Rasamañjarī
Commentary on Gita Govinda (Gītagovinda)
son of Dineśvara Miśra, composed at instance of Sālinātha, Diwan of Hari Śaṅkara
- Language
- Sanskrit
- Author
- Śaṅkara
- Extent
- 240 passages, 17,155 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · The Gita Govinda Of Jayadeva, With the Commentaries Rasikapriya of King Kumbha, and Rasamanjari of… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- 1 — 14 parts
- 2 — 10 parts
- 3 — 10 parts
- 4 — 10 parts
- 5 — 12 parts
- 6 — 2 parts
- 7 — 11 parts
- 8 — 16 parts
- 10 — 2 parts
- 11 — 11 parts
- 13 — 3 parts
- 14 — 8 parts
- 16 — 8 parts
- 17 — 3 parts
- 18 — 2 parts
- 19 — 8 parts
- 20 — 7 parts
- 21 — 10 parts
- 23 — 7 parts
- 24 — 2 parts
- 26 — 8 parts
- 27 — 2 parts
- 28 — 8 parts
- 29 — 7 parts
- 31 — 4 parts
- 32 — 8 parts
- 33 — 12 parts
- 35 — 7 parts
- 36 — 6 parts
- 37 — 7 parts
- 38 — 1 part
Text
1.p1
śyāmatāmarasadāmasundaraḥ pādapaṅkajanamatpurandaraḥ | vardhamānabhavadāvapāvakaḥ pātu ko'pi vasudevaśāvakaḥ |
1.p2
2 ||
1.1.1
iha khalu prārīpsitasamāptyarthametatkāvyaṃ pratipādya rādhāmādhavakelismaraṇarūpaṃ maṅgalamādāvācarati—meghairiti | rādhāmādhavayo rahaḥkelaya ekāntakrīḍā jayanti sarvotkarṣeṇa vartante | kiṃbhūtayoḥ | itthamanena prakāreṇa nandanideśato nandājñayā calitayoḥ prasthitayoḥ | kīdṛśo nandanideśa ityata āha—tvamevetyādi | he rādhe, tattasmāttvamevemaṃ kṛṣṇaṃ gṛhaṃ prāpaya | atraivakāraḥ kopoktau | bālye'yaṃ yattvayaitāvaddūramānīyatastasmāttvameva gṛhamapi prāpayetyevābhiprāyāt | kutaḥ | yato'yaṃ kṛṣṇo naktaṃ rātrau bhīruḥ śiśutvādvyayaśīlaḥ | bhayahetvantaramāha—meghairityādi | ambaramākāśaṃ meghairmeduraṃ snigdham | tathā ca vanabhuvaḥ kānanabhūmayastamāladrumaistamālavṛkṣaiḥ śyāmāḥ | kutra jayantītyata āha—pratyadhvaveti | yamunāyāḥ kūle pratyadhvakuñjadrumam | adhvanyadhvani kuñje kuñje drume druma ityarthaḥ| yadvā'dhvanaḥ kuñjān drumāṃllakṣīkṛtyetyarthaḥ | na ca naktaṃ bhīrurayaṃ tvameva tadimamityatra ‘dvitīyāṭaussvenaḥ’ iti sūtreṇainādeśaḥ kathaṃ na bhavatīti vācyam | anvādeśaviṣayatvābhāvāt | kiṃcitkāryaṃ vidhātumupāttasya kāryāntaraṃ vidhātuṃ punarupādānamanvādeśaḥ | kiṃcitkāryaṃ vidhātumiti | apūrva bodhayitumityarthaḥ | bhīrutvasya anu vākyatvena vivakṣitatvāt | ‘ambaraṃ vyomni vā- nakanimittatā | meghāḍambaratādestanmahadvyākhyānakauśalam || anyaheturbhiranasyotpattiśceddṛśyate tadā | vismayasthāyibhāvalādadbhutopasthitirna kim || dhātrīyogānna śṛṅgāro na hāsyo rahasīṅgitaiḥ | na bhayānakatā tasmādrasaḥ ko'trāvatiṣṭhatām || tasmādatra vibhāvānubhāvasaṃcāribhirbhavet |
1.1.2
śṛṅgāro nandasāmīpyāttayoścalitayoḥ svataḥ || yathā dravyāṇi nānātvaṃ bhāvāntaravibhāvataḥ | vrajanti nānārasataṃ tathā bhāvāsta eva hi || evaṃ meghādayo'pi syuḥ śṛṅgāre ca bhayānake | vibhāvādyaviyuktena bhāvakena vibhāvitāḥ' || tasmātkāvyābhiprāyasūcitaśṛṅgāraparatvenātra kṛtaṃ vyākhyānameva nyāyyamiti | atra meghairiti bahuvacanenākramameva navabhirapyavasthābhirākramaṇāccetaso'nyathāvṛttiḥ sūcitā | ambaramiti svacchandavihārabhaṅgaśaṅkāṃ mā kṛthā iti | vanabhuva iti bahuvacanena nānāvastharatakṣamaṃ pradeśabāhulyaṃ dyotitam | naktamiti kālasya svacchandapracchannakāmukayogyatvamuktam | mādhavaśabdaḥ satyāmapi lakṣmyāṃ tasyāmanurāgātiśayadyotanārthaḥ | yamunākūla iti ratiśramanirāsādhanaśiśirasamīrasadbhāvārtham | ayamiti ratyudrekākulatayā svāṅgeṣvapyaudāsīnyadyotanāya | yathā śrīharṣamiśrasya haṃsena svātmani nirāśībhūtena—'gatistayorekatarastamarddayan' ityādyabhāṇi | yathā vā śrīkālidāsasya īśvareṇa tāyāvagaṇite ātmanyanāsthāparatvena—'ayaṃ janaḥ praṣṭumanāstapodhana' ityādyavādi | atra varṇavṛttyanuprāsaḥ śabdālaṃkāraḥ | pūrvārdhe samuccayo'rthālaṃkāraḥ | tallakṣaṇaṃ tu—'tatsiddhihetāvekasminyatrānyattatkaraṃ bhavet | samuccayo'sau' | yathā—'durvārāḥ smaramārguṇāḥ priyatamo dūre' ityādi | uttarārdhe cāśīḥ | tayojanaṃ ca—sarvotkṛṣṭatāstāḥ kelayo vilāsakalāsu kutūhalinaḥ pāntu | atra śabdārthālaṃkārayorarthālaṃkārayośca saṃsṛṣṭiḥ—'seṣṭā saṃsṛṣṭireteṣāṃ bhedena yadiha sthitiḥ' iti |
1.1.3
atrāyamityātmanyaudāsīnyadyotakaṃ sarvanāmapadaṃ tilakāyamānaṃ bibhrāṇā sūktiḥ samucitaparabhāgātiśayena ruciratāmāvahantī śaradindusundaravadaneva śyāmatilakena śyāmeva śubhaviśeṣakeṇa vibhūṣitā arthaucityacamatkārakāriṇī sakalakavikulalalāmabhūtā kāmapi vicchittimātanoti | yathā—'magnāni dviṣatāṃ kulāni samare tvatkhaṅgadhārājale nāthāsminniti bandivāci bahuśo deva śrutāyāṃ purā | mugdhā gurjabhūmipālamahiṣī pratyāśayā pāthasaḥ kāntāre cakitā vimuñcati muhuḥ patyuḥ kṛpāṇe dṛśau ||' atra mugdhāpadaṃ kaiścitkāvyaliṅgamiyalaṃkāro'bhāṇi | tanna | tallakṣaṇābhāvāt || lakṣaṇaṃ tu—'....kāvyaliṅgaṃ hetorvākyapadārthatā' iti | nātra 'vapuḥprādurbhāvāt—' itivaddhetorvākyārthatā | nāpi 'praṇayasalīlaparihāsarasādhigateḥ' itivadanekapadāryatā | nāpi 'bhasmoddhūlana bhadramastu bhavate' itivaddhetārekapadāryatā | tasya gatiṃ ta eva praṣṭavyāḥ | evamiha sunipuṇamapi nirūpyamāṇo'laṃkṛtiguṇo na vidvaccittacamatkṛtimātanoti || tarhi kāvyacārutānibandhanaśṛṅgārarasasvīkāreṇa rasavadalaṃkāratā ityapi
1.1.4
lajanamanoharaṃ śṛṅgārarasagarbhaṃ bhagavatkelivarṇanarūpaṃ kāvyaṃ kriyata ityabhidheyaṃ pratijānīte— vāgdevateti | jayadevakaviretaṃ gītagovindākhyaṃ prabandhaṃ karoti | kīdṛśam | śrīlakṣmī rādhārūpeṇāvatīrṇā, vāsudevaḥ kṛṣṇastayo ratikelikathayā suratakrīḍānuvarṇanena sametaṃ yuktam | nanu vāsudevakelivarṇanaṃ bahuṣu grantheṣu vartata iti kimanenetyata āha—vāgdevateti | vāksvarūpā yā devatā sarasvatī tasyāścaritena prasādamadhuryādiguṇasaṃpannalokottarakāvyaracanārūpeṇa citritaṃ citramālekhyaṃ tadyuktaṃ kṛtaṃ cittarūpaṃ sadma gṛhaṃ yasya saḥ | atra sakalajanāhlādakāritvena nānāvarṇamayatvena vāgdevatācaritasya citratvena nirūpaṇam | cittaṃ ca vicitrakavitā rūpamahādhananidhānatvane kṛṣṇakelivarṇanādinā saṃsāratāpasaṃtaptakavijanaviśrāmasthānatvena sadmatayā nirūpitam | aparamapi gṛhaṃ vividhaputrikābhirālekhyairmaṇḍitaṃ bhava- meva na satkavitāyāṃ kauśalyamiti bhāvaḥ | mahāhaṃkārakathanāya rājopamā | tathāhaṃkārādeva svasya kavirājapadavīmānītavān | satkavimadhye tu tasya gaṇanāpi neti bhāvaḥ | girāṃ vacasāṃ saṃdarbhaśuddhiṃ guṇālaṃkārasaṃpannagrantharacanāviśeṣaṃ jayadeva eva jānīte nānyaḥ | ato'nyakāvyaśravaṇe tathā na saṃtoṣo yathāṃ jayadevakavitāśravaṇenetyetadeva śrotavyamiti bhāvaḥ | ‘pallavaḥ kisalaye ṣiṭṭe viṭape vistare bale’ iti viśvaḥ | ‘laghu kṣipramaraṃ drutam’ | ‘uttaraṃ prativākye syādūrdhve divye bhrame'nyavat’ iti ca |
1.1.5
