Pramāṇa · Search · About · API

Rasamañjarī

Commentary on Gita Govinda (Gītagovinda)

son of Dineśvara Miśra, composed at instance of Sālinātha, Diwan of Hari Śaṅkara

Language
Sanskrit
Author
Śaṅkara
Extent
240 passages, 17,155 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · The Gita Govinda Of Jayadeva, With the Commentaries Rasikapriya of King Kumbha, and Rasamanjari of… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.p1

śyāmatāmarasadāmasundaraḥ pādapaṅkajanamatpurandaraḥ | vardhamānabhavadāvapāvakaḥ pātu ko'pi vasudevaśāvakaḥ |

1.p2

2 ||

1.1.1

iha khalu prārīpsitasamāptyarthametatkāvyaṃ pratipādya rādhāmādhavakelismaraṇarūpaṃ maṅgalamādāvācarati—meghairiti | rādhāmādhavayo rahaḥkelaya ekāntakrīḍā jayanti sarvotkarṣeṇa vartante | kiṃbhūtayoḥ | itthamanena prakāreṇa nandanideśato nandājñayā calitayoḥ prasthitayoḥ | kīdṛśo nandanideśa ityata āha—tvamevetyādi | he rādhe, tattasmāttvamevemaṃ kṛṣṇaṃ gṛhaṃ prāpaya | atraivakāraḥ kopoktau | bālye'yaṃ yattvayaitāvaddūramānīyatastasmāttvameva gṛhamapi prāpayetyevābhiprāyāt | kutaḥ | yato'yaṃ kṛṣṇo naktaṃ rātrau bhīruḥ śiśutvādvyayaśīlaḥ | bhayahetvantaramāha—meghairityādi | ambaramākāśaṃ meghairmeduraṃ snigdham | tathā ca vanabhuvaḥ kānanabhūmayastamāladrumaistamālavṛkṣaiḥ śyāmāḥ | kutra jayantītyata āha—pratyadhvaveti | yamunāyāḥ kūle pratyadhvakuñjadrumam | adhvanyadhvani kuñje kuñje drume druma ityarthaḥ| yadvā'dhvanaḥ kuñjān drumāṃllakṣīkṛtyetyarthaḥ | na ca naktaṃ bhīrurayaṃ tvameva tadimamityatra ‘dvitīyāṭaussvenaḥ’ iti sūtreṇainādeśaḥ kathaṃ na bhavatīti vācyam | anvādeśaviṣayatvābhāvāt | kiṃcitkāryaṃ vidhātumupāttasya kāryāntaraṃ vidhātuṃ punarupādānamanvādeśaḥ | kiṃcitkāryaṃ vidhātumiti | apūrva bodhayitumityarthaḥ | bhīrutvasya anu vākyatvena vivakṣitatvāt | ‘ambaraṃ vyomni vā- nakanimittatā | meghāḍambaratādestanmahadvyākhyānakauśalam || anyaheturbhiranasyotpattiśceddṛśyate tadā | vismayasthāyibhāvalādadbhutopasthitirna kim || dhātrīyogānna śṛṅgāro na hāsyo rahasīṅgitaiḥ | na bhayānakatā tasmādrasaḥ ko'trāvatiṣṭhatām || tasmādatra vibhāvānubhāvasaṃcāribhirbhavet |

1.1.2

śṛṅgāro nandasāmīpyāttayoścalitayoḥ svataḥ || yathā dravyāṇi nānātvaṃ bhāvāntaravibhāvataḥ | vrajanti nānārasataṃ tathā bhāvāsta eva hi || evaṃ meghādayo'pi syuḥ śṛṅgāre ca bhayānake | vibhāvādyaviyuktena bhāvakena vibhāvitāḥ' || tasmātkāvyābhiprāyasūcitaśṛṅgāraparatvenātra kṛtaṃ vyākhyānameva nyāyyamiti | atra meghairiti bahuvacanenākramameva navabhirapyavasthābhirākramaṇāccetaso'nyathāvṛttiḥ sūcitā | ambaramiti svacchandavihārabhaṅgaśaṅkāṃ mā kṛthā iti | vanabhuva iti bahuvacanena nānāvastharatakṣamaṃ pradeśabāhulyaṃ dyotitam | naktamiti kālasya svacchandapracchannakāmukayogyatvamuktam | mādhavaśabdaḥ satyāmapi lakṣmyāṃ tasyāmanurāgātiśayadyotanārthaḥ | yamunākūla iti ratiśramanirāsādhanaśiśirasamīrasadbhāvārtham | ayamiti ratyudrekākulatayā svāṅgeṣvapyaudāsīnyadyotanāya | yathā śrīharṣamiśrasya haṃsena svātmani nirāśībhūtena—'gatistayorekatarastamarddayan' ityādyabhāṇi | yathā vā śrīkālidāsasya īśvareṇa tāyāvagaṇite ātmanyanāsthāparatvena—'ayaṃ janaḥ praṣṭumanāstapodhana' ityādyavādi | atra varṇavṛttyanuprāsaḥ śabdālaṃkāraḥ | pūrvārdhe samuccayo'rthālaṃkāraḥ | tallakṣaṇaṃ tu—'tatsiddhihetāvekasminyatrānyattatkaraṃ bhavet | samuccayo'sau' | yathā—'durvārāḥ smaramārguṇāḥ priyatamo dūre' ityādi | uttarārdhe cāśīḥ | tayojanaṃ ca—sarvotkṛṣṭatāstāḥ kelayo vilāsakalāsu kutūhalinaḥ pāntu | atra śabdārthālaṃkārayorarthālaṃkārayośca saṃsṛṣṭiḥ—'seṣṭā saṃsṛṣṭireteṣāṃ bhedena yadiha sthitiḥ' iti |

1.1.3

atrāyamityātmanyaudāsīnyadyotakaṃ sarvanāmapadaṃ tilakāyamānaṃ bibhrāṇā sūktiḥ samucitaparabhāgātiśayena ruciratāmāvahantī śaradindusundaravadaneva śyāmatilakena śyāmeva śubhaviśeṣakeṇa vibhūṣitā arthaucityacamatkārakāriṇī sakalakavikulalalāmabhūtā kāmapi vicchittimātanoti | yathā—'magnāni dviṣatāṃ kulāni samare tvatkhaṅgadhārājale nāthāsminniti bandivāci bahuśo deva śrutāyāṃ purā | mugdhā gurjabhūmipālamahiṣī pratyāśayā pāthasaḥ kāntāre cakitā vimuñcati muhuḥ patyuḥ kṛpāṇe dṛśau ||' atra mugdhāpadaṃ kaiścitkāvyaliṅgamiyalaṃkāro'bhāṇi | tanna | tallakṣaṇābhāvāt || lakṣaṇaṃ tu—'....kāvyaliṅgaṃ hetorvākyapadārthatā' iti | nātra 'vapuḥprādurbhāvāt—' itivaddhetorvākyārthatā | nāpi 'praṇayasalīlaparihāsarasādhigateḥ' itivadanekapadāryatā | nāpi 'bhasmoddhūlana bhadramastu bhavate' itivaddhetārekapadāryatā | tasya gatiṃ ta eva praṣṭavyāḥ | evamiha sunipuṇamapi nirūpyamāṇo'laṃkṛtiguṇo na vidvaccittacamatkṛtimātanoti || tarhi kāvyacārutānibandhanaśṛṅgārarasasvīkāreṇa rasavadalaṃkāratā ityapi

1.1.4

lajanamanoharaṃ śṛṅgārarasagarbhaṃ bhagavatkelivarṇanarūpaṃ kāvyaṃ kriyata ityabhidheyaṃ pratijānīte— vāgdevateti | jayadevakaviretaṃ gītagovindākhyaṃ prabandhaṃ karoti | kīdṛśam | śrīlakṣmī rādhārūpeṇāvatīrṇā, vāsudevaḥ kṛṣṇastayo ratikelikathayā suratakrīḍānuvarṇanena sametaṃ yuktam | nanu vāsudevakelivarṇanaṃ bahuṣu grantheṣu vartata iti kimanenetyata āha—vāgdevateti | vāksvarūpā yā devatā sarasvatī tasyāścaritena prasādamadhuryādiguṇasaṃpannalokottarakāvyaracanārūpeṇa citritaṃ citramālekhyaṃ tadyuktaṃ kṛtaṃ cittarūpaṃ sadma gṛhaṃ yasya saḥ | atra sakalajanāhlādakāritvena nānāvarṇamayatvena vāgdevatācaritasya citratvena nirūpaṇam | cittaṃ ca vicitrakavitā rūpamahādhananidhānatvane kṛṣṇakelivarṇanādinā saṃsāratāpasaṃtaptakavijanaviśrāmasthānatvena sadmatayā nirūpitam | aparamapi gṛhaṃ vividhaputrikābhirālekhyairmaṇḍitaṃ bhava- meva na satkavitāyāṃ kauśalyamiti bhāvaḥ | mahāhaṃkārakathanāya rājopamā | tathāhaṃkārādeva svasya kavirājapadavīmānītavān | satkavimadhye tu tasya gaṇanāpi neti bhāvaḥ | girāṃ vacasāṃ saṃdarbhaśuddhiṃ guṇālaṃkārasaṃpannagrantharacanāviśeṣaṃ jayadeva eva jānīte nānyaḥ | ato'nyakāvyaśravaṇe tathā na saṃtoṣo yathāṃ jayadevakavitāśravaṇenetyetadeva śrotavyamiti bhāvaḥ | ‘pallavaḥ kisalaye ṣiṭṭe viṭape vistare bale’ iti viśvaḥ | ‘laghu kṣipramaraṃ drutam’ | ‘uttaraṃ prativākye syādūrdhve divye bhrame'nyavat’ iti ca |

1.1.5

kacchaparūpaṃ stauti—dhṛtakacchapeti | he keśava dhṛtakacchaparūpa dhṛtaṃ kacchapasya rūpaṃ yena tādṛśa, jaya | nanu kacchaparūpaṃ mayā kasya hetordhṛtamityata āha—kṣitiriti | tava pṛṣṭhe kṣitiḥ pṛthvī tiṣṭhati | tiṣṭhatīti vartamānakālanirdeśenādhunāpi tava pṛṣṭhe kṣitistiṣṭhatīti kacchapāvatāraprayojanaṃ sarvalokaprasiddhameveti bhāvaḥ | nanu pañcapañcāśatkoṭiyojanavistṛtā pṛthvī mama pṛṣṭhe kathaṃ sthitetyata āha—ativipulatara iti | atiśayena pṛthvyapekṣayādhikavistīrṇe | punaḥ kīdṛśe | dharaṇīti | dharaṇyāḥ pṛthvyā dhāraṇena yatkiṇaṃ cakraṃ raktākṛtimatturudhiramaṇḍalaṃ tena gariṣṭhe gauravayukte | ‘kūrme kamaṭhakacchapau’ ityamaraḥ | ‘vraṇacihne ghuṇe kiṇaḥ’ iti hārāvaliḥ |

