Khandaprashastikavya 8

Khaṇḍapraśastikāvya 8

Language: Sanskrit

8.1

kalyāṇānāṃ nidhānaṃ kalimalamathanaṃ pāvanaṃ pāvanānāṃ,
pātheyaṃ yanmumukṣoḥ sapadi parapadaprāptaye prasthitasya1
viśrāmasthānamekaṃ kavivaravacasāṃ jīvanaṃ sajjanānāṃ,
bījaṃ dharmadrumasya prabhavatu bhavatāṃ bhūtaye rāmanāma

8.2

evaṃ pañcabhedāḥ | tatrā''kāśavatsarvagatasya parameśvarasya vibhāgāsambhavād vastuno'śakalātvādi na saṃgacchate, guṇāśrayaṃ hi taditi | tasmāt kṛṣṇāvatāra upakāritvāpakāritvayoḥ pāṇḍavādiṣu jarāsaṃdhādiṣu ca bāhulyenāviṣkaraṇāt anekakāryapradhānatvena sarvayādavakulopasaṃhārādau udāsīnatvena guṇatrayāviṣkṛteḥ, puruṣarūpatayā svayaṃ bhagavān ityucyate, tena bhavatu tasya sarvopāsyatvaṃ, ‘akāmaḥ sarvakāmo vā
mokṣakāma udāradhīḥ | tīvreṇa bhaktiyogena yajeta puruṣaṃ param |’ iti smaraṇāt paraṃ
puruṣaṃ nārāyaṇamityarthaḥ | upāsyatamatvaṃ tu śuddhasatve eva sthāpitaṃ, tacca—‘ekakāryapradhānatvāt śrīmaddāśaratho kila | udāsīnatvato'nyatra śuddhasatvātmake
sthitam |’ anyatra mātṛpitṛrājyādau ihaitadvicāraprayojanaṃ tu mumukṣoḥ kevalasatvāśrayarāmabhajanaṃ puruṣārthacatuṣṭayakāmasya tu triguṇatvācchrīmatkṛṣṇabhajanamiti
bhajanaphalatvena yā muktirucyate sā'pi kramamuktireva na tu sadyomuktiḥ | tathā ca
śārīrakamīmāṃsāyāṃ mīmāṃsitam—‘na ca tannirvikārarūpamitarālambanāḥ prāpnuvantīti śakyaṃ vaktumatatkratutvātteṣāṃ, ataśca dvirūpe parameśvare nirguṇaṃ rūpamanavāpya saguṇa evāvatiṣṭhante | evaṃ saguṇe'pi niravagrahaṃ jagadaiśvaryamanavāpya sāvagrahe
eva ca tiṣṭhanta iti draṣṭavyam | tato niyamyaniyāmakasadbhāvādeva sarvātmatvaṃ,
sarvaśaktitvaṃ, phaladātṛtvaṃ cātmano'nusandhīyate, naiva bhagavatā smaryate –
ye'pyanyadevatābhaktā yajante śraddhayānvitāḥ
te'pi māmeva kaunteya ! tyajantyavidhipūrvakam
ahaṃ ca1 sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhureva ca
na tu māmabhijānanti tattvenātaścyavanti te
iti | etadapi vyāvahārikaṃ bhedamāśritya vicāritaṃ, paramārthatastu—
sṛṣṭisthityantakaraṇāt brahmaviṣṇuśivātmikām
sa saṃjñāṃ yāti bhagavāneka eva janārdanaḥ
tasmānna vijñānamṛte'sti kiñcit kvacit kadācit dvijavastujātam
jñānaṃ viśuddhaṃ vimalaṃ viśoka-maśeṣaśokādinirastasaṃgam
ekaṃ sadaikaḥ paramaḥ pareśaḥ, sa vāsudevo na yato'nyadasti
yadā samastadeheṣu pumāneko vyavasthitaḥ
tadā hi ko bhagavānko'hamityetad viphalaṃ vacaḥ
sitanīlādibhedena yathaikaṃ dṛśyate nabhaḥ
bhrāntadṛṣṭibhirātmāpi tathaikaḥ sanpṛthak pṛthak
ekaṃ samastaṃ yadihāsti kiñcinna tatparo nāsti paraṃ tato'nyat
so'haṃ sa ca tvaṃ sa ca sarvvametadātmasvarūpaṃ tyaja bhedamoham
itīritastena sa rājavaryyastatyāja bhedaṃ paramārthadṛṣṭiḥ
sakalamidamahaṃ ca vāsudevaḥ, paramapumānparameśvaraḥ sa ekaḥ
iti matiramalā bhavatyanante, hṛdayagate vraja tān vihāya dūrān
yathā hi vasudhā sarvaṃ satyametad divaukasaḥ
ahaṃ bhavo bhavantaśca sarvaṃ nārāyaṇātmakam
vibhūtayastu yāstasya tāsāmeva parasparam
ādhikyanyūnatābādhyabādhakatvena vartate
bhavānahaṃ ca viśvātmannekameva hi kāraṇam
jagato'sya jagatyarthe bhedenāvāṃ vyavasthitau
tvayā yadabhayaṃ dattaṃ taddattamakhilaṃ mayā
matto vibhinnamātmānaṃ draṣṭuṃ nārhasi śaṅkara
so'haṃ sa tvaṃ jagaccedaṃ sa devāsuramānuṣam
avidyamohitātmānaḥ puruṣābhinnadarśinaḥ
iti viṣṇupurāṇe
viṣṇoranyaṃ tu paśyanti ye māṃ brahmāṇameva ca
kutarkamatayo mūḍhāḥ pacyante narakeṣvadhaḥ
ye ca mūḍhā durātmāno bhinnaṃ paśyanti māṃ hareḥ
brahmāṇaṃ ca tathā teṣāṃ brahmahatyāsamaṃ tvagham
iti bhaviṣyatpurāṇe maheśvaravacanam
ataeva gītāsu svayaṃ bhagavānapi caturvidhabhakteṣvaikātmyadarśinaṃ jñāninaṃ bhaktaṃ
stauti
caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino'rjuna !
ārtto jijñāsurarthārthī jñānī ca bharatarṣabha !
teṣāṃ jñānī nityayukta ekabhaktirviśiṣyate
priyo hi jñānino'tyarthaṃ-mahaṃ ca sa mama priyaḥ
utphullāmalakomalotpaladalaśyāmāya rāmāmanaḥkāmāya prathamānanirmalaguṇagrāmāya rāmātmane
yogārūḍhamunīndramānasarasohaṃsāya saṃsāravidhvaṃsāya sphuradojase raghukulottaṃsāya puṃse namaḥ