kacchaparūpaṃ stauti—dhṛtakacchapeti | he keśava dhṛtakacchaparūpa dhṛtaṃ kacchapasya rūpaṃ yena tādṛśa, jaya | nanu kacchaparūpaṃ mayā kasya hetordhṛtamityata āha—kṣitiriti | tava pṛṣṭhe kṣitiḥ pṛthvī tiṣṭhati | tiṣṭhatīti vartamānakālanirdeśenādhunāpi tava pṛṣṭhe kṣitistiṣṭhatīti kacchapāvatāraprayojanaṃ sarvalokaprasiddhameveti bhāvaḥ | nanu pañcapañcāśatkoṭiyojanavistṛtā pṛthvī mama pṛṣṭhe kathaṃ sthitetyata āha—ativipulatara iti | atiśayena pṛthvyapekṣayādhikavistīrṇe | punaḥ kīdṛśe | dharaṇīti | dharaṇyāḥ pṛthvyā dhāraṇena yatkiṇaṃ cakraṃ raktākṛtimatturudhiramaṇḍalaṃ tena gariṣṭhe gauravayukte | ‘kūrme kamaṭhakacchapau’ ityamaraḥ | ‘vraṇacihne ghuṇe kiṇaḥ’ iti hārāvaliḥ |
1.2
tīti dhvaniḥ | tathāca yadyapi kṛṣṇakelivarṇanamanyatrāpi granthe vartate tathāpi pūrvairvarṇitamapi lokottarāpūrvasatkāvyaracanānibaddhamaticamatkārakāri bhaviṣyati | yathā puruṣairabhidhīyamāna evārtho'nyeṣāṃ vāgbranovacanabhaṅgimārūḍho'nyameva śrotracamatkāraṃ karotīti nānarthako me prayāsa iti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ kaviḥ | padmāvatī nāma jayadevapatnī tasyāścaraṇayoryaccāraṇaṃ saṃcāraṇam | nartanamiti yāvat | tena cakravartī | naṭasārvabhauma ityarthaḥ | etena kaveḥ kṛṣṇabhaktyādhikyaṃ śṛṅgāritvaṃ ca dhvanitam | tena sarasakāvyakaraṇe'dhikāraḥ sūcitaḥ taduktam—'śṛṅgārī cetkaviḥ kāvyaṃ jātaṃ rasamayaṃ jagat | sa evāśṛṅgārī yantra sarvaṃ virasatāṃ vrajet ||' iti | kecittu padmā iti saṃjñāṃ vidhatte sā iti | padmāvatī lakṣmīstasyā-
saṃprati prekṣāvatpravṛttyarthamitarakāvyāpekṣayā svakāvyasyotkarṣaṃ kathayanneva prakṛtakāvyasyādhikāriprayojanamāha— yadīti | he sajjanagaṇa, yadi harismaraṇe kṛṣṇānucintane manaḥ sarasaṃ sānurāgam | yadi vilāsakalāsu vilāsastrīṇāṃ hāvaviśeṣastatsaṃbandhinīṣu kalāsu kutūhalaṃ kautukaṃ tadā jayadevasya kaveḥ sarasvatīṃ śṛṇu | kīdṛśīm | madhurakomalakāntapadāvalīm | madhuratvaṃ dvividhaṃ śabdāśritamarthāśritaṃ ca | tatra śabdamadhuratvaṃ pṛthakapadtvaṃ, arthamadhuratvaṃ coktivaicitryaṃ tadyuktā madhurā | tathā komalatvamapi dvividham | tatra śabdakomalatvaṃ bandhasyāpāruṣyatvam | arthakomalatvaṃ paruṣe'pyarthe'paruṣatvaṃ tadubhayayuktā komalā | kāntatvamapi dvividham | tatra śabdagatamujjvala bandhaviśeṣādinā manaḥśrotraprītipadatvaṃ, arthagataṃ ca dīptarasavattvaṃ tadubhayayuktā kāntā ramaṇīyā | etādṛśī padāvalī padaparamparā yatra tādṛśīm | 'śṛṅgārādau rase vīrye guṇe rāge drave rasaḥ' ityamaraḥ | vilāsa lakṣaṇaṃ daśarūpake—'tatkāliko viśeṣastu vilāso'ṅgakriyāssviti' | 'kalācandrakalāyāṃ syātkrīḍanāt' iti koṣaḥ | śabdamādhuryādilakṣaṇāni tu vāmanena likhitāni 'bandhe pṛthakapadtvaṃ ca mādhuryamuditaṃ budhaiḥ |
varāharūpaṃ stauti—dhṛtaśūkararūpeti | he keśava dhṛtaśūkararūpa, dhṛtaṃ śūkarasya rūpaṃ yena tādṛśa jaya | kroḍāvatāraparigrahaprayojanamāha—vasatīti | tava daśanaśikhare dantāgre lagnā saṃśliṣṭā dharaṇiḥ pṛthvī vasati | kutra keva | śaśini candre nimagnā kalaṅkakaleva lā-
1.3
śraraṇayorviṣayabhūtayoścāraṇacakravartī naṭasārvabhaumaḥ | nṛtyādinā sadā lakṣmyārādhanapara ityarthaḥ | etena dāridryarāhityaṃ sūcitam | daridreṇa hi śṛṅgārādiraso na jñāyata iti bhāvaḥ | 'ālekhyāścaryayościtram' ityamaraḥ | 'gṛhaṃ gehodavasitaṃ veśma sadma niketanam' iti ca | 'cāraṇāstu kuśīlavāḥ' ityapi |
tadguṇaviśiṣṭāpi sarasvatī lakṣmaṇasenamahārājasabhāsu mahākavīnāmumāpatidharādīnāmasti sā kiṃ śrotrāṇāṃ na sukhābahetyata āha-vāca iti | umāpatidharanāmā lakṣmaṇasenāmātyo vācaḥ pallavayati vistārayati | tathā comāpatidharasya vandhyādhuryaśūnyaṃ śabdārthaguṇaśūnyaṃ sacitrākhyamadhamakāvyaṃ na sahṛdayadayamāhlādajanakamiti bhāvaḥ | śaraṇanāmā kavirdurūhasya kāvyasya śīghraracane ślāghyaḥ stutyaḥ | tathāca śaraṇakaverapi kāvyaṃ gūḍhārthatvādidoṣayuktaṃ prasādādiguṇarahitaṃ ceti tadapi na vidgmanovinodāspadamiti bhāvaḥ | tathā śṛṅgārottareti | śṛṅgārarasa evottaraḥ śreṣṭho yatra, śṛṅgāreṇottaraṃ pradhānaṃ vā yatsatprameyamuttamaṃ vastu tasya racanaiḥ kavitāyāṃ granthanarācāryagovardhanaspardhī govardhanacāryeṇa saha spardhāvānko'pi na viśruto na khyātaḥ | atra śṛṅgāretyādinā śṛṅgārarasapradhānakāvyaracanāyāmeva tasya sāmarthyam | rasāntaravarṇane tu so'pyaprauḍha eveti tatkāvye varṇanīyārthasya śuddhatve'pi mādhuryaguṇasaṃpannapadaracanāyāṃ so'pyaśaktaśceti dhvanitam | itaravidyādhyayanādinācāryatvaṃ satkāvyaracanāyāmaprayojakamiti sopahāsamuktamācāryeti | tathā ca sa na satkavirnāpi satkavihṛdayaṃ tasyeti bhāvaḥ | dhoyīkavikṣmāpatiḥ dhoyīnāmā kavirājaḥ śrutidharaḥ śrutiḥ śravaṇaṃ tanmātrādeva granthagrāhī | tasyoccāritamātragrāhitva-
hyamityata āha—pralayeti | tvaṃ pralayapayodhijale pralayakālīnāḥ parasparamilitā ye payodhayaḥ samudrāsteṣāṃ jale nimajjantaṃ vedaṃ mīnaśarīramupādāya dhṛtavānasi| katham | akhedaṃ yathā syāttathā vihitaṃ kṛtaṃ vahitrasya potasya caritraṃ yatra tattathā | atra payodhipadatvenaiva jalatve prāpte punarjaṃlapadopādānamantardhānādirahitatvena viśrāmasthalābhāvaṃ sūcayitum | tathāca nirālambe payodhau vedaṃ dhṛtavānasīti vedadhāraṇārthameva taccharīraparigraha iti bhāvaḥ | ‘pṛthuromā jhaṣo matsyo mīno vaisāraṇo'ṇḍajaḥ’ |
nṛsiṃharūpaṃ stauti—dhṛtanaraharirūpeti | dhṛtaṃ naraharernṛsiṃhasya rūpaṃ yena tādṛśa, jaya | nṛsiṃhāvatārasya prayojanamāha—taveti | tava karakamalavare | karo hastaḥ sa eva kamalavaraṃ kamalaśreṣṭhaṃ tatra nakhaṃ tiṣṭhati | kīdṛśam | adbhutaśṛṅgaṃ adbhutāmāścaryaṃ śṛṅgamagrabhāgo yasya tattādṛśam | adbhutatvamevāha—daliteti | dalito vidārito hiraṇyakaśipordaityasya dehaḥ sa eva bhṛṅgo bhramaro yena tādṛśa | anyatra tanmakarandapānādinā bhṛṅgāṇāṃ tṛptirbhavati, atra tu nṛsiṃhakarakamalāgrabhāgena bhṛṅga eva vidārita ityadbhutatvam | athavā'nyatra kamalapatrāṇi bhṛṅgeṇa vidāryante | atra tu kamalenaiva bhṛṅgo vidārita ityadbhutam | atra nṛsiṃhakarasya kamalatvanirūpaṇena hiraṇyakaśipordaityasya dehasya bhṛṅgatvanirūpaṇena ca bṛhato'pi hiraṇyakaśipoḥ kāyasya nṛsiṃhakarāmbujāpekṣayātisūkṣmatvaṃ dhvanitam | ‘punarbhavaḥ kararuho nakho'strī nakharo'striyām’ ityamaraḥ | ‘śṛṅgaṃ prabhutve śikhare cihne krīḍāmbupatrake | viṣāṇotkarṣayoścāgre śṛṅgaḥ syātkūrcaśīrṣake’ iti viśvaḥ | ‘tanuḥ kāye kṛśe cālpe virale cāpyavācyavat’ iti ca | ‘dvirephapuṣpaliḍbhṛṅgaṣaṭpadabhramarālayaḥ’ |
1.4
anenaiva padanyāsāḥ kāmaṃ dhārāmadhucyutaḥ || bandhasyājaraṭhatvaṃ ca saukumāryamudāhṛtam | etena varjitā vāco rūkṣatvānna śrutikṣamāḥ || aujjvalyakāntirityahurguṇaṃ guṇavipaścitaḥ | purāṇacitrasthānīyaṃ tena vandhyaṃ kavervacaḥ||' iti | arthamadhuratvādilakṣaṇaṃ tu vāmane | tathā ca tatsūtrāṇi-'uktivaicitryaṃ mādhuryaṃ' 'apāruṣyaṃ saukumāryaṃ' 'paruṣe'rthe'pyapāruṣyaṃ | yathā mṛte yaśaḥśeṣa ityarthaḥ' 'dīptarasatvaṃ kāntatvam' iti |
