Gita Govinda 5
Rasamañjarī 5
- Language
- Sanskrit
5.p1
kiṃ ceti | pikānāṃ kokilāṃnāṃ kuhūḥkuhūrityevaṃrūpāḥ śabdā unmīlanti prakaṭībhavanti | kīdṛśyaḥ | kalottālāḥ kalā avyaktagiro madhurāḥ, uttālā udbhaṭāḥ | kasmāt | snigdhā ye rasālā āmravṛkṣāsteṣāṃ ye maulayo'grabhāgāstatra yāni mukulāni tānyālokya vīkṣya yo harṣodaya ānandāvirbhāvastasmāt | atra kvacit 'adyotsaṅga' iti pāṭhaḥ | tatrādya vasante
5.p2
ityarthaḥ | 'tuṣārastuhinaṃ himam | prāleyaṃ mihikā cātha' ityamaraḥ | 'uttālaḥ syāddrumakumbhe gabhe cottāla utkaṭe | śreṣṭhe'pi vikarāle'pi syāduttālaṃ plavaṃgame' iti viśvaḥ |
5.p3
11|| iti śrīmaddāmahopādhyāya śrīśaṃkaramiśraviracitāyāṃ śrīśālināthakāritāyāṃ gītagovindaṭīkāyāṃ rasamañjaryākhyāyāṃ prathamaḥ sargaḥ |
5.1
etadvacanaiḥ sakhyā pratibodhitāyāḥ samakṣamanyābhiḥ saha nirbharaṃ krīḍantaṃ hariṃ dṛṣṭvā'sahamānāyāḥ ataeva kvacitkuñjāntaragatāyā rādhāyā avasthāntaraṃ varṇayitumāha—viharatīti | rādhā sakhīṃ iti vakṣyamāṇamuvācoktavatī | kīdṛśī | īrṣyāvaśenyānyato'nyatra gatā | īrṣyāyāṃ hetumāha—vigaliteti | vigalito galito nijaḥ svīya utkarṣo'hameva hareḥ praṇayinītyevaṃrūpastasmāt | kva sati | harau kṛṣṇe vane viharati sati | kīdṛśe harau | sādhāraṇo rādhāyāmanyagopāṅganāyāṃ ca samānaḥ praṇayaḥ prema yasya tādṛśe | ata eva dīnā duḥkhitā | punaḥ kīdṛśī | kvacidapi latākuñje latābhirvallībhiratinibiḍe kuñje līnā nibhṛtaṃ nilīya sthitā | kīdṛśe kuñje | guñjantaḥ śabdāyamānā madhupā bhramarāsteṣāṃ yā maṇḍalī paṅktistayā mukharaṃ vācālaṃ śikharamagrabhāgo yasya tādṛśe | atra kuñjapadenaiva latācchāditagṛhahmāsau latāpadamatinibiḍatvasūcanāya | ‘praṇayaḥ premṇi viśrambhe’
rādhā kimuvācetyāha—saṃcaraditi | gītasyāsya gurjarī rāgaḥ | tālastu pratimaṭhaḥ | gītārthastu— mama mano'ntaḥkaraṇaṃ hariṃ smarati | kīdṛśaṃ harim | rāse gopakrīḍāviśeṣe vihitaḥ kṛto vilāso yena tādṛśam | tathā kṛtaḥ parihāso yena tādṛśam | etacca dhruvapadam | kīdṛśaṃ harim | saṃcaratā pratānakrameṇa sphuratādhareṇoṣṭhena sudheva madhuro dhvaniryasya tādṛśo mukharito vādito mohanavaṃśo mohanakārī veṇuryena tādṛśam | tadveṇuraveṇa mohitaṃ me manaḥ kṛtāparādhamapi taṃ smaratīti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśam | calitaḥ kathaṃcinmūrcchāṃ prati roṣe prakaṭīkṛte tatsaṃmānāya ghūrṇito dṛgañcalo'pāṅgo yatra etādṛśaścañcalaḥ svayameva veṇudvārā prakaṭīkṛtasya svaraviśeṣasyānyenājñānātsvayameva parito doṣāddolāyamāno maulirmastakaṃ yasya ata eva kapole vilolaścañcalo vataṃsaḥ karṇābharaṇaṃ yasya tādṛśam | 'pīyūṣamamṛtaṃ sudhā' ityamaraḥ | 'cūḍā kirīṭaṃ keśāśca saṃyatā maulayastrayaḥ' iti ca 'puṃsyuttaṃsāvataṃsau dvau karṇapūre ca śekhare' iti ca |
5.2
nanu vyasaṅgādinā vismāryatāmityata āha—candraketi | candrakeṇa vicitracihnena cāruṇā manoharāṇāṃ śikhaṇḍakānāṃ mayūrapicchānāṃ maṇḍalena samūhena valayitā veṣṭitāḥ keśā yena tādṛśam | tathā cātra mayūrādidarśane'pi ta-
5.3
iti viśvaḥ | 'īrṣyāmāhuḥ samāneṣu mānādānādamarṣaṇam' iti |
gopeti | gopasamūhasya nitambavatīnāṃ pṛthunitambānāṃ mukhacumbane lambhitaḥ prāpito lobho yena | arthānmukhasya | athavā gopāṅganānāṃ mukhacumbanena lambhito lobho yena | athavā gopavadhūcumbane lambito lambīkṛto lābho yeneti pāṭhāntaraṃ yuktam | api ca bandhujīvavat madhūro manoho'dharapallavo yasya | api ca ullasitā smitena śobhā yasya tam |
