Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 7

Rasamañjarī 7

Language
Sanskrit

7.2

mālavarāgaḥ ekatālī tālaśca | gītārthastu—he sakhi, mayā saha keśimathanaṃ kṛṣṇaṃ ramaya | kīdṛśyā mayā | madanasya yo manoratha icchā tadyukto yo bhāvo ratyākhyaḥ sa jāto yasyāstādṛśyā | yadvā | madanamanorathena bhāvitayā prāptayā | nanu ko veda mayā prārthane kṛte kadācinnāyāt ityata āha | udāramaudāryaguṇasaṃyuktam | tathā ca tvatprārthitamavaśyaṃ sa dāsyatyeveti bhāvaḥ | kīdṛśaṃ kṛṣṇam | savikāraṃ vikāro mānaso bhāvastatsahitam | tadānyonyānurāgapūrvakatvena śabdavaraṃ (?) puṣṭyartham | anyathā rasābhāvo bhavatīti bhāvaḥ | yadvā savikāramiti kriyāviśeṣaṇam | vikāraḥ stanaprāntādiprakaṭanaṃ tatsahitaṃ yathā syādevaṃ madanamanorathabhāvitayetyarthaḥ | taduktaṃ rasikasarvasve—'nābhīmūlakucodaraprakaṭanaṃ vyājena yadyoṣitāṃ sākāṅkṣaṃ muhurīkṣaṇaṃ skhalitatā nīvīnibandhasya ca | keśabhraṃśanasaṃyamau ca kamiturmitrādisaṃdarśanaiḥ saubhāgyādiguṇapraśastikathanaistatsānurāgeṅgitam ||' atra keśimathanapadopādānaṃ sāmarthyakhyāpanāya | tatprayojanaṃ ca niḥśaṅkakelipratipādane bhavitetyatra prathamavyākhyāne tārakāditvāditac | dvitīye pakṣe 'bhāvitaṃ vāsite pakṣe' iti viśvaḥ | punaḥ kīdṛśyā mayā | nibhṛtamekāntaṃ yannikuñjarūpaṃ gṛhaṃ taṃ prati gatayā | kīdṛśaṃ kṛṣṇam | niśi rātrau rahasyekānte vilīya tirohitībhūya vasantaṃ tiṣṭhantam | evaṃbhūtaṃ māṃ rādhā paśyatviti kuto'pi matpratāraṇāya saṃkucitamātmānaṃ kṛtvāvasthitamiti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśyā | cakitaṃ yathā syā-
punaḥ kīdṛśyā mayā | prathameti | prathamasamāgamalajjitayā | evamavadhāyāhamāgatā saṃprati kathametasyāgre prakaṭayāmyātmānamiti lajjākāraṇam | kīdṛśaṃ kṛṣṇam | paṭunāyikāprasādanadakṣaṃ yaccāṭuśataṃ priyavacanaśataṃ tenānukūlam | punaḥ kīdṛśyā mayā | mṛdu komalaṃ madhuraṃ mādhuryaguṇayuktaṃ bhāṣitaṃ yasyāstayā | tadīyacāṭūktibhirapahṛtalajjayā | kiñcitsmitabhāṣitayetyarthaḥ | punaḥ kīdṛśaṃ kṛṣṇam | śithilīkṛtaṃ smitānurāgānukūlāṃ māṃ jñātvā ślathīkṛtaṃ jaghanasthitaṃ dukūlaṃ paṭṭavastraṃ yena tādṛśam | aśeṣanāyakamaṇiśrīkṛṣṇadarśanena dṛḍhabandhāpi nīvī svayameva skhaliṣyati tato mekhalālambitaṃ jaghanasthitameva vāsastenāpaharaṇīyamiti jaghanetyupāttam | taduktaṃ ratirrahasye-'oṣṭhāgraṃ sphuratīkṣaṇe vicalataḥ kūpodare matsyavaddhammillaḥ kusumākulo vigalati prāpnoti bandhaṃ punaḥ | pracchannau vrajataḥ stanau prakaṭitaṃ śroṇītaṭaṃ dṛśyate nīvī ca skhalati sthitāpi sudṛḍhaṃ kāmeṅgite yoṣitām ||' 'caḍu