bhaktajanamanorathapūraṇāya bhagavataḥ sadāvatāraparigraha itīhāpi mama mano'bhilaṣite bhagavatkelivarṇanarūpe karmaṇi, saṃbhāvitabahupratyūhanirākaraṇaṃ sa eva kariṣyatītyāśayena bhagavato'vatārāṇāmasaṃkhyatve'pi pradhānatayā daśāvatārapuraskāreṇaiva kṛṣṇastutiṃ kariṣyatītyādau mīnarūpaṃ stauti—pralayeti | gītasyāsya mālavarāgaḥ | rūpakatālaḥ | ‘tālalakṣaṇaṃ rūpake syāt’ iti saṃgītaratnākaraḥ | gītārthastu he keśava, jaya sarvotkarṣeṇa vartasva | nanu me sarvotkarṣeṇa vartane kutaḥ sāmarthyamityata āha—jagadīśèti | jagatāṃ caturdaśabhuvanānāmīśaḥ prabhuḥ | tathāca caturdaśabhuvananāthasya kathaṃ na sāmarthyamiti bhāvaḥ | tatra hetvantaramāha—he hare | harati bhaktānāṃ kleśamiti haristādṛśa | punaḥ kīdṛśa | dhṛtaṃ parigṛhītaṃ svecchayā mīnaśarīraṃ yena tādṛśa | etaddhruvapadaṃ pratipadamanuvartamānam | taduktam ‘dhruvatvācca dhruvo jñeyaḥ’ iti atra yadyapi kvacittanusaṃdhānamātramevānityaṃ tato'pi tiryagyonimīnādiśarīramayaṃ kimiti grā-
ito vāmanarūpaṃ stauti—dhṛteti | he keśava dhṛtavāmanarūpa, dhṛtaṃ vāmanasya kharvasya rūpaṃ yena tādṛśa, jaya | vāmanāvatāraprayojanamāha—chalayasīti |
1.5
cchanaleśa iva | atra nimagnāpadadānena bālacandrasya sādṛśyaṃ prāptam | atastatraiva kalaṅkaleśasyānamagnātvādbālacandrasya dīrghatayā sādṛśyamapi saṃgacchate | ata eva nimagnāpadavaiyarthyamapi | ‘radanā daśanā dantāḥ’ ityamaraḥ | ‘agraṃ śikharamityāhuradriścaṅge ca tanmatam’ iti dharaṇiḥ | ‘kalā syānmūlake vṛddhau śilpādāvaṃśamātrake | ṣoḍaśāṃśe'pi candrasya kalanākālayoḥ kalā’ iti viśvaḥ |
paraśurāmāvatāraṃ stauti-dhṛtabhṛgupatirūpeti | he keśava, dhṛtaṃ bhṛgupateḥ paraśurāmasya rūpaṃ yena tādṛśa, jaya | paraśurāmāvatāraprayojanamāha-kṣatriyeti | kṣatriyāṇāṃ rudhirāṇi pracurāṇi yatra tādṛśe payasi kurukṣetrākhyatīrthajale jagatprāṇijātamapagatapāpaṃ yathā syādevaṃ snapayasi | yadavadhi paraśurāmeṇaikaviṃśativāraṃ kṣatriyānhatvā tadrudhiraiḥ kurukṣetre pañca hradānvidhāya pitṝṇāṃ tarpaṇamakāri tadavadhi tanmahātīrthe jātamiti purāṇaprasiddhiḥ | kī-
1.6
he adbhutavāmana āścaryavāmana, vikrameṇa parākrameṇa baliṃ daityaṃ chalayasi vañcayasi | bhagavānupendro vāmanarūpaṃ kṛtvā baleḥ sakāśātpadatrayaparimitaṃ bhūmiṃ prārthya paścādbṛhadrūpaṃ prakaṭīkṛtya caturdaśabhuvanaṃ padatrayeṇāpūrya tadaparādhena taṃ badhvā cādhaḥ kṣiptavāniti purāṇaprasiddhiḥ | adbhutatvamevāha-padanakheti | padanakhasaṃbandhi yannīraṃ gaṅgājalaṃ tena janitamutpāditaṃ janānāṃ pāvanaṃ pāvitryaṃ yena tādṛśa | atrāpi pravardhamānasya bhagavatastrivikramasya caraṇāṅguṣṭhanakhāgreṇa vidīrṇe brahmāṇḍasya prathame pārthivāvaraṇe tenaiva vartmanā taccaraṇāravindaprakṣālanādevāgataṃ dvitīyāvaraṇajalaṃ brahmadattārgheṇa jalenaikībhūtaṃ krameṇa mṛtyulokamāgataṃ gaṅgeti prasiddhaṃ lokānpāvayatīti purāṇaprasiddhiḥ | ata eva bhūlokasthitenāpi vāmanena brahmāṇḍajalasyānayanādāścaryam | 'ambho'rṇastoyapānīya nīrakṣīrāmbu śambaram' ityamaraḥ |
atha rāmāvatāraṃ stauti—dhṛtaraghupatirūpeti | he keśava, dhṛtaṃ raghupate rāmacandrasya rūpaṃ yena tādṛśa, tvaṃ jaya | śrīrāmavatārapuruṣārthamāha—vitarasīti | raṇe saṃgrāme dikṣu haritsu daśamukhamaulibaliṃ rāvaṇasya ye maulayo mastakāni samukuṭāni tānyeva balimupahāraṃ vitarasi dadāsi | kīdṛśam | dikpatikamanīyaṃ diśāṃ ye pataya indrādayasteṣāṃ kamanīyamabhīṣṭam | tatra hetuḥ ramaṇīyam | 'kirīṭamūrdhni cūḍāsu mauliḥ keśe ca saṃyate | karopahārayoḥ puṃsi baliḥ prāṇyaṅgaje striyām' ityamaraḥ |
1.7
dṛśaṃ jagat | śamitabhavatāpaṃ śamito bhavasya saṃsārasya tāpaḥ saṃtāpo yena tādṛśam | prāṇināṃ pāpasaṃbandhādeva saṃtāpastattīrthasnānena tu sarvaṃ pāpaṃ vilayaṃ gatamiti tataḥ saṃtāpanāśo'pyabhūditi | asya darśanamātreṇa tāpo gacchati, jale majjataḥ saṃtaptasya tāpanāśa ucita eveti dhvaniḥ | 'rudhiro'ṅgārake prokto rudhiraṃ kuṅkumāsṛjoḥ' iti viśvaḥ | 'bhavaḥ saṃsārasaṃtāpaśreyaḥsaṃkarajanmasu' iti ca |
1.8
atha buddhāvatāraṃ stauti - dhṛtabuddheti | dhṛtaṃ buddhasya śarīraṃ yena tādṛśa, jaya | nanu buddhāvatāreṇa vedanindakasya me kathaṃ stutiḥ kriyata ityata āha-nindasīti | yajñavidheḥ śrutijātaṃ yajñasya
1.9
atha balabhadrāvatāraṃ stauti - dhṛtahaladhareti | he keśava, dhṛtaṃ haladharasya balabhadrasya rūpaṃ yena tādṛśa, jaya | balabhadrāvatārasya prayojanamāha- vahasīti | tvaṃ viśade śubhre vapuṣi dehe jaladābhaṃ sajalameghasya dīptimiva nīlaṃ vasanaṃ vastraṃ vahasi dhārayasi | kīdṛśam | halahatīti | halena hatirhananaṃ tadbhītyā tadbhayena militā yā yamunā tasyā ivābhā dīptiryasya tādṛśam | iyaṃ ca malayanilavaśātkampamānasya vastrasya bhayayuktayamunāyā utprekṣāgamo yayā | bhīrūṇāṃ hi kampa ucita eveti bhāvaḥ | kadācidva vāruṇīṃ pītvā vṛndāvane gopībhiḥ saha viharatā balabhadreṇa jalakrīḍārthamāhūtāṃ mattapralāpo'yamiti matvā garveṇāntikamanāgacchantīṃ kālindīṃ roṣato halāgreṇa kṛṣṭavāniti purāṇaprasiddhiḥ | haladharapadena duṣṭanigrahārthameva halaṃ dhṛtavānityavatāraprayojanaṃ dhvanitam | 'gātraṃ vapuḥ saṃhananaṃ śarīraṃ varṣma vigrahaḥ' ityamaraḥ | 'śuklaśubhraśuciśvetaviśadaśvetapāṇḍarāḥ' iti ca | 'vastramācchādanaṃ vāsaścailaṃ vasanamaṃśukam' iti | 'bhītiḥ sādhvasakampayoḥ' iti viśvaḥ |
atha kalkyavatāraḥ | dhṛtakalkiśarīreti dhruve viśeṣaḥ | mleccheti | nindasītyatra dhīraśānto nāyakaḥ | talakṣaṇam—'śānto vinīto dhīraśca dhīraśānto dvijo vaṇik' || he hare, mlecchanivahanidhane mlecchasamūhavadhanimittam | api niścaye | tvaṃ karavālaṃ khaḍgaṃ kalayasi iti vitarkayāmi | kiṃ. vitarke | anyathā cakrādiṣu satsu kathaṃ khaḍgasyaiva dhāraṇam | kiṃbhūtaṃ karavālam | bhīṣaṇam | kimiva | dhūmaketumiva | mlecchānāmutpātaśaṃsinaṃ dhūmaketuṃ tārāviśeṣamiva | athavā | dhūmaḥ ketuścihnaṃ yasya sa tam | mlecchakulavināśapiśunamiva | utpāte hi vahnirdhūmaśikho bhavati | sa tu prāyeṇa ratnamayo bhavati | khaḍgatejo hi nīlabhāsvaraṃ bhavati | ata ubhayasāmyenopamā |
1.10
syaivopadeṣṭṛtvādityalāttatphaladātṛtvācca kimapi prayojanamabhisaṃdhāya tannindā nāścaryam |
1.11
aṃśāvatāraṃ stutvā saṃprati daśāvatāriṇaṃ kṛṣṇaṃ stauti—vedāniti | kṛṣṇāya paripūrṇasvarūpiṇe śrīkṛṣṇarūpadhāriṇe tubhyaṃ namaḥ | nanu mīnādyavatāravānīśvarastasya stutiḥ kṛtā cedidānīṃ gopālaṃ māṃ kiṃ stauṣītyata āha—daśākṛtikṛte iti | mīnādidaśarūpadhāriṇe tubhyaṃ namaḥ | tathā ca tattadavatāravānīśvarastvameva na tvadanya ityarthaḥ | nanu īśvaraścedahaṃ tadā-
1.12
pratyekāvatārapuraskāreṇa bhagavataḥ stutiṃ kṛtvā saṃprati samuditadaśāvatārapuraskāreṇa śrīkṛṣṇaṃ stauti—dhṛtadaśavidheti | dhṛtāni daśavidhāni rūpāṇi yena tādṛśa, tvaṃ jaya | saṃprati jayadevakaviḥ saṃpradāyāgatatvena gīte svanāma nibadhnan kṛtāṃ bhagavataḥ stutiṃ kṛpayānyānapi śrāvayitumāha—śrījayadeveti | idaṃ jayadevakaveruditaṃ bhāṣitaṃ śṛṇu | kiṃbhūtam | sukhadaṃ śrotramanaḥsukhapradam | punaḥ kīdṛśam | śubhadaṃ maṅgalapradam | kṛṣṇakīrtanatvāt | ata eva bhavasāraṃ śreṣṭhamahādhanarūpaṃ vā | ata evodāraṃ mahat | 'vidhā vidhau prakāre ca' ityamaraḥ | 'uktaṃ bhāṣitamuditam' iti ca | 'udāro dātṛmahatauḥ' ityapi | 'kalyāṇaṃ maṅgalaṃ śubham' iti ca |
2.1