1.2

tīti dhvaniḥ | tathāca yadyapi kṛṣṇakelivarṇanamanyatrāpi granthe vartate tathāpi pūrvairvarṇitamapi lokottarāpūrvasatkāvyaracanānibaddhamaticamatkārakāri bhaviṣyati | yathā puruṣairabhidhīyamāna evārtho'nyeṣāṃ vāgbranovacanabhaṅgimārūḍho'nyameva śrotracamatkāraṃ karotīti nānarthako me prayāsa iti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ kaviḥ | padmāvatī nāma jayadevapatnī tasyāścaraṇayoryaccāraṇaṃ saṃcāraṇam | nartanamiti yāvat | tena cakravartī | naṭasārvabhauma ityarthaḥ | etena kaveḥ kṛṣṇabhaktyādhikyaṃ śṛṅgāritvaṃ ca dhvanitam | tena sarasakāvyakaraṇe'dhikāraḥ sūcitaḥ taduktam—'śṛṅgārī cetkaviḥ kāvyaṃ jātaṃ rasamayaṃ jagat | sa evāśṛṅgārī yantra sarvaṃ virasatāṃ vrajet ||' iti | kecittu padmā iti saṃjñāṃ vidhatte sā iti | padmāvatī lakṣmīstasyā-
saṃprati prekṣāvatpravṛttyarthamitarakāvyāpekṣayā svakāvyasyotkarṣaṃ kathayanneva prakṛtakāvyasyādhikāriprayojanamāha— yadīti | he sajjanagaṇa, yadi harismaraṇe kṛṣṇānucintane manaḥ sarasaṃ sānurāgam | yadi vilāsakalāsu vilāsastrīṇāṃ hāvaviśeṣastatsaṃbandhinīṣu kalāsu kutūhalaṃ kautukaṃ tadā jayadevasya kaveḥ sarasvatīṃ śṛṇu | kīdṛśīm | madhurakomalakāntapadāvalīm | madhuratvaṃ dvividhaṃ śabdāśritamarthāśritaṃ ca | tatra śabdamadhuratvaṃ pṛthakapadtvaṃ, arthamadhuratvaṃ coktivaicitryaṃ tadyuktā madhurā | tathā komalatvamapi dvividham | tatra śabdakomalatvaṃ bandhasyāpāruṣyatvam | arthakomalatvaṃ paruṣe'pyarthe'paruṣatvaṃ tadubhayayuktā komalā | kāntatvamapi dvividham | tatra śabdagatamujjvala bandhaviśeṣādinā manaḥśrotraprītipadatvaṃ, arthagataṃ ca dīptarasavattvaṃ tadubhayayuktā kāntā ramaṇīyā | etādṛśī padāvalī padaparamparā yatra tādṛśīm | 'śṛṅgārādau rase vīrye guṇe rāge drave rasaḥ' ityamaraḥ | vilāsa lakṣaṇaṃ daśarūpake—'tatkāliko viśeṣastu vilāso'ṅgakriyāssviti' | 'kalācandrakalāyāṃ syātkrīḍanāt' iti koṣaḥ | śabdamādhuryādilakṣaṇāni tu vāmanena likhitāni 'bandhe pṛthakapadtvaṃ ca mādhuryamuditaṃ budhaiḥ |
varāharūpaṃ stauti—dhṛtaśūkararūpeti | he keśava dhṛtaśūkararūpa, dhṛtaṃ śūkarasya rūpaṃ yena tādṛśa jaya | kroḍāvatāraparigrahaprayojanamāha—vasatīti | tava daśanaśikhare dantāgre lagnā saṃśliṣṭā dharaṇiḥ pṛthvī vasati | kutra keva | śaśini candre nimagnā kalaṅkakaleva lā-

1.3

śraraṇayorviṣayabhūtayoścāraṇacakravartī naṭasārvabhaumaḥ | nṛtyādinā sadā lakṣmyārādhanapara ityarthaḥ | etena dāridryarāhityaṃ sūcitam | daridreṇa hi śṛṅgārādiraso na jñāyata iti bhāvaḥ | 'ālekhyāścaryayościtram' ityamaraḥ | 'gṛhaṃ gehodavasitaṃ veśma sadma niketanam' iti ca | 'cāraṇāstu kuśīlavāḥ' ityapi |
tadguṇaviśiṣṭāpi sarasvatī lakṣmaṇasenamahārājasabhāsu mahākavīnāmumāpatidharādīnāmasti sā kiṃ śrotrāṇāṃ na sukhābahetyata āha-vāca iti | umāpatidharanāmā lakṣmaṇasenāmātyo vācaḥ pallavayati vistārayati | tathā comāpatidharasya vandhyādhuryaśūnyaṃ śabdārthaguṇaśūnyaṃ sacitrākhyamadhamakāvyaṃ na sahṛdayadayamāhlādajanakamiti bhāvaḥ | śaraṇanāmā kavirdurūhasya kāvyasya śīghraracane ślāghyaḥ stutyaḥ | tathāca śaraṇakaverapi kāvyaṃ gūḍhārthatvādidoṣayuktaṃ prasādādiguṇarahitaṃ ceti tadapi na vidgmanovinodāspadamiti bhāvaḥ | tathā śṛṅgārottareti | śṛṅgārarasa evottaraḥ śreṣṭho yatra, śṛṅgāreṇottaraṃ pradhānaṃ vā yatsatprameyamuttamaṃ vastu tasya racanaiḥ kavitāyāṃ granthanarācāryagovardhanaspardhī govardhanacāryeṇa saha spardhāvānko'pi na viśruto na khyātaḥ | atra śṛṅgāretyādinā śṛṅgārarasapradhānakāvyaracanāyāmeva tasya sāmarthyam | rasāntaravarṇane tu so'pyaprauḍha eveti tatkāvye varṇanīyārthasya śuddhatve'pi mādhuryaguṇasaṃpannapadaracanāyāṃ so'pyaśaktaśceti dhvanitam | itaravidyādhyayanādinācāryatvaṃ satkāvyaracanāyāmaprayojakamiti sopahāsamuktamācāryeti | tathā ca sa na satkavirnāpi satkavihṛdayaṃ tasyeti bhāvaḥ | dhoyīkavikṣmāpatiḥ dhoyīnāmā kavirājaḥ śrutidharaḥ śrutiḥ śravaṇaṃ tanmātrādeva granthagrāhī | tasyoccāritamātragrāhitva-
hyamityata āha—pralayeti | tvaṃ pralayapayodhijale pralayakālīnāḥ parasparamilitā ye payodhayaḥ samudrāsteṣāṃ jale nimajjantaṃ vedaṃ mīnaśarīramupādāya dhṛtavānasi| katham | akhedaṃ yathā syāttathā vihitaṃ kṛtaṃ vahitrasya potasya caritraṃ yatra tattathā | atra payodhipadatvenaiva jalatve prāpte punarjaṃlapadopādānamantardhānādirahitatvena viśrāmasthalābhāvaṃ sūcayitum | tathāca nirālambe payodhau vedaṃ dhṛtavānasīti vedadhāraṇārthameva taccharīraparigraha iti bhāvaḥ | ‘pṛthuromā jhaṣo matsyo mīno vaisāraṇo'ṇḍajaḥ’ |
nṛsiṃharūpaṃ stauti—dhṛtanaraharirūpeti | dhṛtaṃ naraharernṛsiṃhasya rūpaṃ yena tādṛśa, jaya | nṛsiṃhāvatārasya prayojanamāha—taveti | tava karakamalavare | karo hastaḥ sa eva kamalavaraṃ kamalaśreṣṭhaṃ tatra nakhaṃ tiṣṭhati | kīdṛśam | adbhutaśṛṅgaṃ adbhutāmāścaryaṃ śṛṅgamagrabhāgo yasya tattādṛśam | adbhutatvamevāha—daliteti | dalito vidārito hiraṇyakaśipordaityasya dehaḥ sa eva bhṛṅgo bhramaro yena tādṛśa | anyatra tanmakarandapānādinā bhṛṅgāṇāṃ tṛptirbhavati, atra tu nṛsiṃhakarakamalāgrabhāgena bhṛṅga eva vidārita ityadbhutatvam | athavā'nyatra kamalapatrāṇi bhṛṅgeṇa vidāryante | atra tu kamalenaiva bhṛṅgo vidārita ityadbhutam | atra nṛsiṃhakarasya kamalatvanirūpaṇena hiraṇyakaśipordaityasya dehasya bhṛṅgatvanirūpaṇena ca bṛhato'pi hiraṇyakaśipoḥ kāyasya nṛsiṃhakarāmbujāpekṣayātisūkṣmatvaṃ dhvanitam | ‘punarbhavaḥ kararuho nakho'strī nakharo'striyām’ ityamaraḥ | ‘śṛṅgaṃ prabhutve śikhare cihne krīḍāmbupatrake | viṣāṇotkarṣayoścāgre śṛṅgaḥ syātkūrcaśīrṣake’ iti viśvaḥ | ‘tanuḥ kāye kṛśe cālpe virale cāpyavācyavat’ iti ca | ‘dvirephapuṣpaliḍbhṛṅgaṣaṭpadabhramarālayaḥ’ |

1.4

anenaiva padanyāsāḥ kāmaṃ dhārāmadhucyutaḥ || bandhasyājaraṭhatvaṃ ca saukumāryamudāhṛtam | etena varjitā vāco rūkṣatvānna śrutikṣamāḥ || aujjvalyakāntirityahurguṇaṃ guṇavipaścitaḥ | purāṇacitrasthānīyaṃ tena vandhyaṃ kavervacaḥ||' iti | arthamadhuratvādilakṣaṇaṃ tu vāmane | tathā ca tatsūtrāṇi-'uktivaicitryaṃ mādhuryaṃ' 'apāruṣyaṃ saukumāryaṃ' 'paruṣe'rthe'pyapāruṣyaṃ | yathā mṛte yaśaḥśeṣa ityarthaḥ' 'dīptarasatvaṃ kāntatvam' iti |
bhaktajanamanorathapūraṇāya bhagavataḥ sadāvatāraparigraha itīhāpi mama mano'bhilaṣite bhagavatkelivarṇanarūpe karmaṇi, saṃbhāvitabahupratyūhanirākaraṇaṃ sa eva kariṣyatītyāśayena bhagavato'vatārāṇāmasaṃkhyatve'pi pradhānatayā daśāvatārapuraskāreṇaiva kṛṣṇastutiṃ kariṣyatītyādau mīnarūpaṃ stauti—pralayeti | gītasyāsya mālavarāgaḥ | rūpakatālaḥ | ‘tālalakṣaṇaṃ rūpake syāt’ iti saṃgītaratnākaraḥ | gītārthastu he keśava, jaya sarvotkarṣeṇa vartasva | nanu me sarvotkarṣeṇa vartane kutaḥ sāmarthyamityata āha—jagadīśèti | jagatāṃ caturdaśabhuvanānāmīśaḥ prabhuḥ | tathāca caturdaśabhuvananāthasya kathaṃ na sāmarthyamiti bhāvaḥ | tatra hetvantaramāha—he hare | harati bhaktānāṃ kleśamiti haristādṛśa | punaḥ kīdṛśa | dhṛtaṃ parigṛhītaṃ svecchayā mīnaśarīraṃ yena tādṛśa | etaddhruvapadaṃ pratipadamanuvartamānam | taduktam ‘dhruvatvācca dhruvo jñeyaḥ’ iti atra yadyapi kvacittanusaṃdhānamātramevānityaṃ tato'pi tiryagyonimīnādiśarīramayaṃ kimiti grā-
ito vāmanarūpaṃ stauti—dhṛteti | he keśava dhṛtavāmanarūpa, dhṛtaṃ vāmanasya kharvasya rūpaṃ yena tādṛśa, jaya | vāmanāvatāraprayojanamāha—chalayasīti |