8.3

repha ! vyañjanarājatā tava tavākāra prakarṣasvareṣvantyasyāpi makāra visphurati te vargākṣareṣvādimā2
yaiḥ sambhūya nigadyate raghukulālaṅkārahīrāṃkuro,
devaḥ kṣoṇisutāpayodharataṭīśṛṅgārahāro hariḥ

8.4

ābālyādhigamānmayaiva gamitaḥ koṭiṃ parāmunnaterasmatsaṃkathayaiva pārthivaguruḥ sampratyayaṃ lajjate
itthaṃ khinna ivātmajena yaśasā dattāvalambo'mbudheryātistīratapovanāni śanakairvṛddho guṇānāṃ gaṇaḥ

8.5

ye majjanti nimajjayanti ca parāṃste prastarā dustare,
vārddhau vīra taranti vānarabhaṭān saṃtārayante'pi ca
naite grāvaguṇā na vāridhiguṇā no vānarāṇāṃ guṇāḥ,
śrīmaddāśaratheḥ pratāpamahimā so'yaṃ samujjṛmbhate

8.6

karpūrapratipanthino himagirigrāvāgrasaṃgharṣiṇaḥ,
kṣīrāmbhonidhimadhyagarvajayino gaṅgaughasarvaṅkaṣāḥ
svacchandaṃ haricandanadyutinudaḥ kundendusamvā dinastasyāsannaravindakandarucayo' naike guṇāḥ kecana