nityamīnādyākṛtayaḥ kimiti mayā dhṛtā ityāśaṅkya avatārāṇāṃ prayojanamāha—vedānuddharate iti | vedānuddharate mīnarūpeṇa vedoddhāraṃ kurvate | punaḥ kīdṛśāya | jagadvahvanaṃ nivahate kacchaparūpeṇa dhārayate | punaḥ bhūgolṃ bhūmaṇḍalamudvibhrate varāharūpeṇodhrvaṃ prāpayate | punaḥ kīdṛśāya | daityaṃ hiraṇyakaśipuṃ narasiṃharūpeṇa dārayate vidārayate | punaḥ kiṃbhūtāya | baliṃ daityaṃ chalayate vāmanarūpeṇa vañcayate | punaḥ kīdṛśāya | kṣatrakṣayaṃ kurvate paraśurāmarūpeṇa durvṛttakṣatriyāṇāṃ nāśaṃ kurvate | punaḥ kīdṛśāya | paulastyaṃ rāvaṇaṃ śrīrāmacandrarūpeṇa jayate | punaḥ kīdṛśāya | halaṃ kalayate duṣṭanigrahāyāyudhatvena balabhadrarūpeṇa kalayate | kāruṇyaṃ kṛpāmātanvate buddharūpeṇa vistārayate | mlecchānkalkirūpena mūrcchayate nāśayate | ‘ākṛtiḥ kathitā rūpe sāmānyavapuṣorapi’ iti viśvaḥ |
12 ||
pūrvaṃ kelayo jayantītyuktaṃ keliśca nāyakotkarṣe vinā na saṃbhavati | tasmātsamastanāyakacūḍāmaṇerbhagavataḥ śrīkṛṣṇadevasya lokottaraguṇānvarṇayanneva maṅgalāntaramaṃthācarati—śriteti| gītasyāsya gurjarī rāgastālaśca pratimaṭhaḥ | gītārthastu he hare, jaya | jayajayetyādare dvivaṃcanam | idaṃ tu dhruvapadam | nāyakaguṇānāha—śriteti | śritamāśritaṃ kamalāyāḥ kucamaṇḍalaṃ yena | lakṣmīpriyatvena dhanāḍhyatvamapi sūcitam | ‘plutamātre pravṛttiḥ syādyatra tāle nirantaram | pratimaṭhaḥ sa vijñeyaḥ(?) sā gīyate rasaḥ ||’ kīdṛśa—dhṛteti | dhṛte kuṇḍale karṇābharaṇe yena tādṛśa | punaḥ kīdṛśa | kalitā dhṛtā lambitrā vanamālā manoharā caraṇaparyantāvalambinī puṣpamālā yena tādṛśa | etadviśeṣaṇadvayena sevyatvamuktam | ‘kamalā
punaḥ kīdṛśa | dinamaṇīti | dinamaṇeḥ sūryasya yanmaṇḍalaṃ tasya maṇḍana hārabhūta | tathāṃca ‘dhyeyaḥ sadā savitṛmaṇḍalamadhyavartī nārāyaṇaḥ sarasijāsanasaṃniviṣṭaḥ’ iti purāṇoktavacanāt | etena sthirasakhitvamuktam | punaḥ kīdṛśa | bhavaṃ saṃsāraṃ khaṇḍayatīti bhavakhaṇḍanaḥ pralayakartā tādṛśa | anena sāmarthyarūpo nāyakaguṇa uktaḥ | punaḥ kiṃbhūta | munijanānāṃ mānasaṃ cittaṃ tadeva mānasaṃ sarovaraviśeṣastatra haṃso marālaḥ | atra munijanamānasaṃ svacchatvādūṃsāśrayatvena ca sādhāraṇadharmeṇa mānasasarovaratvena nirūpitam | bhagavataśca munijanamānaseṣu samucitasthitiṃ matvā sādhāraṇadharmeṇa haṃsatvena nirūpaṇam | ‘mānasaṃ sarasi svānte’ iti viśvaḥ |
2.2
punaḥ kīdṛśa | kāliyeti | kāliyanāmno viṣadharasya gañjana tiraskāraka | anenātisāmarthyamuktam | punaḥ kīdṛśa | janarañjaneti | janānmadhuravacanādinā rañjayatīti janarañjana | anena śubhavacanatvaṃ nāyakaguṇa uktaḥ | punaḥ kīdṛśa | yadukuleti | yadukulameva nalinaṃ kamalaṃ tasya dineśaḥ sūryaḥ | prakāśakatvāt | etena kulīnatvaṃ nāyake'pyuktam | ‘āśīviṣo viṣadharaścakrī vyālaḥ sarīsṛpaḥ’ ityamaraḥ | ‘vā puṃsi padmaṃ nalinam’ iti ca |
2.3
punaḥ kīdṛśa | madhumureti | madhu-
2.4
śrīrharipriyā’ ityamaraḥ | ‘kucau stanau’ iti ca | ‘āpādaprāpitā mālā vanamāleti saṃviduḥ’ iti viśvaḥ | ‘patrapuṣpamayī mālā vanamālā prakīrttitā’ |
2.5
janaketi | atrālāpaḥ | samareti | he janakasutākṛtabhūṣaṇa janakasutāyāḥ kṛtaṃ bhūṣaṇaṃ yena | jito dūṣaṇo rākṣaso yena iti padam | he saṃgarakṣumitadaśakaṇṭha saṃhārito rāvaṇo yena iti dhruvaḥ |
2.6
abhinaveti | atrālāpaḥ | he abhinavajaladharasundara | he dhṛtamandara | nigadavyākhyānam | iti padam | he śrīmukhacandracakora śrīmukhaṃ candra iva tatra cakora iva |
2.7
ṇalam | iti dhruvaḥ || amaleti | ālāpaḥ | tribhuvaneti | amalakamaladale iva locane yasya sa tathā tasya saṃbuddhiḥ | aparaṃ ca | he bhavamocana he saṃsāramocana | athavā he meṣarūpa(?)śivatrātaḥ | iti padam | he tribhuvanabhavananidāna he trilokīsamutpattyādikāraṇa | iti dhruvaḥ |
kaviḥ sarvanāyakotkṛṣṭaṃ śrīkṛṣṇaṃ stutvā sarvabhaktānāṃ svasyāpi cābhīṣṭaṃ prārthayate—taveti | vayaṃ tava caraṇe patitā iti bhāvaya jānīhi | nanu mayā tajjñātameva tādṛśabhavatāṃ kimiṣṭaṃ kartavyamityata āha—kuru iti | praṇateṣu anamre kāmadeve sati kuśalaṃ vighnarāhityaṃ kuru |
2.8
śrījayadeveti | śrījayadevakaveḥ idaṃ uditaṃ | padamiti śeṣaḥ | kuśalaṃ vighnarāhityaṃ ujjvalaṃ gītaṃ gānaṃ yasya tādṛśaṃ 'śaṅkitaṃ bhītamutsṛṣṭamavyaktamanunāsikam | kākasvaraṃ śirasigataṃ tathā sthānavivarjitam ||
2.9
giriviśeṣo manthānadaṇḍabhūto yena tādṛśa | anena sāmarthyamuktam | punaḥ kīdṛśa | śriyo lakṣmyāḥ mukhameva candra āhlādakāritvāttasya cakora | atra lakṣmīmukhacandrādharasudhāparamotkaṇṭhatvena bhagavataścakoratvanirūpaṇam | anenāpi ratikauśalamevoktam | 'pratnyagro'bhinavo navyo navīno nūtano navaḥ' ityamaraḥ | anayā saptapadyā nāyakaguṇa uktaḥ | nāyakaguṇastu—'tyāgī kulīnakuśalo'tha rateṣu vijñaḥ••••••kavitve ca guṇī dhānāḍhyaḥ | bhavyaḥ••••••śobhāvānsubhago'bhimānī strīṇāmataḥ śubhavacā iha nāyakaḥ syāt' iti |
śrīkṛṣṇanāyakasāmānyaguṇānuktvā saṃprati nāyakaguṇānatkathayannevāśīrūpaṃ maṅgalamācarati–padmeti | madhusūdanasya uro hṛdayaṃ vo yuṣmākaṃ vāñchitamanupūrayatu saṃpūrṇaṃ karotu| kīdṛśamuraḥ | padmāyā lakṣmyāḥ payodharataṭī stanaprāntastasyaṃ parirambhe āliṅgane lagnaṃ yatkāśmīraṃ kuṅkumaṃ tena mudritamiva mudrā cihnaviśeṣastadyuktamiva | idaṃ madhusūdanahṛdayaṃ mamaiva natvanyasyeti khyāpanāya lakṣmyā nijastanataṭe liptakāśmīramudreva datteti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśam | khelati krīḍāṃ kurvati anaṅge kāmadeve sati yaḥ kheda āyāsastena yatsvedāmbu prasvedajalaṃ tasya pūraḥ pravāho yatra tādṛśam | etena ciraliptasya kāśmīrasya śuṣkatve'pi svedasaṃbandhena tasya mudrāyogyatvamiti dhvanitam | kīdṛśamiva | vyaktānurāgamiva | vyaktaḥ prakaṭībhūto'nurāgaḥ sneho yatra tādṛśamiva | atra lakṣmīviṣayānurāgādhikyādabhyantare samāveśābhāvātkuṅkumarāgavyājena bahirniḥsṛteti bhāvaḥ | mudrā saṃjātā asyeti tārakāditvāditac | ‘lakṣmīḥ padmālayā padmā kamalā śrīrharipriyā’ ityamaraḥ | ‘strīstanābdau payodharau’ iti ca | ‘parirambhaḥ pariṣvaṅgaḥ saṃśleṣa upagūhanam’ iti ca | ‘kāśmīraṃ kuṅkumaṃ proktaṃ ṭaṅkapuṣkaramūcayoḥ’ iti viśvaḥ | anena sarvadā lakṣmyā dṛḍhānurāgakathanena dākṣiṇyarūpo nāyakaguṇa uktaḥ | taduktaṃ śṛṅgāratilake–‘yo gauravaṃ bhayaprema · sadbhāvaṃ pūrvayoṣiti | na muñcatyanyacitto'pi jñeyo'sau dakṣiṇo yathā ||’ iti |
2.10
visvaraṃ virasaṃ caiva vispaṣṭaṃ viṣamāhṛtam | vyākulaṃ tālahīnaṃ ca gītadoṣānvidurbudhāḥ’ |
3.1
etāvadgranthenābhidheyaprayojanakelivarṇanopayuktanāyakaguṇapratipādanapuraḥsarāṇi maṅgalāāni vidhāya kaviḥ śṛṅgārarasapradhānabhagavatkelivarṇanaṃ cikīrṣustatsaṃbhogāpekṣayā vipralambhasyotkṛṣṭatvādādau vipralambhaśṛṅgāravarṇanāya virahotkaṇṭhitarādhāyāścaritāni varṇayituṃ prastāvayati— vasanta iti | saṃbhogāpekṣayātra vipralambhasyotkarṣe prati tvālaṃkārikāḥ—‘saṃbhogavipralambhena vinā puṣṭiman(?) | kaṣāyite hi vastrādau bhūyānrāgo'bhijāyate’ iti | ślokārthastu—kācitsahacarī sakhī vasante sarasaṃ yathā syādevaṃ rādhāmidaṃ vakṣyamāṇamūce uvāca | kīdṛśīm | avayavairupalakṣitām | kīdṛśairavayavaiḥ | vāsantīkusumasukumāraiḥ mādhavīlatāpuṣpavatkomalaiḥ | punaḥ kīdṛśīm | kāntāre mahāraṇye bhramantīm | tatra hetugarbhaviṣeṣaṇamāha | bahuvihiteti | bahu vāraṃvāraṃ vihitaṃ kṛtaṃ kṛṣṇānusaraṇamanveṣaṇaṃ yayā tādṛśīm| atra hetugarbhaviśeṣaṇamāha | kaṃdarpeti | kaṃdarpajvareṇa janitā yā cintā tatkṛtā yā ākulatā tayā amandamadhikaṃ yathā syādevaṃ caladvādhāṃ pravardhamānapīḍām | avayavairityatra
kimbhūce ityata āha— laliteti | gītasyāsya vasantarāgaḥ | rūpakatālaḥ | gītārthastu he sakhi, iha sarasavasante śṛṅgārarasapradhāne hariḥ kṛṣṇo viharati krīḍati | krīḍāprakarṣamāha | nṛtyatīti | yuvatijanena saha nṛtyati | kīdṛśe vasante | virahijanasya viyogino janasya durante duḥkhyenāntaḥ samāptiryasya sa tasmin | ayaṃ vasanto virahiṇīdāruṇo na tu yuvatibhiḥ saha krīḍataḥ kṛṣṇasya tvaṃ virahiṇī | yadi kṛṣṇaṃ nānusariṣyasi tadā sa tavāpi duranto bhaviṣyatīti bhāvaḥ | idaṃ ca dhruvapadam | ‘samaṃ saha’ ityamaraḥ | vasantasya sarasatāmāha— laliteti | lalitā manoharā yā lavaṅgalatā tasyāḥ pariśīlanena saṃparkeṇa komalo mṛdulaḥ malayasamīro malayācalasaṃbandhī vāyuryatra tādṛśe | punaḥ kīdṛśe | madhukaranikareṇa bhramarasamūhena karambitā miśritā ye kokilāstaiḥ kūjitaḥ śabdayuktaḥ kṛtaḥ kuñja eva kuṭīro'lpakuṭī yatra tādṛśe | ‘samīramārutamarujjagatprāṇasamīraṇāḥ’ ityamaraḥ | ‘madhuvrato madhukaro madhuliṇmadhupālinaḥ’ iti ca | ‘stomaughanikaravrātavārasaṃghātasaṃcayāḥ’ ityapi | ‘miśrite'pi karambitam’ iti viśvaḥ | ‘alpā kuṭī kuṭīraḥ syāt’ iti ca |
3.2
jaṭābhistāpasa itivat itthaṃbhūtalakṣaṇe tṛtīyā | ‘vāsantī mādhavīlatā’ ityamaraḥ | kāntāraṃ vartma durgamam’ iti ca | ‘pīḍā bādhā vyathā duḥkham’ ityapi |
3.3
punaḥ kīdṛśe | mṛgamadeti | mṛgamadasya kastūrikāyā yaḥ saurabhaurabhasaḥ saurabhavegastasya vaśaṃvada ātmadirectoryttatāvādī navadalamālatamālo nūtanapatrapaṅktiryasya etādṛśastamālo yatra tasmin | punaḥ kīdṛśe | yuvajanānāṃ taruṇapuruṣāṇāṃ hṛdayaṃ vidārayantīti yuvajanahṛdayavidāraṇāstādṛśāḥ ye manasijasya kāmasya nakhāsteṣāmiva rucirdīptiryeṣāṃ tādṛśā ye kiṃśukāḥ palāśakusumāni teṣāṃ jālaṃ samūho yatra tādṛśe | yadvā tādṛśāni kiṃśukajālāni palāśakalikā yatra tādṛśe | atra palāśapuṣpasya vakratvenāraktatvena hṛdayavidāraṇāsṛdhiraliptamiva manasijanakhasya sādṛśyaṃ bodhyam | 'mṛganābhirmṛgamadaḥ kastūrī ca' ityamaraḥ | 'rabhaso vegaharṣayoḥ' itica | 'kāmaḥ pañcaśaraḥ smaraḥ | śaṃbarārirmanasijaḥ' iti ca | 'rucirmayūkhe śobhāyāmabhiśvaṅgavilāsayoḥ' iti viśvaḥ | 'palāśe kiṃśukaḥ smṛtaḥ' iti ca | 'jālaṃ gavākṣa ānāye korake dṛṣṭavindvayoḥ' iti viśvaḥ |
3.4
punaḥ kīdṛśe | madaneti | madana eva mahīpatī rājā tasya yaḥ kanaka-
3.5
vasantasya durantatāmāha-unmadeti | unmada udbhaṭo yo madanaḥ sa eva manorathadṛṣṭaḥ pathikavadhūjanānāṃ tairjanitaḥ kṛto vilāpo yasmiṃstādṛśe | punaḥ kīdṛśe | alikulairbhṛmarasamūhaiḥ saṃkulo vyāpto yaḥ kusumasamūhastena nirākulo niḥśeṣeṇākulo bakulakalāpaḥ kesarasamūho yatra tādṛśe | yadvā tādṛśo bakula eva kalāpo bhūṣaṇaṃ yatra tādṛśe | 'kalāpo bhūṣaṇe barhe tūṇīre saṃhatāvapi' ityamaraḥ |
punaḥ kīdṛśe | vigaliteti | vigalitaṃ lajjitaṃ lajjā yasya jagataḥ prāṇigaṇasyāvalokitena darśanena taruṇakaruṇairnavakaruṇavṛkṣaiḥ puṣpavikāsavyājena kṛto hāso yatra tādṛśe vasante | atra hāsyarasasya śvetatvātpuṣpavikāsena sāmyam | yadāha bharataḥ-'śveto hāsaḥ prakīrtitaḥ' iti | yadvā vigalitalajjitānāṃ viprayogijanānāmavalokitaistaruṇairarthādviyogibhiḥ karuṇaṃ karuṇarasasahitaṃ yathā syādevaṃ kṛto hāso yatra etādṛśe hāse | virahiṇo varākāḥ kaṣṭaṃ prāpnuvantīti karuṇāṃ lajjāṃ hitvā vilapantīti ca hāsasteṣāmiti bhāvaḥ | bālārasānabhijñā eva vṛddhāḥ parapracyave'pi kṛtasaṃvaraṇāḥ atastaruṇetyuktam | punaḥ kīdṛśe vasante | virahiṇāṃ viyogināṃ nikṛntanāya vidāraṇāya kuntamukhākṛtiḥ kunta āyudhaviśeṣastasya mukhamagrabhāgastasyevākṛtiryasya tādṛśaṃ yatketakaṃ tena danturitā vyāptā āśā diśo yasmiṃstādṛśe vasante | lajjitetyatrāvalokitetyatrāpi ca napuṃsake bhāve ktaḥ | 'karuṇastu rase vṛkṣe kṛpāyāṃ karuṇā matā' iti viśvaḥ | 'prāsastu kuntaḥ' ityamaraḥ | 'nimnonnatatayā vyāpte danturaṃ kathyate budhaiḥ' iti dharaṇiḥ | 'āśā tṛṣṇādiśoḥ' iti viśvaḥ | kṛtī chedane | hrasvāntasaṃśako'pyastīti kecit(?) | tasya yupratyayāntasya nikṛntanamiti | kvacicca 'ketakidanturitāśe' iti pāṭhaḥ | 'sapākādau svīkṛto hrasvaḥ kvāpi' ityatra kavivacanasya lajjānurodhārthatvātkṛtahrasvaketakīśabdena samarthanīyam |
3.6
mādhaviketi |
3.7
kadaṇḍaḥ suvarṇaghaṭitadaṇḍayuktacchatraṃ tasyeva ruciryasyaitādṛśasya nāgakesarapuṣpasya vikāsaḥ prakāśo yatra tādṛśe | punaḥ kiṃviśiṣṭe | militāḥ śilīmukhā bhramarā eva bāṇā yasmiṃstādṛśaṃ yatpāṭalipaṭanaṃ pāṭalāpuṣpasamūhastena kṛtaḥ smaratūṇasya kaṃdarpatūṇīrasya vilāsaśceṣṭitaṃ yatra tādṛśe | atra paraṃmarmavyathājanakatvena bhramarāṇāṃ bāṇasāmyam | 'cāmpeyaḥ kesaro nāgakesaraḥ kāñcanāhvayaḥ' ityamaraḥ | 'alibāṇau śilīmukhau' iti ca | 'samūhe paṭalaṃ smṛtam' iti ca | 'tūṇopāsaṅgatūṇīraniṣaṅgā iṣudhirdvayoḥ' iti ca |
kīdṛśe | sphuraditi | sphurantī kampamānā śobhamānā vā yātimuktalatā tasyāḥ parirambhaṇena mukulitaṃ mañjarayuktaṃ tadeva pulako romāñcaḥ | romāñcakathanenācetanayorapi kāmaceṣṭā kathitā | tena ca vasantasyātidurantatvaṃ kathitam | atiśayena muktānāmapi parirambhaṇotsukateti atimuktapadena kathitam | etāvatā vasantasya sarasatā durantatā coktā | saṃprati krīḍāyāḥ sthānaviśeṣamāha—vṛndāvaneti | vṛndāvananāmni vipine vane hariviharatītyanvayaḥ | kīdṛśe vipine | parisare samīpapradeśe parigatena sarvatogatena yamunājalena pūte pavitre | 'atimuktaḥ puṇḍrakaḥ syādvāsantī mādhavī latā' ityamaraḥ | mukulaṃ karoti tadācaṣṭe | ṇijantādbhāve kte sati mukulitamiti bodhyam | paścānmukulitameva pulakaḥ saṃjāto'syeti tārakāditvāditac | 'āmraścūtaḥ' ityamaraḥ | 'paryantabhūḥ parisaraḥ' ityapi |
3.8
saṃprati gītārthamupasaṃharati | prekṣāvatpravṛttyarthaṃ svabhaṇite utkarṣamāha—śrījayadeveti | jayadevakaveridaṃ bhaṇitaṃ gītamudayati | tatra hetuḥ | haricaraṇayoḥ smṛtau smaraṇe sāraṃ śreṣṭhaṃ, haricaraṇasmṛtireva sāro'tra tat rasa-
3.9
spaṣṭa | sā munimanomohanakāriṇī | kimanyeṣāṃ vaktavyamiti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśe | taruṇānāṃ vilāsiyuvajanānāmakāraṇabandhau svābhāvikamitre | 'vimardotthe parimalo gandhe janamanohare' iti |
saṃprati vasantakālīnavāyorapi virahijanasaṃtāpakāritvamāha—dareti | iha hi asminneva vasante gandhavāho vāyuśceto dahati | arthādvirahiṇām | kiṃ kurvan | kānanāni vanāni vāsayansurabhīkurvan | kaiḥ | daraṃ īṣadvigalita vikasita mallivallirmallikātā tasyāḥ sakāśāccañcantaḥ prasaranto ye parāgāḥ puṣpareṇavasta eva prakaṭitāḥ paṭavāsāḥ piṣṭātakāstaiḥ | kīdṛggandhavāhaḥ | ketakīgandhabandhuḥ ketakīpuṣpasaurabhabandhuḥ | punaḥ kīdṛśaḥ | prasarataḥ pratidiśaṃ saṃcarato'samabāṇasya kāmasya prāṇavatprāṇasadṛśaḥ | yadvā prasaratā asamabāṇena prāṇavān śaktisaṃpanno yo gandhavāha ityekapadam | ‘īṣadarthe daro'vyājam’ iti viśvaḥ | ‘parāgaḥ puṣparajasi’ iti ca | ‘piṣṭātaḥ paṭavāsakaḥ’ ityamaraḥ | ‘kānanaṃ vanam’ iti ca| ‘asavaḥ prāṇāḥ’ ityapi | ‘śaktiḥ parākramaḥ
3.10
mayasaṃbandhino vanasya varṇanaṃ yatra | ata eva anugatamadanavikāraṃ anugataḥ saṃprāpto madanasya vikāro yatra tat tādṛśam |
4.1
prāṇaḥ' iti ca | 'gandhavāhānilāśugāḥ' iti ca |
10 || saṃprati vasantadivasānāṃ durantatvamāha—unmīladiti | amī vasantasaṃbandhino vāsarā divasāḥ pathikaiḥ kathaṃkathamapi mahatā kaṣṭena nīyante samāpyante | kīdṛśā vāsarāḥ | udīrṇāḥ prakaṭitāḥ karṇajvarāḥ śrotrasaṃtāpā yeṣu tādṛśāḥ | kaiḥ | unmīlanti prakaṭībhavanti yāni madhūni gandhāśca teṣu lubdhā lolupā ye madhupā bhramarāstairvyādhūtāḥ kampitā ye cūtāṅkurā āmramukulāni teṣu krīḍatāṃ kokilānāṃ kākalyo'vyaktamadhuradhvanayastābhiḥ kṛtā ye kalakalāḥ kolāhalāstaiḥ | kena prakāreṇa nīyanta ityāha—dhyāneti | dhyāne svapriyacintane yadavadhānaṃ tatparatā tena kṣaṇaṃ prāpto yaḥ prāṇasamāyā jīvatulyāyāḥ kāntāyāḥ samāgamarūpo rasastasmādutpannā ye ullāsā utsāhāstaiḥ | 'kākalī tu kale sūkṣme' iti 'kolāhalaḥ kalakalaḥ' iti ca |
11 || aneketi | asau sakhī rādhikāṃ punarāha punaruvāca | kiṃkurvatī | ārāddūrataḥ samakṣaṃ pratyakṣaṃ murārimrupadarśayantī | kīdṛśam | anekāsāṃ nārīṇāṃ pari-
tadeva gītena kathayati-candaneti | gītasyāsya rāmakarī rāgaḥ | tālaśca rūpakaḥ | tālalakṣaṇaṃ prāgevoktam | gītārthastu he vilāsini vilāsaśīle, vṛndāvane mugdhavadhūnikare sundaravadhūnicaye harivilasati krīḍati | kīdṛśe vadhūnikare | kelipare krīḍāparāyaṇe | atra mugdhavadhūnikare hāvabhāvādyanabhijñe strīcaye kelipare sāmānyakrīḍāparāyaṇe vilasatīti dhvanerarthaḥ | tathā ca hāvādyabhijñāṃ tvāṃ vinā sakalakalābhijñasya harervilāso na śobhata iti bhāvaḥ | ‘mugdhaḥ sundaramūrkhayoḥ’ iti viśvaḥ | vilāso hāvaviśeṣastallakṣaṇaṃ tu bharate-‘sthāne yānāsane vāpi netravaktrādikarmaṇā | utpādyate viśeṣo yaḥ sa vilāsaḥ prakīrtitaḥ ||’ iti | etacca dhruvapadam | kīdṛśo hariḥ | candanena carcito nīlakalevare śyāmaśarīre pītavasanaṃ vastraṃ vanamālā ca yasya tādṛśaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ | keliṣu calatī kampamāne maṇiyukte kuṇḍale tābhyāṃ maṇḍitamalaṃkṛtaṃ gaṇḍayugaṃ kapolayugmaṃ yasya tādṛśaḥ | punaḥ kīdṛśo hariḥ | smitena īṣaddhāsyena śālī śobhamānaḥ | ‘atha kalevaram | gātraṃ vapuḥ saṃhananam’ ityamaraḥ | ‘gaṇḍe kapolau’ ityapi | smitalakṣaṇaṃ tu bharate-‘īṣadvikasitairgaṇḍaiḥ kaṭākṣaiḥ sauṣṭhavānvitaiḥ | alakṣitadvijaṃ
4.2
rambhasaṃbhrameṇāliṅganādareṇa sphuran yo manohārivilāsastasya lālasotsukyaṃ yasya tādṛśam | ‘saṃbhramāvabhramicchanti bhayamudvegamādaram’ | ‘so'tyarthe lālasā dvayoḥ’ ityamaraḥ | ‘ārāddūrasamīpayoḥ’ iti ca |
gopīnāṃ saundaryavilāsādhanabhijñatvaṃ ca kathayanneva kelimāha-pīneti | kācidgopavadhūḥ pīnapayodharabhārabhareṇa pīnastanagauravātiśayena sarāgaṃ sānurāgaṃ yathāsyādevaṃ hariṃ parirabhyāliṅgya udañcita ūrdhvamañcitaḥ pañcamākhyo rāgo yatra evaṃ yathā syāttathānugāyati anupaścāddarairgānānantaraṃ gāyati | atra gopyāḥ saundaryaṃ pīnapayodharetyādinā pratipāditam | avaidagdhyaṃ tu kṛṣṇasya parirambhodyamaṃ vinaiva svayaṃ prathamaṃ parirambhaṇāt | anyonyakṛte hi parirambhe śṛṅgārarasaḥ puṣṭo bhavati | taduktaṃ daśarūpake-'ramyadeśakalākāleveṣabhogādisevanaiḥ | pramodātpramadaratiḥ saiva yūnoranyonyasaktayoḥ | prakṛṣyamāṇaḥ śṛṅgāro madhurāṅgāviceṣṭitaiḥ ||' iti | śṛṅgāre pañcamaḥ svaro bāhulyena bhavati sa evātra kathitaḥ| yadāha bharataḥ-'madhyamaṃ pañcamabhūyiṣṭhaṃ hāsyaśṛṅgārayorbhavet' iti |
4.3
kāpīti | kāpi mugdhavadhūḥ madhusūdanavadanasarojaṃ mukhapadmamadhikaṃ yathā syāttathā dhyāyati cintayati | kīdṛśam | vilāsena vilolayoścañcalayorvilocanayornetrayoścalanaṃ tena janita utpādito manojaḥ kāmo yena arthāttasyāmeva tādṛśam | atra pratyakṣasyāpi madhusūdanasya dhyānādvaidagdhyaṃ tasyā avagamyate |
4.4
kāpīti | kāpi nitambavatī gopī dayitaṃ kṛṣṇaṃ
4.5
dhīra uttamānāṃ smitaṃ bhavet ||' iti |
kelikaleti | kācidgopī amuṃ kṛṣṇaṃ kelikalākutukena dukūle paṭṭavastraviṣaye vicakarṣākṛṣṭavatī | dukūlaṃ gṛhītvāmuṃ kṛṣṇaṃ vicakarṣeti kecidyojayanti| kīdṛśam | mañjulo manohoro vañjulo vetaso yatra tādṛśo yaḥ kuñjastatra gataṃ prāptam | kutra vicakarṣa | yamunājalakūle yamunāyā jalayukte rodhasi vañjulakuñjasthaṃ kṛṣṇaṃ yamunākūlaṃ prati krīḍārthamākṛṣṭavatītyarthaḥ | atra anyānuraktasya kṛṣṇasya nāyikayā vastrākarṣaṇādadhīratvaṃ tasyā vyaṅgyam| ‘kutukaṃ tu kutūhalam’ ityamaraḥ| ‘manojñaṃ mañju mañjulam’ iti ca| ‘vañjulo vetase’ iti viśvaḥ | ‘dukūlaṃ kṣaume sūkṣmāṃśukai'pi ca’ ityapi |
4.6
karataleti | kāciyuvatirhariṇā prasaśaṃse stutā | kīdṛśī | rāsaraso gopīnāṃ krīḍāviśeṣastatra sahanṛtyaparā kṛṣṇena samaṃ nṛtyantī | kīdṛśe rāsarase | karatalayostālena parasparaṃ vādanena taralā cañcalā yā valayāvaliḥ kaṅkaṇapaṅktistayā kalito miśrito'vyaktamadhuraśabdasahito vaṃśo veṇuryatra tādṛśe atra rāsarase | ityādinā goduhvāṃ krīḍāsveva sā stutyā natu sakalasaṃgītakalāsviti dhvanitam | ‘drumabhede karāsphāle tālaṃ tu haritālake’ iti viśvaḥ | ‘taralaścañcale khinne hāramadhyamaṇau’ iti ca | ‘valayaṃ kaṅkaṇe'pi ca’ iti | ‘āvaliḥ
4.7
kapolatale cāru manoharaṃ yathā tathā cucumba cumbanaṃ kṛtavatī | kīdṛśī | kimapi kāryaṃ lapituṃ mantrayituṃ śrutimūle militā saṃlagnā | kīdṛśe | pulakai romāñcairanukūle priyāvilāsasūcake | autsukyena sahasā kāntamukhacumbanaṃ sakhījanahāsyakaraṃ bhavatīti vyājena tayā tadārabdhamiti bhāvaḥ | atra prathamato mukhasparśanena kṛṣṇakapole romāñcamutpādya cumbane tasyātrādhīratvaṃ dhvanitam |
śliṣyatīti | kāmapi rāmāṃ krīḍāśīlāṃ gopīṃ śliṣyatyāliṅgati, kāmapi cumbati, kāmapi ramayati, nibhṛtaḥ saṃbhogena krīḍayati sa kṛṣṇaḥ smitena cārutaramatiśayena manoharāmaparāṃ gopīṃ paśyati | kāṃcidvāmāṃ vāmasvabhāvāṃ kopavatīmanugacchati anunayārthamanugatiṃ karoti | atra kṛṣṇenāśleṣādau kriyamāṇe'pi tābhirna kṛtamityapyavaidagdhyaṃ sūcitam | 'sundarī ramaṇī rāmā' ityamaraḥ | 'vidhā vāmā api striyām' iti ca |
4.8
saṃprati gītasamāptau kaviḥ svanāma nibadhnannevāśiṣaṃ prārthayate-śrījayadeveti | śrījayadevakaveridaṃ lalitaṃ gītaṃ śubhāni vitanotu vistārayatu | kīdṛśam | vṛndāvane'dbhutaṃ keśavasya kelirahasyaṃ guptakrīḍā yatra tādṛśam | adbhutatvaṃ caikenaiva kṛṣṇenānekakāminīnāṃ kāmapūraṇāt | punaḥ kīdṛśam | yaśasyaṃ yaśaḥsahitam |
4.9
paṅktiḥ' ityamaraḥ | 'vaṃśo veṇau kule varge kāṣṭhasyāvayave'pi ca' iti viśvaḥ | 'rāsastu vanarāse syāt' iti ca 'rāsastu goduhāṃ krīḍā' iti hārāvaliḥ |
nanu sakalaśṛṅgārakalābhijñaḥ śrīkṛṣṇaḥ kathaṃ hāvādyanabhijñābhirgopībhiḥ saha keliṃ kṛtavānityata āha-viśveṣāmiti | he sakhi he rādhe, madhau
4.10
madhau vasante mugdhaḥ sundarò hariḥ krīḍati | ka iva | mūrtimāñśṛṅgārarasa iva | 'puruṣaḥ pramadāyuktaḥ śṛṅgāra iti saṃjñitaḥ' | kiṃ kurvan | anurañjanenānurāgeṇa viśveṣāṃ sarveṣāṃ ānandaṃ janayan hariḥ śṛṅgāraśca | punaśca kiṃ kurvan | aṅgai ranaṅgotsavamupanayannupasthāpayan | kiṃbhūtairaṅgaiḥ | indīvarapaṅktiśyāmalamaukailairnīlotpalarājīvacchyāma sukumāraiḥ | punaḥ kiṃbhūtaḥ | vrajasundarībhirabhitaḥ pratyaṅgamāliṅgitaḥ pratipratīkamāśliṣṭaḥ | abhitaḥ sarvataḥ | kathaṃ | svacchandaṃ yathāsyāttathā | athavā yadyadaṅgaṃ yayā yayā samāsāditaṃ tattattayā tayā samāliṅgitamiti pratipratīkaśabdārthaḥ | atra dīpakamalaṃkāraḥ | vaidarbhīrītiḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | śṛṅgāro rasaḥ | vākyaucityaṃ ca | candanacarcitètyatra utkaṇṭhitā nāyikā | tallakṣaṇam—'priye kṛtavyalīke'pi virahotkaṇṭhitonmanāḥ' |
bhayaṃ tathā || viṣādo jaḍatā nidrā bahi; cāpalaṃ matiḥ | iti bhāvāḥ prayoktavyāḥ śṛṅgāre vyabhicāriṇaḥ ||' iti | sāttvikabhāvāḥ śṛṅgāratilake-'stambhaḥ svedo'tha romāñcaḥ svarabhaṅgo'tha vepathuḥ | vaivarṇyamaśrupralaya ityaṣṭau sāttvikā matāḥ ||' iti | eteṣāmavāntaralakṣaṇāni granthagauravabhayānna likhyante | atra sakalābhijñasyāpi brajasundarībhiḥ saha mugdhatāmāśritya tadanusāreṇa krīḍato'pi harerna dakṣatvahāniḥ | tāsāṃ tathaivānurañjanāt | ata eva viśveṣāmanurañjanenetyanena viśvānurañjanakatvaṃ kṛṣṇasyoktamiti bhāvaḥ |
idānīṃ rādhāṃ śīghraṃ gamayituṃ malyānilādiduḥsahatāmāha - abhyutsaṅgeti | śrīkhaṇḍaśailānilo malayaparvatasaṃbandhī vāyuriśācalaṃ rudrasyācalaṃ himālayamanusarati | kasmādiva | adrermalayasya utsaṅge kroḍe vasanto ye bhujaṅgāḥ sarpāsteṣāṃ kavalenāraleṣeṇa janito yaḥ kleśaḥ saṃtāpastasmādiva | tarhi himādriṃ kimiti vrajatītyata āha-prāleyeti | prāleyastuṣārastasya plavanamavagāhanaṃ tasyecchayā | atra sarpaiḥ kavalitodgīrṇasya pavanasya tadviṣasaṃparkādadhikaṃ virahiṇāṃ saṃtāpakatvaṃ dhvanitam | na kevalamidameva duḥsahaṃ vasante'paramapītyāha |
5.p1
kiṃ ceti | pikānāṃ kokilāṃnāṃ kuhūḥkuhūrityevaṃrūpāḥ śabdā unmīlanti prakaṭībhavanti | kīdṛśyaḥ | kalottālāḥ kalā avyaktagiro madhurāḥ, uttālā udbhaṭāḥ | kasmāt | snigdhā ye rasālā āmravṛkṣāsteṣāṃ ye maulayo'grabhāgāstatra yāni mukulāni tānyālokya vīkṣya yo harṣodaya ānandāvirbhāvastasmāt | atra kvacit 'adyotsaṅga' iti pāṭhaḥ | tatrādya vasante
5.p2
ityarthaḥ | 'tuṣārastuhinaṃ himam | prāleyaṃ mihikā cātha' ityamaraḥ | 'uttālaḥ syāddrumakumbhe gabhe cottāla utkaṭe | śreṣṭhe'pi vikarāle'pi syāduttālaṃ plavaṃgame' iti viśvaḥ |
5.p3
11|| iti śrīmaddāmahopādhyāya śrīśaṃkaramiśraviracitāyāṃ śrīśālināthakāritāyāṃ gītagovindaṭīkāyāṃ rasamañjaryākhyāyāṃ prathamaḥ sargaḥ |
5.1
etadvacanaiḥ sakhyā pratibodhitāyāḥ samakṣamanyābhiḥ saha nirbharaṃ krīḍantaṃ hariṃ dṛṣṭvā'sahamānāyāḥ ataeva kvacitkuñjāntaragatāyā rādhāyā avasthāntaraṃ varṇayitumāha—viharatīti | rādhā sakhīṃ iti vakṣyamāṇamuvācoktavatī | kīdṛśī | īrṣyāvaśenyānyato'nyatra gatā | īrṣyāyāṃ hetumāha—vigaliteti | vigalito galito nijaḥ svīya utkarṣo'hameva hareḥ praṇayinītyevaṃrūpastasmāt | kva sati | harau kṛṣṇe vane viharati sati | kīdṛśe harau | sādhāraṇo rādhāyāmanyagopāṅganāyāṃ ca samānaḥ praṇayaḥ prema yasya tādṛśe | ata eva dīnā duḥkhitā | punaḥ kīdṛśī | kvacidapi latākuñje latābhirvallībhiratinibiḍe kuñje līnā nibhṛtaṃ nilīya sthitā | kīdṛśe kuñje | guñjantaḥ śabdāyamānā madhupā bhramarāsteṣāṃ yā maṇḍalī paṅktistayā mukharaṃ vācālaṃ śikharamagrabhāgo yasya tādṛśe | atra kuñjapadenaiva latācchāditagṛhahmāsau latāpadamatinibiḍatvasūcanāya | ‘praṇayaḥ premṇi viśrambhe’
rādhā kimuvācetyāha—saṃcaraditi | gītasyāsya gurjarī rāgaḥ | tālastu pratimaṭhaḥ | gītārthastu— mama mano'ntaḥkaraṇaṃ hariṃ smarati | kīdṛśaṃ harim | rāse gopakrīḍāviśeṣe vihitaḥ kṛto vilāso yena tādṛśam | tathā kṛtaḥ parihāso yena tādṛśam | etacca dhruvapadam | kīdṛśaṃ harim | saṃcaratā pratānakrameṇa sphuratādhareṇoṣṭhena sudheva madhuro dhvaniryasya tādṛśo mukharito vādito mohanavaṃśo mohanakārī veṇuryena tādṛśam | tadveṇuraveṇa mohitaṃ me manaḥ kṛtāparādhamapi taṃ smaratīti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśam | calitaḥ kathaṃcinmūrcchāṃ prati roṣe prakaṭīkṛte tatsaṃmānāya ghūrṇito dṛgañcalo'pāṅgo yatra etādṛśaścañcalaḥ svayameva veṇudvārā prakaṭīkṛtasya svaraviśeṣasyānyenājñānātsvayameva parito doṣāddolāyamāno maulirmastakaṃ yasya ata eva kapole vilolaścañcalo vataṃsaḥ karṇābharaṇaṃ yasya tādṛśam | 'pīyūṣamamṛtaṃ sudhā' ityamaraḥ | 'cūḍā kirīṭaṃ keśāśca saṃyatā maulayastrayaḥ' iti ca 'puṃsyuttaṃsāvataṃsau dvau karṇapūre ca śekhare' iti ca |
5.2
nanu vyasaṅgādinā vismāryatāmityata āha—candraketi | candrakeṇa vicitracihnena cāruṇā manoharāṇāṃ śikhaṇḍakānāṃ mayūrapicchānāṃ maṇḍalena samūhena valayitā veṣṭitāḥ keśā yena tādṛśam | tathā cātra mayūrādidarśane'pi ta-
5.3
iti viśvaḥ | 'īrṣyāmāhuḥ samāneṣu mānādānādamarṣaṇam' iti |
gopeti | gopasamūhasya nitambavatīnāṃ pṛthunitambānāṃ mukhacumbane lambhitaḥ prāpito lobho yena | arthānmukhasya | athavā gopāṅganānāṃ mukhacumbanena lambhito lobho yena | athavā gopavadhūcumbane lambito lambīkṛto lābho yeneti pāṭhāntaraṃ yuktam | api ca bandhujīvavat madhūro manoho'dharapallavo yasya | api ca ullasitā smitena śobhā yasya tam |
5.4
vipulati | vipulapulakau pṛthuromāñcau yau bhujau tau pallavāviva tābhyāṃ valayitaṃ valayīkṛtaṃ ballavayuvatīnāṃ gopāṅganānāṃ sahasraṃ
5.5
khaṇḍakānāṃ maṇḍale saṃghātane valayākāreṇa veṣṭitāḥ keśā yasya | tathā pracuraṃ ghanaṃ puraṃdaradhanuṣānurañjito meduraḥ sāndrasnigdho mudiro meghastadvatsuveśo darśanīyastam |
punaḥ kīdṛśam | jaladapaṭaleti | jaladapaṭale meghasamūhe calansaṃcaranya induścandrastasya vinindakastacchobhātiśāyī candanabindurmaṇḍalākṛti tilakaṃ yatra tādṛśaṃ lalāṭaṃ yasya tam | punaḥ kīdṛśam | pīnau māṃsalau payodharau stanau tayoḥ parisarasya paryantabhāgasya mardane nirdayattvaddayakapāṭaṃ kapāṭavadvistīrṇe hṛdayaṃ yasya tādṛśam |
5.6
punaḥ kīdṛśam | maṇimayeti | maṇimaye maṇikhacite makaravanmanohare ye kuṇḍale tābhyāṃ maṇḍitau kapolau yasya tam | punaḥ kīdṛśam | udāramaudāryaguṇayuktam | atra rahasi mayā yathocitaṃ tatsarvaṃ tatkṣaṇameva pūritavāniti sa kathaṃcana smaryata iti dhvanitam | punaḥ kīdṛśam | pītaṃ vasanaṃ vastraṃ yasya tam | audāryopapādakaṃ viśeṣaṇamāha—anugatā āśritā ye munayo nāradādayaḥ, manuṣyā manujā bhīṣmādayaḥ, surā indrādayaḥ, asurāḥ prahlādādayasta eva varāḥ śreṣṭhāḥ parivārāḥ parijanā yasya tam | tathā ca tairapyabhigataḥ sumanaḥphalaiḥ satataṃ sevyata iti tasyaudāryaṃ khyātameveti bhāvaḥ | 'parivāraḥ pararesource: [jana khaḍgakośe paricchade' iti viśvaḥ | 'dānamabhyupapattiśca tathā ca priyabhāṣaṇam | svajane'pi pare vāpi tadaudāryamiti smṛtam ||' iti nāyakaudārya-
5.7
mayaiva saheti tasya smaraṇamucitameveti dhvanitam | punaḥ kīdṛśam | karayoścaraṇayorurasi ca yāni maṇimayāni bhūṣaṇānyalaṃkaraṇāni teṣāṃ kiraṇairvibhinnaṃ nāśitaṃ tamisraṃ yena tam | etena prathamābhisāre svakīyālaṃkārakiraṇairūddyote sati lajjāyāḥ parāvartamānāṃ māṃ sadānīya tāṃ ceṣṭāṃ kṛtavān | yena taṃ kṣaṇamapi mano na vismaratīti dhvanitam | 'andhakāro'striyāṃ dhvāntaṃ tamisraṃ timiraṃ tamaḥ' ityamaraḥ |