1.5

cchanaleśa iva | atra nimagnāpadadānena bālacandrasya sādṛśyaṃ prāptam | atastatraiva kalaṅkaleśasyānamagnātvādbālacandrasya dīrghatayā sādṛśyamapi saṃgacchate | ata eva nimagnāpadavaiyarthyamapi | ‘radanā daśanā dantāḥ’ ityamaraḥ | ‘agraṃ śikharamityāhuradriścaṅge ca tanmatam’ iti dharaṇiḥ | ‘kalā syānmūlake vṛddhau śilpādāvaṃśamātrake | ṣoḍaśāṃśe'pi candrasya kalanākālayoḥ kalā’ iti viśvaḥ |
paraśurāmāvatāraṃ stauti-dhṛtabhṛgupatirūpeti | he keśava, dhṛtaṃ bhṛgupateḥ paraśurāmasya rūpaṃ yena tādṛśa, jaya | paraśurāmāvatāraprayojanamāha-kṣatriyeti | kṣatriyāṇāṃ rudhirāṇi pracurāṇi yatra tādṛśe payasi kurukṣetrākhyatīrthajale jagatprāṇijātamapagatapāpaṃ yathā syādevaṃ snapayasi | yadavadhi paraśurāmeṇaikaviṃśativāraṃ kṣatriyānhatvā tadrudhiraiḥ kurukṣetre pañca hradānvidhāya pitṝṇāṃ tarpaṇamakāri tadavadhi tanmahātīrthe jātamiti purāṇaprasiddhiḥ | kī-

1.6

he adbhutavāmana āścaryavāmana, vikrameṇa parākrameṇa baliṃ daityaṃ chalayasi vañcayasi | bhagavānupendro vāmanarūpaṃ kṛtvā baleḥ sakāśātpadatrayaparimitaṃ bhūmiṃ prārthya paścādbṛhadrūpaṃ prakaṭīkṛtya caturdaśabhuvanaṃ padatrayeṇāpūrya tadaparādhena taṃ badhvā cādhaḥ kṣiptavāniti purāṇaprasiddhiḥ | adbhutatvamevāha-padanakheti | padanakhasaṃbandhi yannīraṃ gaṅgājalaṃ tena janitamutpāditaṃ janānāṃ pāvanaṃ pāvitryaṃ yena tādṛśa | atrāpi pravardhamānasya bhagavatastrivikramasya caraṇāṅguṣṭhanakhāgreṇa vidīrṇe brahmāṇḍasya prathame pārthivāvaraṇe tenaiva vartmanā taccaraṇāravindaprakṣālanādevāgataṃ dvitīyāvaraṇajalaṃ brahmadattārgheṇa jalenaikībhūtaṃ krameṇa mṛtyulokamāgataṃ gaṅgeti prasiddhaṃ lokānpāvayatīti purāṇaprasiddhiḥ | ata eva bhūlokasthitenāpi vāmanena brahmāṇḍajalasyānayanādāścaryam | 'ambho'rṇastoyapānīya nīrakṣīrāmbu śambaram' ityamaraḥ |
atha rāmāvatāraṃ stauti—dhṛtaraghupatirūpeti | he keśava, dhṛtaṃ raghupate rāmacandrasya rūpaṃ yena tādṛśa, tvaṃ jaya | śrīrāmavatārapuruṣārthamāha—vitarasīti | raṇe saṃgrāme dikṣu haritsu daśamukhamaulibaliṃ rāvaṇasya ye maulayo mastakāni samukuṭāni tānyeva balimupahāraṃ vitarasi dadāsi | kīdṛśam | dikpatikamanīyaṃ diśāṃ ye pataya indrādayasteṣāṃ kamanīyamabhīṣṭam | tatra hetuḥ ramaṇīyam | 'kirīṭamūrdhni cūḍāsu mauliḥ keśe ca saṃyate | karopahārayoḥ puṃsi baliḥ prāṇyaṅgaje striyām' ityamaraḥ |

1.7

dṛśaṃ jagat | śamitabhavatāpaṃ śamito bhavasya saṃsārasya tāpaḥ saṃtāpo yena tādṛśam | prāṇināṃ pāpasaṃbandhādeva saṃtāpastattīrthasnānena tu sarvaṃ pāpaṃ vilayaṃ gatamiti tataḥ saṃtāpanāśo'pyabhūditi | asya darśanamātreṇa tāpo gacchati, jale majjataḥ saṃtaptasya tāpanāśa ucita eveti dhvaniḥ | 'rudhiro'ṅgārake prokto rudhiraṃ kuṅkumāsṛjoḥ' iti viśvaḥ | 'bhavaḥ saṃsārasaṃtāpaśreyaḥsaṃkarajanmasu' iti ca |

1.8

atha buddhāvatāraṃ stauti - dhṛtabuddheti | dhṛtaṃ buddhasya śarīraṃ yena tādṛśa, jaya | nanu buddhāvatāreṇa vedanindakasya me kathaṃ stutiḥ kriyata ityata āha-nindasīti | yajñavidheḥ śrutijātaṃ yajñasya

1.9

atha balabhadrāvatāraṃ stauti - dhṛtahaladhareti | he keśava, dhṛtaṃ haladharasya balabhadrasya rūpaṃ yena tādṛśa, jaya | balabhadrāvatārasya prayojanamāha- vahasīti | tvaṃ viśade śubhre vapuṣi dehe jaladābhaṃ sajalameghasya dīptimiva nīlaṃ vasanaṃ vastraṃ vahasi dhārayasi | kīdṛśam | halahatīti | halena hatirhananaṃ tadbhītyā tadbhayena militā yā yamunā tasyā ivābhā dīptiryasya tādṛśam | iyaṃ ca malayanilavaśātkampamānasya vastrasya bhayayuktayamunāyā utprekṣāgamo yayā | bhīrūṇāṃ hi kampa ucita eveti bhāvaḥ | kadācidva vāruṇīṃ pītvā vṛndāvane gopībhiḥ saha viharatā balabhadreṇa jalakrīḍārthamāhūtāṃ mattapralāpo'yamiti matvā garveṇāntikamanāgacchantīṃ kālindīṃ roṣato halāgreṇa kṛṣṭavāniti purāṇaprasiddhiḥ | haladharapadena duṣṭanigrahārthameva halaṃ dhṛtavānityavatāraprayojanaṃ dhvanitam | 'gātraṃ vapuḥ saṃhananaṃ śarīraṃ varṣma vigrahaḥ' ityamaraḥ | 'śuklaśubhraśuciśvetaviśadaśvetapāṇḍarāḥ' iti ca | 'vastramācchādanaṃ vāsaścailaṃ vasanamaṃśukam' iti | 'bhītiḥ sādhvasakampayoḥ' iti viśvaḥ |
atha kalkyavatāraḥ | dhṛtakalkiśarīreti dhruve viśeṣaḥ | mleccheti | nindasītyatra dhīraśānto nāyakaḥ | talakṣaṇam—'śānto vinīto dhīraśca dhīraśānto dvijo vaṇik' || he hare, mlecchanivahanidhane mlecchasamūhavadhanimittam | api niścaye | tvaṃ karavālaṃ khaḍgaṃ kalayasi iti vitarkayāmi | kiṃ. vitarke | anyathā cakrādiṣu satsu kathaṃ khaḍgasyaiva dhāraṇam | kiṃbhūtaṃ karavālam | bhīṣaṇam | kimiva | dhūmaketumiva | mlecchānāmutpātaśaṃsinaṃ dhūmaketuṃ tārāviśeṣamiva | athavā | dhūmaḥ ketuścihnaṃ yasya sa tam | mlecchakulavināśapiśunamiva | utpāte hi vahnirdhūmaśikho bhavati | sa tu prāyeṇa ratnamayo bhavati | khaḍgatejo hi nīlabhāsvaraṃ bhavati | ata ubhayasāmyenopamā |

1.10

syaivopadeṣṭṛtvādityalāttatphaladātṛtvācca kimapi prayojanamabhisaṃdhāya tannindā nāścaryam |

1.11

aṃśāvatāraṃ stutvā saṃprati daśāvatāriṇaṃ kṛṣṇaṃ stauti—vedāniti | kṛṣṇāya paripūrṇasvarūpiṇe śrīkṛṣṇarūpadhāriṇe tubhyaṃ namaḥ | nanu mīnādyavatāravānīśvarastasya stutiḥ kṛtā cedidānīṃ gopālaṃ māṃ kiṃ stauṣītyata āha—daśākṛtikṛte iti | mīnādidaśarūpadhāriṇe tubhyaṃ namaḥ | tathā ca tattadavatāravānīśvarastvameva na tvadanya ityarthaḥ | nanu īśvaraścedahaṃ tadā-

1.12

pratyekāvatārapuraskāreṇa bhagavataḥ stutiṃ kṛtvā saṃprati samuditadaśāvatārapuraskāreṇa śrīkṛṣṇaṃ stauti—dhṛtadaśavidheti | dhṛtāni daśavidhāni rūpāṇi yena tādṛśa, tvaṃ jaya | saṃprati jayadevakaviḥ saṃpradāyāgatatvena gīte svanāma nibadhnan kṛtāṃ bhagavataḥ stutiṃ kṛpayānyānapi śrāvayitumāha—śrījayadeveti | idaṃ jayadevakaveruditaṃ bhāṣitaṃ śṛṇu | kiṃbhūtam | sukhadaṃ śrotramanaḥsukhapradam | punaḥ kīdṛśam | śubhadaṃ maṅgalapradam | kṛṣṇakīrtanatvāt | ata eva bhavasāraṃ śreṣṭhamahādhanarūpaṃ vā | ata evodāraṃ mahat | 'vidhā vidhau prakāre ca' ityamaraḥ | 'uktaṃ bhāṣitamuditam' iti ca | 'udāro dātṛmahatauḥ' ityapi | 'kalyāṇaṃ maṅgalaṃ śubham' iti ca |