7.3

devaṃ vilokitāḥ sakalā diśo yayā tādṛśyā | kutra kṛṣṇo nilīya tiṣṭhatīti kṛtvābhisarantīṃ māṃ mā kaścana paśyatviti ca śaṅkitaṃ paśyatyeveti ca bhāvaḥ | kīdṛśaṃ kṛṣṇam | ratau yo rabhasa utsāhastadyukto yo rasaḥ śṛṅgārākhyastena hasantam | krīḍāyāṃ kālakṣepāsahiṣṇum | tathātmaprakaṭanārthaṃ punaḥ sthitamapi māmiyaṃ na paśyatītikṛtvā hasantamiti bhāvaḥ | 'nibhṛtaṃ raha ekāntam' iti dharaṇiḥ | 'rabhaso vega utsāhaḥ' ityamaraḥ |
punaḥ kīdṛśyā mayā | kisalayaśayaneti | kisalayaśayane navapallavaśayyāyāṃ niveśitayā | kīdṛśaṃ tam | ciraṃ bahukālaṃ vyāpya mamaivorasi śayānaṃ suptam | āliṅganaviśeṣaṃ kṣīranīrākhyamuktam | tallakṣaṇaṃ ca pañcasāyake—'gātropariṣṭādathatanya(?)madhye saṃlīyate yanmithunaṃ śarīram | kāmābhimānākṣatapūrṇaceṣṭaṃ tatkṣīranīrākhyamidaṃ pradiṣṭam ||' kīdṛśyā mayā | kṛte parirambhaṇacumbane yayā tādṛśyā | etacca jaghanopaśleṣarūpāliṅganābhiprāyeṇa | taduktam—'jaghanakalitakāntaśroṇirathopariṣṭādvrajati yadiha nārī srastakeśottarīyā | karajaradanakṛtyaṃ cumbanaṃ vā vidhitsuḥ kalayati jaghanopaśleṣamenaṃ munīndraḥ ||' iti | cumbanamapi prakṛte samauṣṭhākhyaṃ bodhyam | taduktaṃ pañcasāyake—'oṣṭhena kāntasya mukhauṣṭhayugmaṃ nipīḍya jivhāścitatālubhāgam | cumbotsavaṃ nṛtyati yatra nārī proktaṃ samauṣṭhaṃ kavibhiḥ purāṇaiḥ ||' iti | kīdṛśaṃ kṛṣṇam | parirabhyāliṅgya kṛtaṃ madīyādharapānaṃ yena tādṛśam | anena lālāṭikamuktam | uktaṃ ca—'anyonyasaṃsaktamukhaṃ kapolaṃ netraṃ lalāṭaṃ hṛdayaṃ ca bāhum | sānandabhāvaṃ śramamīlitākṣaṃ lālāṭikaṃ tattvavido vadanti ||' iti | 'pallavo'strī kisalayaṃ' ityamaraḥ |

7.4

punaḥ kīdṛśyā | alaseti | alase ālasyayukte'taeva nimīlite locane yayā | atra nimīlitamityupādānādavadhṛṣṭākhyacumbanamuktam | uktaṃ ca— 'hastena netre ca nimīlya bhartuḥ saṃmīlitākṣī vadane svajihvām | nikṣipya ca krīḍati yatra

7.5

cāṭu priye vākye' iti kośaḥ | 'jaghanaṃ kaṭeradhobhāge' iti hārāvaliḥ |
punaḥ kīdṛśyā mayā | kokileti | kokilasya kalo'vyakto madhuro yo ravaḥ śabdastadvatkūjitaṃ śabditaṃ yasyāstayā | anena kūjitākhyaṃ bāhyararmuktam | taduktaṃ pañcasāyake-'pikaśikhikalahaṃsaprāyapakṣiprajānāṃ svaritamanukarītyaṅganā manmathārtā | mukhadaśanapibantī tatkavīndrā vadanti stanitamiti samā sā citrasaṃbhogakāle ||' iti | nanu vātsyāyanādiśāstre'nya eva krama uktaḥ | taduktam-'āśleṣaṃ prathamaṃ kuryāddvitīyaṃ cumbanaṃ tathā | tṛtīyaṃ nakhadānaṃ ca daṃṣṭrāghātaṃ caturthakam || pañcamaṃ kṣepaṇaṃ proktaṃ ṣaṣṭhaṃ praharaṇaṃ tathā | saptamaṃ kaṇṭhaśabdaśca bandhākhyaṃ cāṣṭamaṃ ratam ||' iti | tathā cātra kaṇṭhaśabdasya saptamaratasyāgre vakṣyamāṇanakhadānādiratātprākkaraṇe śrīkṛṣṇasya rasikatābhaṅgaḥ syādityata āha-jiteti | jito'vajñāto manasijatantrasya kāmaśāstrasya vicāro yena tam | ayaṃ bhāvaḥ | catuḥṣaṣṭikalākuśalasyāpi paramasvīnanāyakasya jagadīśvarasya svānukūlottamanāyikāsaṃnidhau rasamagnatayā kramasmaraṇābhāvānna doṣaḥ | taduktam-'raticakrapravṛttasya naiva śāstraṃ na ca kramaḥ' iti | punaḥ kīdṛśyā | ślathāḥ keśagrahaṇapūrvakacumbanādidānena śithilāḥ kusumairākulā vyāptāśca kuntalā yasyāstayā | nakhena likhitaḥ kṣatayuktaḥ kṛto ghanastanabhāro yena tam | atra likhitapadopādānātpaṅkajapatrākhyaṃ nakhadānamuktam | tadapyuktaṃ pañcasāyake- 'atyūrdhvamekaṃ sphuritodhvareṣaṃ prāhuḥ kṣataṃ paṅkajapatrasaṃjñam | dormūlanābhistanavakṣasaṃdhāvasyopayogaṃ manute maheśaḥ ||' iti | 'tantraṃ pradhānaśā-

7.6

lolā khyātaṃ rasabhairavadhṛṣṭasaṃjñam ||' iti | kīdṛśam | pulakāvalyā romāñcapaṅktyā lalitau manoharau kapolau yasya tam | punaḥ kīdṛśyā mayā | madanacintayā janitaṃ jalaṃ prasvedastrena siktamādraṃ kalevaraṃ yasyāstayā | kvacit śramajalasaktakalevarayeti sugamaḥ pāṭhaḥ | kīdṛśaṃ tam | vara utkṛṣṭo yo mado harṣastenātiśayena lolaṃ cañcalam | 'kāye ca kalevaram' iti viśvaḥ |
apica | caraṇeti | caraṇayoḥ raṇitau śabditau maṇinūpurau yasyāḥ | grāmyākhyabandhasūcanāyoktamidam | taduktaṃ rasikasarvasve—‘uttānitāyāḥ surate yadoru strīśīrṣakāntorugatau bhavetām | grāmyaṃ tadā syātkaṭito yadāsyā bahirbhavetāṃ kila nāgarākhyam’ || paripūritaḥ saṃpūrrṇatāṃ nītaḥ suratavitānaḥ sukhāvasaro yena prastāvo vā || apica | mukharā vācālā śṛṅkhalā kāñcī yasyāḥ| atha 'mukhadaviśṛṅkhalamekhalayā' iti pāṭhaḥ| apica | sakacagrahaṃ keśagrahaṇena sahitaṃ cumbanadānaṃ yasya |