5.4
vipulati | vipulapulakau pṛthuromāñcau yau bhujau tau pallavāviva tābhyāṃ valayitaṃ valayīkṛtaṃ ballavayuvatīnāṃ gopāṅganānāṃ sahasraṃ
5.5
khaṇḍakānāṃ maṇḍale saṃghātane valayākāreṇa veṣṭitāḥ keśā yasya | tathā pracuraṃ ghanaṃ puraṃdaradhanuṣānurañjito meduraḥ sāndrasnigdho mudiro meghastadvatsuveśo darśanīyastam |
punaḥ kīdṛśam | jaladapaṭaleti | jaladapaṭale meghasamūhe calansaṃcaranya induścandrastasya vinindakastacchobhātiśāyī candanabindurmaṇḍalākṛti tilakaṃ yatra tādṛśaṃ lalāṭaṃ yasya tam | punaḥ kīdṛśam | pīnau māṃsalau payodharau stanau tayoḥ parisarasya paryantabhāgasya mardane nirdayattvaddayakapāṭaṃ kapāṭavadvistīrṇe hṛdayaṃ yasya tādṛśam |
5.6
punaḥ kīdṛśam | maṇimayeti | maṇimaye maṇikhacite makaravanmanohare ye kuṇḍale tābhyāṃ maṇḍitau kapolau yasya tam | punaḥ kīdṛśam | udāramaudāryaguṇayuktam | atra rahasi mayā yathocitaṃ tatsarvaṃ tatkṣaṇameva pūritavāniti sa kathaṃcana smaryata iti dhvanitam | punaḥ kīdṛśam | pītaṃ vasanaṃ vastraṃ yasya tam | audāryopapādakaṃ viśeṣaṇamāha—anugatā āśritā ye munayo nāradādayaḥ, manuṣyā manujā bhīṣmādayaḥ, surā indrādayaḥ, asurāḥ prahlādādayasta eva varāḥ śreṣṭhāḥ parivārāḥ parijanā yasya tam | tathā ca tairapyabhigataḥ sumanaḥphalaiḥ satataṃ sevyata iti tasyaudāryaṃ khyātameveti bhāvaḥ | 'parivāraḥ pararesource: [jana khaḍgakośe paricchade' iti viśvaḥ | 'dānamabhyupapattiśca tathā ca priyabhāṣaṇam | svajane'pi pare vāpi tadaudāryamiti smṛtam ||' iti nāyakaudārya-
5.7
mayaiva saheti tasya smaraṇamucitameveti dhvanitam | punaḥ kīdṛśam | karayoścaraṇayorurasi ca yāni maṇimayāni bhūṣaṇānyalaṃkaraṇāni teṣāṃ kiraṇairvibhinnaṃ nāśitaṃ tamisraṃ yena tam | etena prathamābhisāre svakīyālaṃkārakiraṇairūddyote sati lajjāyāḥ parāvartamānāṃ māṃ sadānīya tāṃ ceṣṭāṃ kṛtavān | yena taṃ kṣaṇamapi mano na vismaratīti dhvanitam | 'andhakāro'striyāṃ dhvāntaṃ tamisraṃ timiraṃ tamaḥ' ityamaraḥ |
punaḥ kīdṛśam | viśadeti | viśadasya kadambasya tale mūle militaṃ lagnaṃ, matsaṅketīkṛtakadambatale madapekṣayāgrata eva gatvā kecana na māṃ paśyantviti matpratāraṇāya vā nilīya sthitaṃ kṛṣṇaṃ me manaḥ smaratītyarthaḥ | punaḥ kīdṛśam | kaliḥ praṇayakalahastasmādyatkaluṣaṃ cittakalmaṣaṃ ‘ahaṃ saṃkete samāgatā asau nāgataḥ prāyaśo'nyavallabhāsakto bhaviṣyatyataḥparaṃ yadyāyāsyati tadā mayā na saṃbhāṣaṇīyaḥ’ ityevaṃrūpam | ekākī kathaṃ kathamatra tiṣṭhāmīti ca taddvayaṃ kadambamūlādupetya cāṭūktibhiḥ śamayantamityarthaḥ | yadvā | kaleḥ kaliyugasya yatkaluṣaṃ pāpaṃ taddvayaṃ śamayantamityarthaḥ | punaḥ kīdṛśam | kimapyanirvacanīyameva yathā syāttathā udgacchannanaṅgaḥ kāmo yatra etādṛśyā dṛśā dṛṣṭyā manasā ca māmapi ramayantamityarthaḥ | māmapītyapiśabdena sotkaṇṭhoktyāhamapi hareḥ kasyacillokottarapraṇayapātramāsaṃ natvetādṛśyo'nyā vadhva iti dhvanitam | ‘kaliḥ syātkalahe śūle kalirantyayuge yudhi’ iti viśvaḥ | ‘kaluṣaṃ tvāvilenasodh ityapi |
5.8
śrījayadeveti | śrījayadevakaveridaṃ bhaṇitaṃ puṇyavatāṃ kṛṣṇasmaraṇānukūlaṃ dṛṣṭavatāṃ haricaraṇasmaraṇaṃ prati saṃprati kalau anurūpaṃ yogyam | kīdṛśam | atisundaraṃ mohanaṃ gopavadhūmohanakāri madhuripoḥ kṛṣṇasya rūpaṃ vṛttam | anāyāsato harasmaraṇaṃ bhavatīti bhāvaḥ |
5.9
guṇalakṣaṇam |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit