaṃ karoti| jalena saha vartamānāni sajalāni ca tāni nalinīdalāni ceti karmadhārayaḥ samāsaḥ| teṣāṃ jālaṃ samūhaḥ yatra tat| kasmin| svahṛdayamarmaṇi| svahṛdayameva marma jīvanasthānam| tasmin| kimbhūtam| śabilaṃ vistīrṇam| kasmai| bhavadvadanāya| ⁴tādarthye caturthī| bhavato'vanaṃ rakṣaṇaṃ tasmai| bhayahetumāha| kasmāt| aviralanipatitamadanaśarāt| aviralo nipatito madanaśarastasmāt| ⁵anena kimuktam| prayojanamāha| ⁶santāpayuktāpi rādhikā svahṛdayasthaṃ kṛṣṇaṃ satataṃ paśyati jānātītyarthaḥ|
kusumetyādi|

9.4

⁷tathā ca| kusumaśayanīyaṃ ⁸puṣpaśayanīyaṃ puṣpaśayyāṃ karoti| kimbhūtaṃ tat| ⁹kusumaviśikhaśaratalpamanalpavilāsakalākamanīyam| analpā yā vilāsasya kalāḥ tābhiḥ kamanīyaṃ manoharam| ¹⁰tatkimiva| vratamiva| kasmai| ¹¹tava parirambhasukhāya| parirambhaṇasyāliṅganasya sukhaṃ tasmai| anyo'pi yaḥ kaścidbhīṣṭaphalākāṅkṣī bhavati so'pi duṣkara¹²vratādikaṃ karoti| ¹³anena kimuktam| nārāyaṇavirahasantāpāt kusumaśayanīye'pi duḥkhaṃ na jahātītyarthaḥ|
vahati cetyādi |

9.5

sā rādhikā ānanakamalaṃ mukhapadmaṃ ca vahati dhārayati | ²vaktrāsye vadanaṃ tuṇḍamānanaṃ lapanaṃ mukham ityamaraḥ | tatkimbhūtam | galitavilocanajaladharam | vilocane eva jaladharau vilocanajaladharau galitau vṛṣṭau vilocanajaladharau yasmin tattathā | athavā vilocanayorjalaṃ galitaṃ ca tat vilocanajalaṃ ceti tat dhārayatīti ³tattathā | tatkimiva | vidhumiva | candramiva | kimbhūtaṃ vidhum | vikaṭavidhuntudadantadalanagalitāmṛtadhāram | vidhuṃ candraṃ tudati vyathayatīti vidhuntudo rāhuḥ | ⁴alukkarmapadasamāsaḥ | tasya dantāḥ ⁵vikaṭāḥ bhayaṅkarāḥ unnatā natā vidhuntudasya dantāḥ tairdalanaṃ pīḍanam | tena galitā amṛtadhārā yasmāt tattathā | ⁶athavā vikaṭo bhayaṅkaraḥ sa cāsau vidhuntudo rāhuśceti | tasya dantāḥ tairdalanaṃ pīḍanaṃ tasmādgalitā amṛtadhārā yasmin saḥ taṃ tathā | atra kṛṣṇavirahotpannaduḥkhameva rāhuḥ |
vilikhatītyādi |

First 70 of 247 passages. Read on