punaḥ kīdṛśam | viśadeti | viśadasya kadambasya tale mūle militaṃ lagnaṃ, matsaṅketīkṛtakadambatale madapekṣayāgrata eva gatvā kecana na māṃ paśyantviti matpratāraṇāya vā nilīya sthitaṃ kṛṣṇaṃ me manaḥ smaratītyarthaḥ | punaḥ kīdṛśam | kaliḥ praṇayakalahastasmādyatkaluṣaṃ cittakalmaṣaṃ ‘ahaṃ saṃkete samāgatā asau nāgataḥ prāyaśo'nyavallabhāsakto bhaviṣyatyataḥparaṃ yadyāyāsyati tadā mayā na saṃbhāṣaṇīyaḥ’ ityevaṃrūpam | ekākī kathaṃ kathamatra tiṣṭhāmīti ca taddvayaṃ kadambamūlādupetya cāṭūktibhiḥ śamayantamityarthaḥ | yadvā | kaleḥ kaliyugasya yatkaluṣaṃ pāpaṃ taddvayaṃ śamayantamityarthaḥ | punaḥ kīdṛśam | kimapyanirvacanīyameva yathā syāttathā udgacchannanaṅgaḥ kāmo yatra etādṛśyā dṛśā dṛṣṭyā manasā ca māmapi ramayantamityarthaḥ | māmapītyapiśabdena sotkaṇṭhoktyāhamapi hareḥ kasyacillokottarapraṇayapātramāsaṃ natvetādṛśyo'nyā vadhva iti dhvanitam | ‘kaliḥ syātkalahe śūle kalirantyayuge yudhi’ iti viśvaḥ | ‘kaluṣaṃ tvāvilenasodh ityapi |
5.8
śrījayadeveti | śrījayadevakaveridaṃ bhaṇitaṃ puṇyavatāṃ kṛṣṇasmaraṇānukūlaṃ dṛṣṭavatāṃ haricaraṇasmaraṇaṃ prati saṃprati kalau anurūpaṃ yogyam | kīdṛśam | atisundaraṃ mohanaṃ gopavadhūmohanakāri madhuripoḥ kṛṣṇasya rūpaṃ vṛttam | anāyāsato harasmaraṇaṃ bhavatīti bhāvaḥ |
5.9
guṇalakṣaṇam |
6.1
athotkaṇṭhitā rādhā sakhīṃ svamanorathānāha—nibhṛtanikuñjeti | gītasyāsya gauḍa-
6.6
nanu kṛṣṇastvāṃ vihāyānyagopībhiḥ saha viharati tvaṃ kimiti taṃ smarasītyata āha— gaṇayatīti | me manaḥ kṛṣṇe punarapi kāmamabhilāṣaṃ karoti tatkiṃ karomi | kīdṛśe kṛṣṇe | yuvatiṣu bahvīṣu calantī vardhamānā tṛṣṇā yasya tādṛśe | ata evaṃ māṃ vinā vihāriṇi vāraṃvāraṃ viharaṇaśīle na tu viharati | kīdṛśaṃ manaḥ | ata eva vāmaṃ pratikūlam | vāme hetvantaramāha—gaṇayatīti | tasya guṇānāṃ saundaryādīnāṃ grāmaṃ samūhaṃ gaṇayati parisaṃkhyāti āmaṃ krodhaṃ bhramādapi nehate na vāñchati | doṣaṃ vairamadhīraṇādikaṃ dūrato vimuñcati | tatra hetumāha—vahatīti | paritoṣaṃ saṃtoṣaṃ vahati | atra vibhāvanāviśeṣoktī alaṃkārau | nijānusaraṇarūpānurāgahetuṃ vināpyanurāgaprakāśanāt | anyāṅganāśaktirūpahetuvairāgyahetusattve'pi vairāgyākathanācca | tathā ca kāvyaprakāśe—'kriyāyāḥ pratiṣedhe'pi phalavyaktirvibhāvanā | viśeṣoktirakhaṇḍeṣu kāraṇeṣvaphalāvacaḥ ||' eṣā ca kāvyaprakāśakṛtā vyākhyātā—hetukriyāpratiṣedhe'pi phalaprakāśanaṃ vibhāvanā | militeṣvapi kāraṇeṣu kāryasyākathanaṃ viśeṣoktiriti | 'grāmaḥ svare saṃvasathe vṛnde śabdādipūrvake' iti viśvaprakāśaḥ | 'āmaḥ krodhe ravau dīptau' iti | 'kāmaḥ smare'bhilāṣe ca' iti ca |
7.2
mālavarāgaḥ ekatālī tālaśca | gītārthastu—he sakhi, mayā saha keśimathanaṃ kṛṣṇaṃ ramaya | kīdṛśyā mayā | madanasya yo manoratha icchā tadyukto yo bhāvo ratyākhyaḥ sa jāto yasyāstādṛśyā | yadvā | madanamanorathena bhāvitayā prāptayā | nanu ko veda mayā prārthane kṛte kadācinnāyāt ityata āha | udāramaudāryaguṇasaṃyuktam | tathā ca tvatprārthitamavaśyaṃ sa dāsyatyeveti bhāvaḥ | kīdṛśaṃ kṛṣṇam | savikāraṃ vikāro mānaso bhāvastatsahitam | tadānyonyānurāgapūrvakatvena śabdavaraṃ (?) puṣṭyartham | anyathā rasābhāvo bhavatīti bhāvaḥ | yadvā savikāramiti kriyāviśeṣaṇam | vikāraḥ stanaprāntādiprakaṭanaṃ tatsahitaṃ yathā syādevaṃ madanamanorathabhāvitayetyarthaḥ | taduktaṃ rasikasarvasve—'nābhīmūlakucodaraprakaṭanaṃ vyājena yadyoṣitāṃ sākāṅkṣaṃ muhurīkṣaṇaṃ skhalitatā nīvīnibandhasya ca | keśabhraṃśanasaṃyamau ca kamiturmitrādisaṃdarśanaiḥ saubhāgyādiguṇapraśastikathanaistatsānurāgeṅgitam ||' atra keśimathanapadopādānaṃ sāmarthyakhyāpanāya | tatprayojanaṃ ca niḥśaṅkakelipratipādane bhavitetyatra prathamavyākhyāne tārakāditvāditac | dvitīye pakṣe 'bhāvitaṃ vāsite pakṣe' iti viśvaḥ | punaḥ kīdṛśyā mayā | nibhṛtamekāntaṃ yannikuñjarūpaṃ gṛhaṃ taṃ prati gatayā | kīdṛśaṃ kṛṣṇam | niśi rātrau rahasyekānte vilīya tirohitībhūya vasantaṃ tiṣṭhantam | evaṃbhūtaṃ māṃ rādhā paśyatviti kuto'pi matpratāraṇāya saṃkucitamātmānaṃ kṛtvāvasthitamiti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśyā | cakitaṃ yathā syā-
punaḥ kīdṛśyā mayā | prathameti | prathamasamāgamalajjitayā | evamavadhāyāhamāgatā saṃprati kathametasyāgre prakaṭayāmyātmānamiti lajjākāraṇam | kīdṛśaṃ kṛṣṇam | paṭunāyikāprasādanadakṣaṃ yaccāṭuśataṃ priyavacanaśataṃ tenānukūlam | punaḥ kīdṛśyā mayā | mṛdu komalaṃ madhuraṃ mādhuryaguṇayuktaṃ bhāṣitaṃ yasyāstayā | tadīyacāṭūktibhirapahṛtalajjayā | kiñcitsmitabhāṣitayetyarthaḥ | punaḥ kīdṛśaṃ kṛṣṇam | śithilīkṛtaṃ smitānurāgānukūlāṃ māṃ jñātvā ślathīkṛtaṃ jaghanasthitaṃ dukūlaṃ paṭṭavastraṃ yena tādṛśam | aśeṣanāyakamaṇiśrīkṛṣṇadarśanena dṛḍhabandhāpi nīvī svayameva skhaliṣyati tato mekhalālambitaṃ jaghanasthitameva vāsastenāpaharaṇīyamiti jaghanetyupāttam | taduktaṃ ratirrahasye-'oṣṭhāgraṃ sphuratīkṣaṇe vicalataḥ kūpodare matsyavaddhammillaḥ kusumākulo vigalati prāpnoti bandhaṃ punaḥ | pracchannau vrajataḥ stanau prakaṭitaṃ śroṇītaṭaṃ dṛśyate nīvī ca skhalati sthitāpi sudṛḍhaṃ kāmeṅgite yoṣitām ||' 'caḍu
7.3
devaṃ vilokitāḥ sakalā diśo yayā tādṛśyā | kutra kṛṣṇo nilīya tiṣṭhatīti kṛtvābhisarantīṃ māṃ mā kaścana paśyatviti ca śaṅkitaṃ paśyatyeveti ca bhāvaḥ | kīdṛśaṃ kṛṣṇam | ratau yo rabhasa utsāhastadyukto yo rasaḥ śṛṅgārākhyastena hasantam | krīḍāyāṃ kālakṣepāsahiṣṇum | tathātmaprakaṭanārthaṃ punaḥ sthitamapi māmiyaṃ na paśyatītikṛtvā hasantamiti bhāvaḥ | 'nibhṛtaṃ raha ekāntam' iti dharaṇiḥ | 'rabhaso vega utsāhaḥ' ityamaraḥ |
punaḥ kīdṛśyā mayā | kisalayaśayaneti | kisalayaśayane navapallavaśayyāyāṃ niveśitayā | kīdṛśaṃ tam | ciraṃ bahukālaṃ vyāpya mamaivorasi śayānaṃ suptam | āliṅganaviśeṣaṃ kṣīranīrākhyamuktam | tallakṣaṇaṃ ca pañcasāyake—'gātropariṣṭādathatanya(?)madhye saṃlīyate yanmithunaṃ śarīram | kāmābhimānākṣatapūrṇaceṣṭaṃ tatkṣīranīrākhyamidaṃ pradiṣṭam ||' kīdṛśyā mayā | kṛte parirambhaṇacumbane yayā tādṛśyā | etacca jaghanopaśleṣarūpāliṅganābhiprāyeṇa | taduktam—'jaghanakalitakāntaśroṇirathopariṣṭādvrajati yadiha nārī srastakeśottarīyā | karajaradanakṛtyaṃ cumbanaṃ vā vidhitsuḥ kalayati jaghanopaśleṣamenaṃ munīndraḥ ||' iti | cumbanamapi prakṛte samauṣṭhākhyaṃ bodhyam | taduktaṃ pañcasāyake—'oṣṭhena kāntasya mukhauṣṭhayugmaṃ nipīḍya jivhāścitatālubhāgam | cumbotsavaṃ nṛtyati yatra nārī proktaṃ samauṣṭhaṃ kavibhiḥ purāṇaiḥ ||' iti | kīdṛśaṃ kṛṣṇam | parirabhyāliṅgya kṛtaṃ madīyādharapānaṃ yena tādṛśam | anena lālāṭikamuktam | uktaṃ ca—'anyonyasaṃsaktamukhaṃ kapolaṃ netraṃ lalāṭaṃ hṛdayaṃ ca bāhum | sānandabhāvaṃ śramamīlitākṣaṃ lālāṭikaṃ tattvavido vadanti ||' iti | 'pallavo'strī kisalayaṃ' ityamaraḥ |
First 64 of 275 passages. Read on