7.7

apica | ratisukheti | ratisukhasamaye dvayorekakālaṃ retaḥkaṇakṣaraṇasamaye yo rasaḥ tadaikāgrībhāvastena alasā mantharā | etena cyutisukhasānnidhyaṃ sūcitam | uktaṃca rasikasarvasve—'muhuśca khajanāśleṣaḥ sītkāro vītalajjatā | aṅgāvadhūnanaṃ nāryāścyutisānnidhyasūcakam' ||

7.8

mbantanakhakṣatatāḍanāni | saṃmardanaṃ prasaraṇaṃ khalu bhikṣitāni | jihvāpraveśarasanāpraharaṇaṃ tu nābhau kṣobhaṃ rataṃ vadati bāhyaratāni tajjñaḥ |
śrījayadeveti | idaṃ jayadevakavinā bhaṇitaṃ yadutkaṇṭhitāyā gopavadhvā rādhikāyāḥ kathitaṃ vacanaṃ sukhaṃ tanotu vistārayatu paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ ca | kīdṛśam | madhuripoḥ śrīkṛṣṇasya nidhuvanaṃ suratakrīḍāṃ śīlayatītyevaṃrūpam |

7.9

niḥsahāsamarthā ata eva kisalayaśayane nipatitā tanulatā yasyāstayā | anena suratāntasamaya uktaḥ | taduktam—'aṅge svedaḥ ślathatvaṃ ca keśavasrādisaṃvṛtiḥ | jāte cyutisukhe nāryā virāmecchā ca jāyate ||' iti | nanvabhisāre vighnabāhulyātkathametāvānkriyākalāpaḥ saṃbhaviṣyatītyata āha—madhusūdanamiti | madhunāmānaṃ daityaṃ sūditavān yastasyābhisāravighnanivāraṇe kiyānpariśrama iti bhāvaḥ | kīdṛśaṃ madhusūdanam | uditastatkālatruṭitaḥ muktāhārakāñcīguṇastasya sthānam | punaḥ sacandanaṃ saṃjātapayodharaśroṇīparisarasya raśanādinā mallajjitasmitarādhāyā aṅgavilokanādinā punarāvirbhūto manojaḥ kāmo yasya tam | taduktam—'adhastane cyute prītirūpacārairupaskṛtāḥ | saviśrambhakathāyogaiste ratiṃ nayate parām ||' iti | atrotkaṇṭhitā nāyikā | taduktam—'naivāgataḥ samuciteṣvapi vāsareṣu prāṇeśvaraḥ svagurukairyavaśena yasyāḥ | durvāravṛttavirahajvaratāpitāṅgīmutkaṇṭhitāṃ vadati tāṃ bharataḥ kavīndraḥ ||' iti |
svamanorathānāha-hasteti | he sakhi, ahaṃ govindaṃ kadā paśyāmi | kadācidgovindadarśanaṃ bhaviṣyatītyāśaṅkāyāṃ kākuḥ | ata eva hṛṣyāmi | taddarśanajanya ānando mama kadācidbhaviṣyatītyaprāpyāśaṃseva paśyāmi hṛṣyāmīti bhaviṣyatsāmīpye vartamānaprayogaḥ | kīdṛśam | vrajasundarīgaṇavṛtaṃ gopavadhūkadambaparivṛtam | nanu sapatnībhiḥ parivṛtaṃ dṛṣṭvā kathaṃ te harṣo bhaviṣyatītyata āha-māmiti | māmudrīkṣya dṛṣṭvā vilajjitam | punaḥ kīdṛśam | anyavadhūbhiḥ parivṛto'hamanayā dṛṣṭa iti hetorviṣādasūcakaṃ yatsmitaṃ tadeva śubhratvādatispṛhaṇīyatvācca sudhā tayā mugdhaṃ manoharamānanaṃ mukhaṃ yasya | punaḥ kīdṛśam | anṛju kuṭilā bhrūlatā yāsāmetādṛśyo yā ballavyo gopavadhvastāsāṃ vṛndamutsārayatyevaṃśīlaṃ dṛgantavīkṣitaṃ netrāntenāvalokitaṃ yasya tam | mayyāgatāyāṃ bhiyā dṛgantaceṣṭayānyagopīrapasārayatītyarthaḥ | punaḥ kīdṛśam | hastātsrasto vigalito maddarśanena sādhvasavaśātskhalito vilāsa vaṃśaḥ krīḍāveṇuryasya tam | punaḥ kīdṛśam | atiśayena svedairārdraṃ gaṇḍasthalaṃ yasya tam | sarvatra māmudrīkṣyetyasya saṃbandhaḥ |

7.10

'āpovanaṃ nidhuvanaṃ suratena samaṃ trayam' ityamaraḥ |
he sakhi, dhairyamavalambasva miliṣyatyeva tvāṃ harirityāśvāsayantīṃ

7.11

dūtīmeva tvarayitumāha-durāloketi | he sakhi, stoko'lpaḥ stabako guccho yasyā etādṛśī yā navikātinavā'śokalatikānukampyāśokaśākhā tasyā vikāsa udbodho durāloko duḥkhenārocayituṃ śakyaḥ | naviketyatra hrasvaḥ | latiketyatrānukampāyāṃ kaḥ | madastapālitā'taevānukampyā'śokalatikā durāloketi bhāvaḥ | kimaparam | kāsāraḥ sarastatsaṃbandhi yadupavanaṃ tatsaṃbandhī yaḥ pavano vāyuḥ so'pi vyathayati | duḥkhaṃ dadātītyarthaḥ | kāsārapadena vāyoḥ śaityaṃ kathitam | upavanasaṃbandhitvena sasaugandhyaṃ māndyatvaṃ ca dhvanitam | yato vanavṛkṣairupahatagatitvena manda eva vāyurbhavatīti | yadvā | stoketyādi vāyoreva viśeṣaṇam | tadā stokastabakanavakāśokalatikāṃ vikāsayatītyevaṃbhūtaḥ pavano vyathayatītyanvayaḥ | nanvabhimukhamāgacchanpavanaścalanādinā nivāryatāmityata āha | durāloka iti | atīndriya ityarthaḥ | tathācākasmādevāsau na dṛśyata iti bhāvaḥ | apica iyaṃ śikhariṇī govardhanagirau vartamānā cūtānāmāmrāṇāṃ mukulaprasūtirapi kuḍ‌malodgamo'pi na sukhayati | vikāsadaśāyāṃ tu ko veda kiṃ kariṣyatīti kavinā dhvanitam | prasūtiḥ śikhariṇī | praśastāgrabhāgavatītyarthaḥ | śikhariṇītyatra praśaṃsāyāmin | yadvā iyaṃ śikhariṇī mallikā na sukhayatītyarthaḥ | kīdṛśī | bhrāmyantīnāṃ bhramarāṅganānāṃ raṇitibhirgūñjitai ramaṇīyā | śikhariṇīnāmakaṃ chanda ityapi dhvanitam | talakṣaṇaṃ tu vṛttattnākare-

7.12

kāvyaṃ gītyanusāri durlabhamatha sphītaṃ prasādādibhirlakṣmīkāntavilāsavarṇanarasastatrāpi lokottaraḥ | sarvaṃ caitadabhūdaraṇyaruditaṃ padmāvatīvallabhaścaitāṃ cedrasamañjarīṃ na racayecchrīśālināthaprabhuḥ || iti śrīmanmahāmahopādhyāya śrīśaṃkaramiśraviracitāyāṃ śrīśālināthakāritāyāṃ gītagovindaṭīkāyāṃ rasamañjaryākhyāyāṃ dvitīyaḥ sargaḥ |

Linked texts (1)