2.1

nityamīnādyākṛtayaḥ kimiti mayā dhṛtā ityāśaṅkya avatārāṇāṃ prayojanamāha—vedānuddharate iti | vedānuddharate mīnarūpeṇa vedoddhāraṃ kurvate | punaḥ kīdṛśāya | jagadvahvanaṃ nivahate kacchaparūpeṇa dhārayate | punaḥ bhūgolṃ bhūmaṇḍalamudvibhrate varāharūpeṇodhrvaṃ prāpayate | punaḥ kīdṛśāya | daityaṃ hiraṇyakaśipuṃ narasiṃharūpeṇa dārayate vidārayate | punaḥ kiṃbhūtāya | baliṃ daityaṃ chalayate vāmanarūpeṇa vañcayate | punaḥ kīdṛśāya | kṣatrakṣayaṃ kurvate paraśurāmarūpeṇa durvṛttakṣatriyāṇāṃ nāśaṃ kurvate | punaḥ kīdṛśāya | paulastyaṃ rāvaṇaṃ śrīrāmacandrarūpeṇa jayate | punaḥ kīdṛśāya | halaṃ kalayate duṣṭanigrahāyāyudhatvena balabhadrarūpeṇa kalayate | kāruṇyaṃ kṛpāmātanvate buddharūpeṇa vistārayate | mlecchānkalkirūpena mūrcchayate nāśayate | ‘ākṛtiḥ kathitā rūpe sāmānyavapuṣorapi’ iti viśvaḥ |
12 ||
pūrvaṃ kelayo jayantītyuktaṃ keliśca nāyakotkarṣe vinā na saṃbhavati | tasmātsamastanāyakacūḍāmaṇerbhagavataḥ śrīkṛṣṇadevasya lokottaraguṇānvarṇayanneva maṅgalāntaramaṃthācarati—śriteti| gītasyāsya gurjarī rāgastālaśca pratimaṭhaḥ | gītārthastu he hare, jaya | jayajayetyādare dvivaṃcanam | idaṃ tu dhruvapadam | nāyakaguṇānāha—śriteti | śritamāśritaṃ kamalāyāḥ kucamaṇḍalaṃ yena | lakṣmīpriyatvena dhanāḍhyatvamapi sūcitam | ‘plutamātre pravṛttiḥ syādyatra tāle nirantaram | pratimaṭhaḥ sa vijñeyaḥ(?) sā gīyate rasaḥ ||’ kīdṛśa—dhṛteti | dhṛte kuṇḍale karṇābharaṇe yena tādṛśa | punaḥ kīdṛśa | kalitā dhṛtā lambitrā vanamālā manoharā caraṇaparyantāvalambinī puṣpamālā yena tādṛśa | etadviśeṣaṇadvayena sevyatvamuktam | ‘kamalā
punaḥ kīdṛśa | dinamaṇīti | dinamaṇeḥ sūryasya yanmaṇḍalaṃ tasya maṇḍana hārabhūta | tathāṃca ‘dhyeyaḥ sadā savitṛmaṇḍalamadhyavartī nārāyaṇaḥ sarasijāsanasaṃniviṣṭaḥ’ iti purāṇoktavacanāt | etena sthirasakhitvamuktam | punaḥ kīdṛśa | bhavaṃ saṃsāraṃ khaṇḍayatīti bhavakhaṇḍanaḥ pralayakartā tādṛśa | anena sāmarthyarūpo nāyakaguṇa uktaḥ | punaḥ kiṃbhūta | munijanānāṃ mānasaṃ cittaṃ tadeva mānasaṃ sarovaraviśeṣastatra haṃso marālaḥ | atra munijanamānasaṃ svacchatvādūṃsāśrayatvena ca sādhāraṇadharmeṇa mānasasarovaratvena nirūpitam | bhagavataśca munijanamānaseṣu samucitasthitiṃ matvā sādhāraṇadharmeṇa haṃsatvena nirūpaṇam | ‘mānasaṃ sarasi svānte’ iti viśvaḥ |

2.2

punaḥ kīdṛśa | kāliyeti | kāliyanāmno viṣadharasya gañjana tiraskāraka | anenātisāmarthyamuktam | punaḥ kīdṛśa | janarañjaneti | janānmadhuravacanādinā rañjayatīti janarañjana | anena śubhavacanatvaṃ nāyakaguṇa uktaḥ | punaḥ kīdṛśa | yadukuleti | yadukulameva nalinaṃ kamalaṃ tasya dineśaḥ sūryaḥ | prakāśakatvāt | etena kulīnatvaṃ nāyake'pyuktam | ‘āśīviṣo viṣadharaścakrī vyālaḥ sarīsṛpaḥ’ ityamaraḥ | ‘vā puṃsi padmaṃ nalinam’ iti ca |

2.3

punaḥ kīdṛśa | madhumureti | madhu-

2.4

śrīrharipriyā’ ityamaraḥ | ‘kucau stanau’ iti ca | ‘āpādaprāpitā mālā vanamāleti saṃviduḥ’ iti viśvaḥ | ‘patrapuṣpamayī mālā vanamālā prakīrttitā’ |

2.5

janaketi | atrālāpaḥ | samareti | he janakasutākṛtabhūṣaṇa janakasutāyāḥ kṛtaṃ bhūṣaṇaṃ yena | jito dūṣaṇo rākṣaso yena iti padam | he saṃgarakṣumitadaśakaṇṭha saṃhārito rāvaṇo yena iti dhruvaḥ |

2.6

abhinaveti | atrālāpaḥ | he abhinavajaladharasundara | he dhṛtamandara | nigadavyākhyānam | iti padam | he śrīmukhacandracakora śrīmukhaṃ candra iva tatra cakora iva |

2.7

ṇalam | iti dhruvaḥ || amaleti | ālāpaḥ | tribhuvaneti | amalakamaladale iva locane yasya sa tathā tasya saṃbuddhiḥ | aparaṃ ca | he bhavamocana he saṃsāramocana | athavā he meṣarūpa(?)śivatrātaḥ | iti padam | he tribhuvanabhavananidāna he trilokīsamutpattyādikāraṇa | iti dhruvaḥ |
kaviḥ sarvanāyakotkṛṣṭaṃ śrīkṛṣṇaṃ stutvā sarvabhaktānāṃ svasyāpi cābhīṣṭaṃ prārthayate—taveti | vayaṃ tava caraṇe patitā iti bhāvaya jānīhi | nanu mayā tajjñātameva tādṛśabhavatāṃ kimiṣṭaṃ kartavyamityata āha—kuru iti | praṇateṣu anamre kāmadeve sati kuśalaṃ vighnarāhityaṃ kuru |

2.8

śrījayadeveti | śrījayadevakaveḥ idaṃ uditaṃ | padamiti śeṣaḥ | kuśalaṃ vighnarāhityaṃ ujjvalaṃ gītaṃ gānaṃ yasya tādṛśaṃ 'śaṅkitaṃ bhītamutsṛṣṭamavyaktamanunāsikam | kākasvaraṃ śirasigataṃ tathā sthānavivarjitam ||

2.9

giriviśeṣo manthānadaṇḍabhūto yena tādṛśa | anena sāmarthyamuktam | punaḥ kīdṛśa | śriyo lakṣmyāḥ mukhameva candra āhlādakāritvāttasya cakora | atra lakṣmīmukhacandrādharasudhāparamotkaṇṭhatvena bhagavataścakoratvanirūpaṇam | anenāpi ratikauśalamevoktam | 'pratnyagro'bhinavo navyo navīno nūtano navaḥ' ityamaraḥ | anayā saptapadyā nāyakaguṇa uktaḥ | nāyakaguṇastu—'tyāgī kulīnakuśalo'tha rateṣu vijñaḥ••••••kavitve ca guṇī dhānāḍhyaḥ | bhavyaḥ••••••śobhāvānsubhago'bhimānī strīṇāmataḥ śubhavacā iha nāyakaḥ syāt' iti |
śrīkṛṣṇanāyakasāmānyaguṇānuktvā saṃprati nāyakaguṇānatkathayannevāśīrūpaṃ maṅgalamācarati–padmeti | madhusūdanasya uro hṛdayaṃ vo yuṣmākaṃ vāñchitamanupūrayatu saṃpūrṇaṃ karotu| kīdṛśamuraḥ | padmāyā lakṣmyāḥ payodharataṭī stanaprāntastasyaṃ parirambhe āliṅgane lagnaṃ yatkāśmīraṃ kuṅkumaṃ tena mudritamiva mudrā cihnaviśeṣastadyuktamiva | idaṃ madhusūdanahṛdayaṃ mamaiva natvanyasyeti khyāpanāya lakṣmyā nijastanataṭe liptakāśmīramudreva datteti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśam | khelati krīḍāṃ kurvati anaṅge kāmadeve sati yaḥ kheda āyāsastena yatsvedāmbu prasvedajalaṃ tasya pūraḥ pravāho yatra tādṛśam | etena ciraliptasya kāśmīrasya śuṣkatve'pi svedasaṃbandhena tasya mudrāyogyatvamiti dhvanitam | kīdṛśamiva | vyaktānurāgamiva | vyaktaḥ prakaṭībhūto'nurāgaḥ sneho yatra tādṛśamiva | atra lakṣmīviṣayānurāgādhikyādabhyantare samāveśābhāvātkuṅkumarāgavyājena bahirniḥsṛteti bhāvaḥ | mudrā saṃjātā asyeti tārakāditvāditac | ‘lakṣmīḥ padmālayā padmā kamalā śrīrharipriyā’ ityamaraḥ | ‘strīstanābdau payodharau’ iti ca | ‘parirambhaḥ pariṣvaṅgaḥ saṃśleṣa upagūhanam’ iti ca | ‘kāśmīraṃ kuṅkumaṃ proktaṃ ṭaṅkapuṣkaramūcayoḥ’ iti viśvaḥ | anena sarvadā lakṣmyā dṛḍhānurāgakathanena dākṣiṇyarūpo nāyakaguṇa uktaḥ | taduktaṃ śṛṅgāratilake–‘yo gauravaṃ bhayaprema · sadbhāvaṃ pūrvayoṣiti | na muñcatyanyacitto'pi jñeyo'sau dakṣiṇo yathā ||’ iti |

2.10

visvaraṃ virasaṃ caiva vispaṣṭaṃ viṣamāhṛtam | vyākulaṃ tālahīnaṃ ca gītadoṣānvidurbudhāḥ’ |

3.1

etāvadgranthenābhidheyaprayojanakelivarṇanopayuktanāyakaguṇapratipādanapuraḥsarāṇi maṅgalāāni vidhāya kaviḥ śṛṅgārarasapradhānabhagavatkelivarṇanaṃ cikīrṣustatsaṃbhogāpekṣayā vipralambhasyotkṛṣṭatvādādau vipralambhaśṛṅgāravarṇanāya virahotkaṇṭhitarādhāyāścaritāni varṇayituṃ prastāvayati— vasanta iti | saṃbhogāpekṣayātra vipralambhasyotkarṣe prati tvālaṃkārikāḥ—‘saṃbhogavipralambhena vinā puṣṭiman(?) | kaṣāyite hi vastrādau bhūyānrāgo'bhijāyate’ iti | ślokārthastu—kācitsahacarī sakhī vasante sarasaṃ yathā syādevaṃ rādhāmidaṃ vakṣyamāṇamūce uvāca | kīdṛśīm | avayavairupalakṣitām | kīdṛśairavayavaiḥ | vāsantīkusumasukumāraiḥ mādhavīlatāpuṣpavatkomalaiḥ | punaḥ kīdṛśīm | kāntāre mahāraṇye bhramantīm | tatra hetugarbhaviṣeṣaṇamāha | bahuvihiteti | bahu vāraṃvāraṃ vihitaṃ kṛtaṃ kṛṣṇānusaraṇamanveṣaṇaṃ yayā tādṛśīm| atra hetugarbhaviśeṣaṇamāha | kaṃdarpeti | kaṃdarpajvareṇa janitā yā cintā tatkṛtā yā ākulatā tayā amandamadhikaṃ yathā syādevaṃ caladvādhāṃ pravardhamānapīḍām | avayavairityatra
kimbhūce ityata āha— laliteti | gītasyāsya vasantarāgaḥ | rūpakatālaḥ | gītārthastu he sakhi, iha sarasavasante śṛṅgārarasapradhāne hariḥ kṛṣṇo viharati krīḍati | krīḍāprakarṣamāha | nṛtyatīti | yuvatijanena saha nṛtyati | kīdṛśe vasante | virahijanasya viyogino janasya durante duḥkhyenāntaḥ samāptiryasya sa tasmin | ayaṃ vasanto virahiṇīdāruṇo na tu yuvatibhiḥ saha krīḍataḥ kṛṣṇasya tvaṃ virahiṇī | yadi kṛṣṇaṃ nānusariṣyasi tadā sa tavāpi duranto bhaviṣyatīti bhāvaḥ | idaṃ ca dhruvapadam | ‘samaṃ saha’ ityamaraḥ | vasantasya sarasatāmāha— laliteti | lalitā manoharā yā lavaṅgalatā tasyāḥ pariśīlanena saṃparkeṇa komalo mṛdulaḥ malayasamīro malayācalasaṃbandhī vāyuryatra tādṛśe | punaḥ kīdṛśe | madhukaranikareṇa bhramarasamūhena karambitā miśritā ye kokilāstaiḥ kūjitaḥ śabdayuktaḥ kṛtaḥ kuñja eva kuṭīro'lpakuṭī yatra tādṛśe | ‘samīramārutamarujjagatprāṇasamīraṇāḥ’ ityamaraḥ | ‘madhuvrato madhukaro madhuliṇmadhupālinaḥ’ iti ca | ‘stomaughanikaravrātavārasaṃghātasaṃcayāḥ’ ityapi | ‘miśrite'pi karambitam’ iti viśvaḥ | ‘alpā kuṭī kuṭīraḥ syāt’ iti ca |

3.2

jaṭābhistāpasa itivat itthaṃbhūtalakṣaṇe tṛtīyā | ‘vāsantī mādhavīlatā’ ityamaraḥ | kāntāraṃ vartma durgamam’ iti ca | ‘pīḍā bādhā vyathā duḥkham’ ityapi |

3.3

punaḥ kīdṛśe | mṛgamadeti | mṛgamadasya kastūrikāyā yaḥ saurabhaurabhasaḥ saurabhavegastasya vaśaṃvada ātmadirectoryttatāvādī navadalamālatamālo nūtanapatrapaṅktiryasya etādṛśastamālo yatra tasmin | punaḥ kīdṛśe | yuvajanānāṃ taruṇapuruṣāṇāṃ hṛdayaṃ vidārayantīti yuvajanahṛdayavidāraṇāstādṛśāḥ ye manasijasya kāmasya nakhāsteṣāmiva rucirdīptiryeṣāṃ tādṛśā ye kiṃśukāḥ palāśakusumāni teṣāṃ jālaṃ samūho yatra tādṛśe | yadvā tādṛśāni kiṃśukajālāni palāśakalikā yatra tādṛśe | atra palāśapuṣpasya vakratvenāraktatvena hṛdayavidāraṇāsṛdhiraliptamiva manasijanakhasya sādṛśyaṃ bodhyam | 'mṛganābhirmṛgamadaḥ kastūrī ca' ityamaraḥ | 'rabhaso vegaharṣayoḥ' itica | 'kāmaḥ pañcaśaraḥ smaraḥ | śaṃbarārirmanasijaḥ' iti ca | 'rucirmayūkhe śobhāyāmabhiśvaṅgavilāsayoḥ' iti viśvaḥ | 'palāśe kiṃśukaḥ smṛtaḥ' iti ca | 'jālaṃ gavākṣa ānāye korake dṛṣṭavindvayoḥ' iti viśvaḥ |

3.4

punaḥ kīdṛśe | madaneti | madana eva mahīpatī rājā tasya yaḥ kanaka-

3.5

vasantasya durantatāmāha-unmadeti | unmada udbhaṭo yo madanaḥ sa eva manorathadṛṣṭaḥ pathikavadhūjanānāṃ tairjanitaḥ kṛto vilāpo yasmiṃstādṛśe | punaḥ kīdṛśe | alikulairbhṛmarasamūhaiḥ saṃkulo vyāpto yaḥ kusumasamūhastena nirākulo niḥśeṣeṇākulo bakulakalāpaḥ kesarasamūho yatra tādṛśe | yadvā tādṛśo bakula eva kalāpo bhūṣaṇaṃ yatra tādṛśe | 'kalāpo bhūṣaṇe barhe tūṇīre saṃhatāvapi' ityamaraḥ |
punaḥ kīdṛśe | vigaliteti | vigalitaṃ lajjitaṃ lajjā yasya jagataḥ prāṇigaṇasyāvalokitena darśanena taruṇakaruṇairnavakaruṇavṛkṣaiḥ puṣpavikāsavyājena kṛto hāso yatra tādṛśe vasante | atra hāsyarasasya śvetatvātpuṣpavikāsena sāmyam | yadāha bharataḥ-'śveto hāsaḥ prakīrtitaḥ' iti | yadvā vigalitalajjitānāṃ viprayogijanānāmavalokitaistaruṇairarthādviyogibhiḥ karuṇaṃ karuṇarasasahitaṃ yathā syādevaṃ kṛto hāso yatra etādṛśe hāse | virahiṇo varākāḥ kaṣṭaṃ prāpnuvantīti karuṇāṃ lajjāṃ hitvā vilapantīti ca hāsasteṣāmiti bhāvaḥ | bālārasānabhijñā eva vṛddhāḥ parapracyave'pi kṛtasaṃvaraṇāḥ atastaruṇetyuktam | punaḥ kīdṛśe vasante | virahiṇāṃ viyogināṃ nikṛntanāya vidāraṇāya kuntamukhākṛtiḥ kunta āyudhaviśeṣastasya mukhamagrabhāgastasyevākṛtiryasya tādṛśaṃ yatketakaṃ tena danturitā vyāptā āśā diśo yasmiṃstādṛśe vasante | lajjitetyatrāvalokitetyatrāpi ca napuṃsake bhāve ktaḥ | 'karuṇastu rase vṛkṣe kṛpāyāṃ karuṇā matā' iti viśvaḥ | 'prāsastu kuntaḥ' ityamaraḥ | 'nimnonnatatayā vyāpte danturaṃ kathyate budhaiḥ' iti dharaṇiḥ | 'āśā tṛṣṇādiśoḥ' iti viśvaḥ | kṛtī chedane | hrasvāntasaṃśako'pyastīti kecit(?) | tasya yupratyayāntasya nikṛntanamiti | kvacicca 'ketakidanturitāśe' iti pāṭhaḥ | 'sapākādau svīkṛto hrasvaḥ kvāpi' ityatra kavivacanasya lajjānurodhārthatvātkṛtahrasvaketakīśabdena samarthanīyam |

3.6

mādhaviketi |

3.7

kadaṇḍaḥ suvarṇaghaṭitadaṇḍayuktacchatraṃ tasyeva ruciryasyaitādṛśasya nāgakesarapuṣpasya vikāsaḥ prakāśo yatra tādṛśe | punaḥ kiṃviśiṣṭe | militāḥ śilīmukhā bhramarā eva bāṇā yasmiṃstādṛśaṃ yatpāṭalipaṭanaṃ pāṭalāpuṣpasamūhastena kṛtaḥ smaratūṇasya kaṃdarpatūṇīrasya vilāsaśceṣṭitaṃ yatra tādṛśe | atra paraṃmarmavyathājanakatvena bhramarāṇāṃ bāṇasāmyam | 'cāmpeyaḥ kesaro nāgakesaraḥ kāñcanāhvayaḥ' ityamaraḥ | 'alibāṇau śilīmukhau' iti ca | 'samūhe paṭalaṃ smṛtam' iti ca | 'tūṇopāsaṅgatūṇīraniṣaṅgā iṣudhirdvayoḥ' iti ca |
kīdṛśe | sphuraditi | sphurantī kampamānā śobhamānā vā yātimuktalatā tasyāḥ parirambhaṇena mukulitaṃ mañjarayuktaṃ tadeva pulako romāñcaḥ | romāñcakathanenācetanayorapi kāmaceṣṭā kathitā | tena ca vasantasyātidurantatvaṃ kathitam | atiśayena muktānāmapi parirambhaṇotsukateti atimuktapadena kathitam | etāvatā vasantasya sarasatā durantatā coktā | saṃprati krīḍāyāḥ sthānaviśeṣamāha—vṛndāvaneti | vṛndāvananāmni vipine vane hariviharatītyanvayaḥ | kīdṛśe vipine | parisare samīpapradeśe parigatena sarvatogatena yamunājalena pūte pavitre | 'atimuktaḥ puṇḍrakaḥ syādvāsantī mādhavī latā' ityamaraḥ | mukulaṃ karoti tadācaṣṭe | ṇijantādbhāve kte sati mukulitamiti bodhyam | paścānmukulitameva pulakaḥ saṃjāto'syeti tārakāditvāditac | 'āmraścūtaḥ' ityamaraḥ | 'paryantabhūḥ parisaraḥ' ityapi |

3.8

saṃprati gītārthamupasaṃharati | prekṣāvatpravṛttyarthaṃ svabhaṇite utkarṣamāha—śrījayadeveti | jayadevakaveridaṃ bhaṇitaṃ gītamudayati | tatra hetuḥ | haricaraṇayoḥ smṛtau smaraṇe sāraṃ śreṣṭhaṃ, haricaraṇasmṛtireva sāro'tra tat rasa-

3.9

spaṣṭa | sā munimanomohanakāriṇī | kimanyeṣāṃ vaktavyamiti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśe | taruṇānāṃ vilāsiyuvajanānāmakāraṇabandhau svābhāvikamitre | 'vimardotthe parimalo gandhe janamanohare' iti |
saṃprati vasantakālīnavāyorapi virahijanasaṃtāpakāritvamāha—dareti | iha hi asminneva vasante gandhavāho vāyuśceto dahati | arthādvirahiṇām | kiṃ kurvan | kānanāni vanāni vāsayansurabhīkurvan | kaiḥ | daraṃ īṣadvigalita vikasita mallivallirmallikātā tasyāḥ sakāśāccañcantaḥ prasaranto ye parāgāḥ puṣpareṇavasta eva prakaṭitāḥ paṭavāsāḥ piṣṭātakāstaiḥ | kīdṛggandhavāhaḥ | ketakīgandhabandhuḥ ketakīpuṣpasaurabhabandhuḥ | punaḥ kīdṛśaḥ | prasarataḥ pratidiśaṃ saṃcarato'samabāṇasya kāmasya prāṇavatprāṇasadṛśaḥ | yadvā prasaratā asamabāṇena prāṇavān śaktisaṃpanno yo gandhavāha ityekapadam | ‘īṣadarthe daro'vyājam’ iti viśvaḥ | ‘parāgaḥ puṣparajasi’ iti ca | ‘piṣṭātaḥ paṭavāsakaḥ’ ityamaraḥ | ‘kānanaṃ vanam’ iti ca| ‘asavaḥ prāṇāḥ’ ityapi | ‘śaktiḥ parākramaḥ

3.10

mayasaṃbandhino vanasya varṇanaṃ yatra | ata eva anugatamadanavikāraṃ anugataḥ saṃprāpto madanasya vikāro yatra tat tādṛśam |

4.1

prāṇaḥ' iti ca | 'gandhavāhānilāśugāḥ' iti ca |
10 || saṃprati vasantadivasānāṃ durantatvamāha—unmīladiti | amī vasantasaṃbandhino vāsarā divasāḥ pathikaiḥ kathaṃkathamapi mahatā kaṣṭena nīyante samāpyante | kīdṛśā vāsarāḥ | udīrṇāḥ prakaṭitāḥ karṇajvarāḥ śrotrasaṃtāpā yeṣu tādṛśāḥ | kaiḥ | unmīlanti prakaṭībhavanti yāni madhūni gandhāśca teṣu lubdhā lolupā ye madhupā bhramarāstairvyādhūtāḥ kampitā ye cūtāṅkurā āmramukulāni teṣu krīḍatāṃ kokilānāṃ kākalyo'vyaktamadhuradhvanayastābhiḥ kṛtā ye kalakalāḥ kolāhalāstaiḥ | kena prakāreṇa nīyanta ityāha—dhyāneti | dhyāne svapriyacintane yadavadhānaṃ tatparatā tena kṣaṇaṃ prāpto yaḥ prāṇasamāyā jīvatulyāyāḥ kāntāyāḥ samāgamarūpo rasastasmādutpannā ye ullāsā utsāhāstaiḥ | 'kākalī tu kale sūkṣme' iti 'kolāhalaḥ kalakalaḥ' iti ca |
11 || aneketi | asau sakhī rādhikāṃ punarāha punaruvāca | kiṃkurvatī | ārāddūrataḥ samakṣaṃ pratyakṣaṃ murārimrupadarśayantī | kīdṛśam | anekāsāṃ nārīṇāṃ pari-
tadeva gītena kathayati-candaneti | gītasyāsya rāmakarī rāgaḥ | tālaśca rūpakaḥ | tālalakṣaṇaṃ prāgevoktam | gītārthastu he vilāsini vilāsaśīle, vṛndāvane mugdhavadhūnikare sundaravadhūnicaye harivilasati krīḍati | kīdṛśe vadhūnikare | kelipare krīḍāparāyaṇe | atra mugdhavadhūnikare hāvabhāvādyanabhijñe strīcaye kelipare sāmānyakrīḍāparāyaṇe vilasatīti dhvanerarthaḥ | tathā ca hāvādyabhijñāṃ tvāṃ vinā sakalakalābhijñasya harervilāso na śobhata iti bhāvaḥ | ‘mugdhaḥ sundaramūrkhayoḥ’ iti viśvaḥ | vilāso hāvaviśeṣastallakṣaṇaṃ tu bharate-‘sthāne yānāsane vāpi netravaktrādikarmaṇā | utpādyate viśeṣo yaḥ sa vilāsaḥ prakīrtitaḥ ||’ iti | etacca dhruvapadam | kīdṛśo hariḥ | candanena carcito nīlakalevare śyāmaśarīre pītavasanaṃ vastraṃ vanamālā ca yasya tādṛśaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ | keliṣu calatī kampamāne maṇiyukte kuṇḍale tābhyāṃ maṇḍitamalaṃkṛtaṃ gaṇḍayugaṃ kapolayugmaṃ yasya tādṛśaḥ | punaḥ kīdṛśo hariḥ | smitena īṣaddhāsyena śālī śobhamānaḥ | ‘atha kalevaram | gātraṃ vapuḥ saṃhananam’ ityamaraḥ | ‘gaṇḍe kapolau’ ityapi | smitalakṣaṇaṃ tu bharate-‘īṣadvikasitairgaṇḍaiḥ kaṭākṣaiḥ sauṣṭhavānvitaiḥ | alakṣitadvijaṃ

4.2

rambhasaṃbhrameṇāliṅganādareṇa sphuran yo manohārivilāsastasya lālasotsukyaṃ yasya tādṛśam | ‘saṃbhramāvabhramicchanti bhayamudvegamādaram’ | ‘so'tyarthe lālasā dvayoḥ’ ityamaraḥ | ‘ārāddūrasamīpayoḥ’ iti ca |
gopīnāṃ saundaryavilāsādhanabhijñatvaṃ ca kathayanneva kelimāha-pīneti | kācidgopavadhūḥ pīnapayodharabhārabhareṇa pīnastanagauravātiśayena sarāgaṃ sānurāgaṃ yathāsyādevaṃ hariṃ parirabhyāliṅgya udañcita ūrdhvamañcitaḥ pañcamākhyo rāgo yatra evaṃ yathā syāttathānugāyati anupaścāddarairgānānantaraṃ gāyati | atra gopyāḥ saundaryaṃ pīnapayodharetyādinā pratipāditam | avaidagdhyaṃ tu kṛṣṇasya parirambhodyamaṃ vinaiva svayaṃ prathamaṃ parirambhaṇāt | anyonyakṛte hi parirambhe śṛṅgārarasaḥ puṣṭo bhavati | taduktaṃ daśarūpake-'ramyadeśakalākāleveṣabhogādisevanaiḥ | pramodātpramadaratiḥ saiva yūnoranyonyasaktayoḥ | prakṛṣyamāṇaḥ śṛṅgāro madhurāṅgāviceṣṭitaiḥ ||' iti | śṛṅgāre pañcamaḥ svaro bāhulyena bhavati sa evātra kathitaḥ| yadāha bharataḥ-'madhyamaṃ pañcamabhūyiṣṭhaṃ hāsyaśṛṅgārayorbhavet' iti |

4.3

kāpīti | kāpi mugdhavadhūḥ madhusūdanavadanasarojaṃ mukhapadmamadhikaṃ yathā syāttathā dhyāyati cintayati | kīdṛśam | vilāsena vilolayoścañcalayorvilocanayornetrayoścalanaṃ tena janita utpādito manojaḥ kāmo yena arthāttasyāmeva tādṛśam | atra pratyakṣasyāpi madhusūdanasya dhyānādvaidagdhyaṃ tasyā avagamyate |

4.4

kāpīti | kāpi nitambavatī gopī dayitaṃ kṛṣṇaṃ

4.5

dhīra uttamānāṃ smitaṃ bhavet ||' iti |
kelikaleti | kācidgopī amuṃ kṛṣṇaṃ kelikalākutukena dukūle paṭṭavastraviṣaye vicakarṣākṛṣṭavatī | dukūlaṃ gṛhītvāmuṃ kṛṣṇaṃ vicakarṣeti kecidyojayanti| kīdṛśam | mañjulo manohoro vañjulo vetaso yatra tādṛśo yaḥ kuñjastatra gataṃ prāptam | kutra vicakarṣa | yamunājalakūle yamunāyā jalayukte rodhasi vañjulakuñjasthaṃ kṛṣṇaṃ yamunākūlaṃ prati krīḍārthamākṛṣṭavatītyarthaḥ | atra anyānuraktasya kṛṣṇasya nāyikayā vastrākarṣaṇādadhīratvaṃ tasyā vyaṅgyam| ‘kutukaṃ tu kutūhalam’ ityamaraḥ| ‘manojñaṃ mañju mañjulam’ iti ca| ‘vañjulo vetase’ iti viśvaḥ | ‘dukūlaṃ kṣaume sūkṣmāṃśukai'pi ca’ ityapi |

4.6

karataleti | kāciyuvatirhariṇā prasaśaṃse stutā | kīdṛśī | rāsaraso gopīnāṃ krīḍāviśeṣastatra sahanṛtyaparā kṛṣṇena samaṃ nṛtyantī | kīdṛśe rāsarase | karatalayostālena parasparaṃ vādanena taralā cañcalā yā valayāvaliḥ kaṅkaṇapaṅktistayā kalito miśrito'vyaktamadhuraśabdasahito vaṃśo veṇuryatra tādṛśe atra rāsarase | ityādinā goduhvāṃ krīḍāsveva sā stutyā natu sakalasaṃgītakalāsviti dhvanitam | ‘drumabhede karāsphāle tālaṃ tu haritālake’ iti viśvaḥ | ‘taralaścañcale khinne hāramadhyamaṇau’ iti ca | ‘valayaṃ kaṅkaṇe'pi ca’ iti | ‘āvaliḥ

4.7

kapolatale cāru manoharaṃ yathā tathā cucumba cumbanaṃ kṛtavatī | kīdṛśī | kimapi kāryaṃ lapituṃ mantrayituṃ śrutimūle militā saṃlagnā | kīdṛśe | pulakai romāñcairanukūle priyāvilāsasūcake | autsukyena sahasā kāntamukhacumbanaṃ sakhījanahāsyakaraṃ bhavatīti vyājena tayā tadārabdhamiti bhāvaḥ | atra prathamato mukhasparśanena kṛṣṇakapole romāñcamutpādya cumbane tasyātrādhīratvaṃ dhvanitam |
śliṣyatīti | kāmapi rāmāṃ krīḍāśīlāṃ gopīṃ śliṣyatyāliṅgati, kāmapi cumbati, kāmapi ramayati, nibhṛtaḥ saṃbhogena krīḍayati sa kṛṣṇaḥ smitena cārutaramatiśayena manoharāmaparāṃ gopīṃ paśyati | kāṃcidvāmāṃ vāmasvabhāvāṃ kopavatīmanugacchati anunayārthamanugatiṃ karoti | atra kṛṣṇenāśleṣādau kriyamāṇe'pi tābhirna kṛtamityapyavaidagdhyaṃ sūcitam | 'sundarī ramaṇī rāmā' ityamaraḥ | 'vidhā vāmā api striyām' iti ca |

4.8

saṃprati gītasamāptau kaviḥ svanāma nibadhnannevāśiṣaṃ prārthayate-śrījayadeveti | śrījayadevakaveridaṃ lalitaṃ gītaṃ śubhāni vitanotu vistārayatu | kīdṛśam | vṛndāvane'dbhutaṃ keśavasya kelirahasyaṃ guptakrīḍā yatra tādṛśam | adbhutatvaṃ caikenaiva kṛṣṇenānekakāminīnāṃ kāmapūraṇāt | punaḥ kīdṛśam | yaśasyaṃ yaśaḥsahitam |

4.9

paṅktiḥ' ityamaraḥ | 'vaṃśo veṇau kule varge kāṣṭhasyāvayave'pi ca' iti viśvaḥ | 'rāsastu vanarāse syāt' iti ca 'rāsastu goduhāṃ krīḍā' iti hārāvaliḥ |
nanu sakalaśṛṅgārakalābhijñaḥ śrīkṛṣṇaḥ kathaṃ hāvādyanabhijñābhirgopībhiḥ saha keliṃ kṛtavānityata āha-viśveṣāmiti | he sakhi he rādhe, madhau

4.10

madhau vasante mugdhaḥ sundarò hariḥ krīḍati | ka iva | mūrtimāñśṛṅgārarasa iva | 'puruṣaḥ pramadāyuktaḥ śṛṅgāra iti saṃjñitaḥ' | kiṃ kurvan | anurañjanenānurāgeṇa viśveṣāṃ sarveṣāṃ ānandaṃ janayan hariḥ śṛṅgāraśca | punaśca kiṃ kurvan | aṅgai ranaṅgotsavamupanayannupasthāpayan | kiṃbhūtairaṅgaiḥ | indīvarapaṅktiśyāmalamaukailairnīlotpalarājīvacchyāma sukumāraiḥ | punaḥ kiṃbhūtaḥ | vrajasundarībhirabhitaḥ pratyaṅgamāliṅgitaḥ pratipratīkamāśliṣṭaḥ | abhitaḥ sarvataḥ | kathaṃ | svacchandaṃ yathāsyāttathā | athavā yadyadaṅgaṃ yayā yayā samāsāditaṃ tattattayā tayā samāliṅgitamiti pratipratīkaśabdārthaḥ | atra dīpakamalaṃkāraḥ | vaidarbhīrītiḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | śṛṅgāro rasaḥ | vākyaucityaṃ ca | candanacarcitètyatra utkaṇṭhitā nāyikā | tallakṣaṇam—'priye kṛtavyalīke'pi virahotkaṇṭhitonmanāḥ' |
bhayaṃ tathā || viṣādo jaḍatā nidrā bahi; cāpalaṃ matiḥ | iti bhāvāḥ prayoktavyāḥ śṛṅgāre vyabhicāriṇaḥ ||' iti | sāttvikabhāvāḥ śṛṅgāratilake-'stambhaḥ svedo'tha romāñcaḥ svarabhaṅgo'tha vepathuḥ | vaivarṇyamaśrupralaya ityaṣṭau sāttvikā matāḥ ||' iti | eteṣāmavāntaralakṣaṇāni granthagauravabhayānna likhyante | atra sakalābhijñasyāpi brajasundarībhiḥ saha mugdhatāmāśritya tadanusāreṇa krīḍato'pi harerna dakṣatvahāniḥ | tāsāṃ tathaivānurañjanāt | ata eva viśveṣāmanurañjanenetyanena viśvānurañjanakatvaṃ kṛṣṇasyoktamiti bhāvaḥ |
idānīṃ rādhāṃ śīghraṃ gamayituṃ malyānilādiduḥsahatāmāha - abhyutsaṅgeti | śrīkhaṇḍaśailānilo malayaparvatasaṃbandhī vāyuriśācalaṃ rudrasyācalaṃ himālayamanusarati | kasmādiva | adrermalayasya utsaṅge kroḍe vasanto ye bhujaṅgāḥ sarpāsteṣāṃ kavalenāraleṣeṇa janito yaḥ kleśaḥ saṃtāpastasmādiva | tarhi himādriṃ kimiti vrajatītyata āha-prāleyeti | prāleyastuṣārastasya plavanamavagāhanaṃ tasyecchayā | atra sarpaiḥ kavalitodgīrṇasya pavanasya tadviṣasaṃparkādadhikaṃ virahiṇāṃ saṃtāpakatvaṃ dhvanitam | na kevalamidameva duḥsahaṃ vasante'paramapītyāha |

5.p1

kiṃ ceti | pikānāṃ kokilāṃnāṃ kuhūḥkuhūrityevaṃrūpāḥ śabdā unmīlanti prakaṭībhavanti | kīdṛśyaḥ | kalottālāḥ kalā avyaktagiro madhurāḥ, uttālā udbhaṭāḥ | kasmāt | snigdhā ye rasālā āmravṛkṣāsteṣāṃ ye maulayo'grabhāgāstatra yāni mukulāni tānyālokya vīkṣya yo harṣodaya ānandāvirbhāvastasmāt | atra kvacit 'adyotsaṅga' iti pāṭhaḥ | tatrādya vasante

5.p2

ityarthaḥ | 'tuṣārastuhinaṃ himam | prāleyaṃ mihikā cātha' ityamaraḥ | 'uttālaḥ syāddrumakumbhe gabhe cottāla utkaṭe | śreṣṭhe'pi vikarāle'pi syāduttālaṃ plavaṃgame' iti viśvaḥ |

5.p3

11|| iti śrīmaddāmahopādhyāya śrīśaṃkaramiśraviracitāyāṃ śrīśālināthakāritāyāṃ gītagovindaṭīkāyāṃ rasamañjaryākhyāyāṃ prathamaḥ sargaḥ |

5.1

etadvacanaiḥ sakhyā pratibodhitāyāḥ samakṣamanyābhiḥ saha nirbharaṃ krīḍantaṃ hariṃ dṛṣṭvā'sahamānāyāḥ ataeva kvacitkuñjāntaragatāyā rādhāyā avasthāntaraṃ varṇayitumāha—viharatīti | rādhā sakhīṃ iti vakṣyamāṇamuvācoktavatī | kīdṛśī | īrṣyāvaśenyānyato'nyatra gatā | īrṣyāyāṃ hetumāha—vigaliteti | vigalito galito nijaḥ svīya utkarṣo'hameva hareḥ praṇayinītyevaṃrūpastasmāt | kva sati | harau kṛṣṇe vane viharati sati | kīdṛśe harau | sādhāraṇo rādhāyāmanyagopāṅganāyāṃ ca samānaḥ praṇayaḥ prema yasya tādṛśe | ata eva dīnā duḥkhitā | punaḥ kīdṛśī | kvacidapi latākuñje latābhirvallībhiratinibiḍe kuñje līnā nibhṛtaṃ nilīya sthitā | kīdṛśe kuñje | guñjantaḥ śabdāyamānā madhupā bhramarāsteṣāṃ yā maṇḍalī paṅktistayā mukharaṃ vācālaṃ śikharamagrabhāgo yasya tādṛśe | atra kuñjapadenaiva latācchāditagṛhahmāsau latāpadamatinibiḍatvasūcanāya | ‘praṇayaḥ premṇi viśrambhe’
rādhā kimuvācetyāha—saṃcaraditi | gītasyāsya gurjarī rāgaḥ | tālastu pratimaṭhaḥ | gītārthastu— mama mano'ntaḥkaraṇaṃ hariṃ smarati | kīdṛśaṃ harim | rāse gopakrīḍāviśeṣe vihitaḥ kṛto vilāso yena tādṛśam | tathā kṛtaḥ parihāso yena tādṛśam | etacca dhruvapadam | kīdṛśaṃ harim | saṃcaratā pratānakrameṇa sphuratādhareṇoṣṭhena sudheva madhuro dhvaniryasya tādṛśo mukharito vādito mohanavaṃśo mohanakārī veṇuryena tādṛśam | tadveṇuraveṇa mohitaṃ me manaḥ kṛtāparādhamapi taṃ smaratīti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśam | calitaḥ kathaṃcinmūrcchāṃ prati roṣe prakaṭīkṛte tatsaṃmānāya ghūrṇito dṛgañcalo'pāṅgo yatra etādṛśaścañcalaḥ svayameva veṇudvārā prakaṭīkṛtasya svaraviśeṣasyānyenājñānātsvayameva parito doṣāddolāyamāno maulirmastakaṃ yasya ata eva kapole vilolaścañcalo vataṃsaḥ karṇābharaṇaṃ yasya tādṛśam | 'pīyūṣamamṛtaṃ sudhā' ityamaraḥ | 'cūḍā kirīṭaṃ keśāśca saṃyatā maulayastrayaḥ' iti ca 'puṃsyuttaṃsāvataṃsau dvau karṇapūre ca śekhare' iti ca |

5.2

nanu vyasaṅgādinā vismāryatāmityata āha—candraketi | candrakeṇa vicitracihnena cāruṇā manoharāṇāṃ śikhaṇḍakānāṃ mayūrapicchānāṃ maṇḍalena samūhena valayitā veṣṭitāḥ keśā yena tādṛśam | tathā cātra mayūrādidarśane'pi ta-

5.3

iti viśvaḥ | 'īrṣyāmāhuḥ samāneṣu mānādānādamarṣaṇam' iti |
gopeti | gopasamūhasya nitambavatīnāṃ pṛthunitambānāṃ mukhacumbane lambhitaḥ prāpito lobho yena | arthānmukhasya | athavā gopāṅganānāṃ mukhacumbanena lambhito lobho yena | athavā gopavadhūcumbane lambito lambīkṛto lābho yeneti pāṭhāntaraṃ yuktam | api ca bandhujīvavat madhūro manoho'dharapallavo yasya | api ca ullasitā smitena śobhā yasya tam |

5.4

vipulati | vipulapulakau pṛthuromāñcau yau bhujau tau pallavāviva tābhyāṃ valayitaṃ valayīkṛtaṃ ballavayuvatīnāṃ gopāṅganānāṃ sahasraṃ

5.5

khaṇḍakānāṃ maṇḍale saṃghātane valayākāreṇa veṣṭitāḥ keśā yasya | tathā pracuraṃ ghanaṃ puraṃdaradhanuṣānurañjito meduraḥ sāndrasnigdho mudiro meghastadvatsuveśo darśanīyastam |
punaḥ kīdṛśam | jaladapaṭaleti | jaladapaṭale meghasamūhe calansaṃcaranya induścandrastasya vinindakastacchobhātiśāyī candanabindurmaṇḍalākṛti tilakaṃ yatra tādṛśaṃ lalāṭaṃ yasya tam | punaḥ kīdṛśam | pīnau māṃsalau payodharau stanau tayoḥ parisarasya paryantabhāgasya mardane nirdayattvaddayakapāṭaṃ kapāṭavadvistīrṇe hṛdayaṃ yasya tādṛśam |

5.6

punaḥ kīdṛśam | maṇimayeti | maṇimaye maṇikhacite makaravanmanohare ye kuṇḍale tābhyāṃ maṇḍitau kapolau yasya tam | punaḥ kīdṛśam | udāramaudāryaguṇayuktam | atra rahasi mayā yathocitaṃ tatsarvaṃ tatkṣaṇameva pūritavāniti sa kathaṃcana smaryata iti dhvanitam | punaḥ kīdṛśam | pītaṃ vasanaṃ vastraṃ yasya tam | audāryopapādakaṃ viśeṣaṇamāha—anugatā āśritā ye munayo nāradādayaḥ, manuṣyā manujā bhīṣmādayaḥ, surā indrādayaḥ, asurāḥ prahlādādayasta eva varāḥ śreṣṭhāḥ parivārāḥ parijanā yasya tam | tathā ca tairapyabhigataḥ sumanaḥphalaiḥ satataṃ sevyata iti tasyaudāryaṃ khyātameveti bhāvaḥ | 'parivāraḥ pararesource: [jana khaḍgakośe paricchade' iti viśvaḥ | 'dānamabhyupapattiśca tathā ca priyabhāṣaṇam | svajane'pi pare vāpi tadaudāryamiti smṛtam ||' iti nāyakaudārya-

5.7

mayaiva saheti tasya smaraṇamucitameveti dhvanitam | punaḥ kīdṛśam | karayoścaraṇayorurasi ca yāni maṇimayāni bhūṣaṇānyalaṃkaraṇāni teṣāṃ kiraṇairvibhinnaṃ nāśitaṃ tamisraṃ yena tam | etena prathamābhisāre svakīyālaṃkārakiraṇairūddyote sati lajjāyāḥ parāvartamānāṃ māṃ sadānīya tāṃ ceṣṭāṃ kṛtavān | yena taṃ kṣaṇamapi mano na vismaratīti dhvanitam | 'andhakāro'striyāṃ dhvāntaṃ tamisraṃ timiraṃ tamaḥ' ityamaraḥ |
punaḥ kīdṛśam | viśadeti | viśadasya kadambasya tale mūle militaṃ lagnaṃ, matsaṅketīkṛtakadambatale madapekṣayāgrata eva gatvā kecana na māṃ paśyantviti matpratāraṇāya vā nilīya sthitaṃ kṛṣṇaṃ me manaḥ smaratītyarthaḥ | punaḥ kīdṛśam | kaliḥ praṇayakalahastasmādyatkaluṣaṃ cittakalmaṣaṃ ‘ahaṃ saṃkete samāgatā asau nāgataḥ prāyaśo'nyavallabhāsakto bhaviṣyatyataḥparaṃ yadyāyāsyati tadā mayā na saṃbhāṣaṇīyaḥ’ ityevaṃrūpam | ekākī kathaṃ kathamatra tiṣṭhāmīti ca taddvayaṃ kadambamūlādupetya cāṭūktibhiḥ śamayantamityarthaḥ | yadvā | kaleḥ kaliyugasya yatkaluṣaṃ pāpaṃ taddvayaṃ śamayantamityarthaḥ | punaḥ kīdṛśam | kimapyanirvacanīyameva yathā syāttathā udgacchannanaṅgaḥ kāmo yatra etādṛśyā dṛśā dṛṣṭyā manasā ca māmapi ramayantamityarthaḥ | māmapītyapiśabdena sotkaṇṭhoktyāhamapi hareḥ kasyacillokottarapraṇayapātramāsaṃ natvetādṛśyo'nyā vadhva iti dhvanitam | ‘kaliḥ syātkalahe śūle kalirantyayuge yudhi’ iti viśvaḥ | ‘kaluṣaṃ tvāvilenasodh ityapi |

5.8

śrījayadeveti | śrījayadevakaveridaṃ bhaṇitaṃ puṇyavatāṃ kṛṣṇasmaraṇānukūlaṃ dṛṣṭavatāṃ haricaraṇasmaraṇaṃ prati saṃprati kalau anurūpaṃ yogyam | kīdṛśam | atisundaraṃ mohanaṃ gopavadhūmohanakāri madhuripoḥ kṛṣṇasya rūpaṃ vṛttam | anāyāsato harasmaraṇaṃ bhavatīti bhāvaḥ |

5.9

guṇalakṣaṇam |

6.1

athotkaṇṭhitā rādhā sakhīṃ svamanorathānāha—nibhṛtanikuñjeti | gītasyāsya gauḍa-

6.6

nanu kṛṣṇastvāṃ vihāyānyagopībhiḥ saha viharati tvaṃ kimiti taṃ smarasītyata āha— gaṇayatīti | me manaḥ kṛṣṇe punarapi kāmamabhilāṣaṃ karoti tatkiṃ karomi | kīdṛśe kṛṣṇe | yuvatiṣu bahvīṣu calantī vardhamānā tṛṣṇā yasya tādṛśe | ata evaṃ māṃ vinā vihāriṇi vāraṃvāraṃ viharaṇaśīle na tu viharati | kīdṛśaṃ manaḥ | ata eva vāmaṃ pratikūlam | vāme hetvantaramāha—gaṇayatīti | tasya guṇānāṃ saundaryādīnāṃ grāmaṃ samūhaṃ gaṇayati parisaṃkhyāti āmaṃ krodhaṃ bhramādapi nehate na vāñchati | doṣaṃ vairamadhīraṇādikaṃ dūrato vimuñcati | tatra hetumāha—vahatīti | paritoṣaṃ saṃtoṣaṃ vahati | atra vibhāvanāviśeṣoktī alaṃkārau | nijānusaraṇarūpānurāgahetuṃ vināpyanurāgaprakāśanāt | anyāṅganāśaktirūpahetuvairāgyahetusattve'pi vairāgyākathanācca | tathā ca kāvyaprakāśe—'kriyāyāḥ pratiṣedhe'pi phalavyaktirvibhāvanā | viśeṣoktirakhaṇḍeṣu kāraṇeṣvaphalāvacaḥ ||' eṣā ca kāvyaprakāśakṛtā vyākhyātā—hetukriyāpratiṣedhe'pi phalaprakāśanaṃ vibhāvanā | militeṣvapi kāraṇeṣu kāryasyākathanaṃ viśeṣoktiriti | 'grāmaḥ svare saṃvasathe vṛnde śabdādipūrvake' iti viśvaprakāśaḥ | 'āmaḥ krodhe ravau dīptau' iti | 'kāmaḥ smare'bhilāṣe ca' iti ca |

7.2

mālavarāgaḥ ekatālī tālaśca | gītārthastu—he sakhi, mayā saha keśimathanaṃ kṛṣṇaṃ ramaya | kīdṛśyā mayā | madanasya yo manoratha icchā tadyukto yo bhāvo ratyākhyaḥ sa jāto yasyāstādṛśyā | yadvā | madanamanorathena bhāvitayā prāptayā | nanu ko veda mayā prārthane kṛte kadācinnāyāt ityata āha | udāramaudāryaguṇasaṃyuktam | tathā ca tvatprārthitamavaśyaṃ sa dāsyatyeveti bhāvaḥ | kīdṛśaṃ kṛṣṇam | savikāraṃ vikāro mānaso bhāvastatsahitam | tadānyonyānurāgapūrvakatvena śabdavaraṃ (?) puṣṭyartham | anyathā rasābhāvo bhavatīti bhāvaḥ | yadvā savikāramiti kriyāviśeṣaṇam | vikāraḥ stanaprāntādiprakaṭanaṃ tatsahitaṃ yathā syādevaṃ madanamanorathabhāvitayetyarthaḥ | taduktaṃ rasikasarvasve—'nābhīmūlakucodaraprakaṭanaṃ vyājena yadyoṣitāṃ sākāṅkṣaṃ muhurīkṣaṇaṃ skhalitatā nīvīnibandhasya ca | keśabhraṃśanasaṃyamau ca kamiturmitrādisaṃdarśanaiḥ saubhāgyādiguṇapraśastikathanaistatsānurāgeṅgitam ||' atra keśimathanapadopādānaṃ sāmarthyakhyāpanāya | tatprayojanaṃ ca niḥśaṅkakelipratipādane bhavitetyatra prathamavyākhyāne tārakāditvāditac | dvitīye pakṣe 'bhāvitaṃ vāsite pakṣe' iti viśvaḥ | punaḥ kīdṛśyā mayā | nibhṛtamekāntaṃ yannikuñjarūpaṃ gṛhaṃ taṃ prati gatayā | kīdṛśaṃ kṛṣṇam | niśi rātrau rahasyekānte vilīya tirohitībhūya vasantaṃ tiṣṭhantam | evaṃbhūtaṃ māṃ rādhā paśyatviti kuto'pi matpratāraṇāya saṃkucitamātmānaṃ kṛtvāvasthitamiti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśyā | cakitaṃ yathā syā-
punaḥ kīdṛśyā mayā | prathameti | prathamasamāgamalajjitayā | evamavadhāyāhamāgatā saṃprati kathametasyāgre prakaṭayāmyātmānamiti lajjākāraṇam | kīdṛśaṃ kṛṣṇam | paṭunāyikāprasādanadakṣaṃ yaccāṭuśataṃ priyavacanaśataṃ tenānukūlam | punaḥ kīdṛśyā mayā | mṛdu komalaṃ madhuraṃ mādhuryaguṇayuktaṃ bhāṣitaṃ yasyāstayā | tadīyacāṭūktibhirapahṛtalajjayā | kiñcitsmitabhāṣitayetyarthaḥ | punaḥ kīdṛśaṃ kṛṣṇam | śithilīkṛtaṃ smitānurāgānukūlāṃ māṃ jñātvā ślathīkṛtaṃ jaghanasthitaṃ dukūlaṃ paṭṭavastraṃ yena tādṛśam | aśeṣanāyakamaṇiśrīkṛṣṇadarśanena dṛḍhabandhāpi nīvī svayameva skhaliṣyati tato mekhalālambitaṃ jaghanasthitameva vāsastenāpaharaṇīyamiti jaghanetyupāttam | taduktaṃ ratirrahasye-'oṣṭhāgraṃ sphuratīkṣaṇe vicalataḥ kūpodare matsyavaddhammillaḥ kusumākulo vigalati prāpnoti bandhaṃ punaḥ | pracchannau vrajataḥ stanau prakaṭitaṃ śroṇītaṭaṃ dṛśyate nīvī ca skhalati sthitāpi sudṛḍhaṃ kāmeṅgite yoṣitām ||' 'caḍu

7.3

devaṃ vilokitāḥ sakalā diśo yayā tādṛśyā | kutra kṛṣṇo nilīya tiṣṭhatīti kṛtvābhisarantīṃ māṃ mā kaścana paśyatviti ca śaṅkitaṃ paśyatyeveti ca bhāvaḥ | kīdṛśaṃ kṛṣṇam | ratau yo rabhasa utsāhastadyukto yo rasaḥ śṛṅgārākhyastena hasantam | krīḍāyāṃ kālakṣepāsahiṣṇum | tathātmaprakaṭanārthaṃ punaḥ sthitamapi māmiyaṃ na paśyatītikṛtvā hasantamiti bhāvaḥ | 'nibhṛtaṃ raha ekāntam' iti dharaṇiḥ | 'rabhaso vega utsāhaḥ' ityamaraḥ |
punaḥ kīdṛśyā mayā | kisalayaśayaneti | kisalayaśayane navapallavaśayyāyāṃ niveśitayā | kīdṛśaṃ tam | ciraṃ bahukālaṃ vyāpya mamaivorasi śayānaṃ suptam | āliṅganaviśeṣaṃ kṣīranīrākhyamuktam | tallakṣaṇaṃ ca pañcasāyake—'gātropariṣṭādathatanya(?)madhye saṃlīyate yanmithunaṃ śarīram | kāmābhimānākṣatapūrṇaceṣṭaṃ tatkṣīranīrākhyamidaṃ pradiṣṭam ||' kīdṛśyā mayā | kṛte parirambhaṇacumbane yayā tādṛśyā | etacca jaghanopaśleṣarūpāliṅganābhiprāyeṇa | taduktam—'jaghanakalitakāntaśroṇirathopariṣṭādvrajati yadiha nārī srastakeśottarīyā | karajaradanakṛtyaṃ cumbanaṃ vā vidhitsuḥ kalayati jaghanopaśleṣamenaṃ munīndraḥ ||' iti | cumbanamapi prakṛte samauṣṭhākhyaṃ bodhyam | taduktaṃ pañcasāyake—'oṣṭhena kāntasya mukhauṣṭhayugmaṃ nipīḍya jivhāścitatālubhāgam | cumbotsavaṃ nṛtyati yatra nārī proktaṃ samauṣṭhaṃ kavibhiḥ purāṇaiḥ ||' iti | kīdṛśaṃ kṛṣṇam | parirabhyāliṅgya kṛtaṃ madīyādharapānaṃ yena tādṛśam | anena lālāṭikamuktam | uktaṃ ca—'anyonyasaṃsaktamukhaṃ kapolaṃ netraṃ lalāṭaṃ hṛdayaṃ ca bāhum | sānandabhāvaṃ śramamīlitākṣaṃ lālāṭikaṃ tattvavido vadanti ||' iti | 'pallavo'strī kisalayaṃ' ityamaraḥ |

First 64 of 275 passages. Read on