8.7

bījaṃ cintāmaṇiścetkanakagiritaṭī janmabhūmirbhaveccet,
sektrī cet kāmadhenurnidhikulamakhilaṃ mūlasaṃskāramṛccet
vitteśo rakṣitā cet sarasijanilayā mañjarī cettadā syādrāma ! kṣmāpālamaule ! tava bhujalatayā kalpavṛkṣaḥ sadṛkṣaḥ

8.8

lāvaṇyaikasi satpratāpagarimaṇyagresare4 tyāgināṃ,
deva ! tvayyavanībharakṣamabhuje niṣpādite vedhasā
induḥ kiṃ ghaṭitaḥ kimeṣa vihitaḥ pūṣā kimutpāditaṃ,
cintāratnamaho mudhaiva kimamī sṛṣṭāḥ kulakṣmābhṛtaḥ

8.6-2

dvīndraṃ bhāti jagattridhāma gaganaṃ viśvaṃ caturdevataṃ,
pañcāmnāyamayaṃ tu vāṅmayamathaṃ ṣaṭsahāyako manmathaḥ
saptartuḥ parivatsaro'ṣṭajaladhisphāraṃ dharāmaṇḍalaṃ,
dikkrakaṃ nava nāyakaṃ raghupate ! deva ! tvayi trātari

8.10

nāgaviśeṣe śeṣe'śeṣe'śeṣe'pi saṃhṛte jagati
haṃsyasikālaṃ kā laṃkālaṃ kālaṃghane stutirbhavataḥ

8.11

tvatprārabdhapracaṇḍapradhananidhanatārātivīrātireka—
kroḍatkīlālakulyāvalibhiralabhata syandamākandamurvī
dambho listambhabhāsvad‌bhuja bhujaga jagadbharturabhartū renāṃ,
tenārthaṃ mūrdhina ratnadyutitimiśataḥ śobhate śoṇabhāvaḥ

8.12

deva ! tvadvijaye turaṅgamakhuravrātakṣatakṣmātalaprodbhūte rajasaḥ parāgapaṭale dikkakramākrāmati
akṣṇāṃ paṅktiśatāni nindati nijāṃ hastadvayaṃ nindati,
svāṃ nindatyanimeṣatāṃ paripatadbāṣpāmbudhāro hariḥ

8.13

prauḍhiṃ dhattāṃ kalāsu prathayatu kumudaṃ satpathe sañcaredvā,
netrānandaṃ vidhattāmavatu ca vibudhānastu rājā tathāpi
doṣānveṣī kalaṅkī sahajajaḍatanuḥ sakṣayaḥ pakṣapātī,
nakṣatreśaḥ kathaṃ vā kalayatu tulanāṃ rāmacandreṇa candraḥ

8.14

tvaṃ cet kalpatarurvayaṃ sumanasastvaṃ cet sudhātmā kalāḥ,
sampūrṇā vayamīśvaro yadi bhavān svacchā vibhūtirvayam
sampūrṇaḥ kamalākaro yadi bhavān śrīrājahaṃsā vayaṃ,
svāmiṃstvaṃ śṛṇu rāmacandranṛpate ! kiṃ kiṃ na te'ṅgaṃ vayam

8.15

yo jambhaṃ jitavān sa yena vijito devaḥ suragrāmaṇīḥ,
jyābaddhaṃ vidadhe niśācarapatiṃ taṃ kārttavīryo'rjunaḥ
taddoḥkhaṇḍadavānalo bhṛgupatirnirjitya taṃ ca tvayā,
māleyaṃ jayasampadāṃ viracitā tasmāt tvamagresarī

8.16

devādhipo vā bhujagādhipo vā, narādhipo vā yadi haihayaḥ syām
saṃdarśanaṃ te guṇakīrttanaṃ te, sevā'ñjaliṃ te tadahaṃ vidadhyām

8.17

bhīmaṃ yajjaladhiṃ javena hanumānnullaṅghya laṅkāṃ gato,
yaccāśokamahāvanaṃ dalitavānakṣaṃ ca yatkṣaṇavān
sītopāyanamauliratnasahitaḥ prāptaśca yastvāmasau,
tatrāpyeṣa bhavatpratāpamahimā niryantraṇaḥ kāraṇam

8.18

dhatte nāyaka ! rāma ! tāvakayaśo rāme śaśāṅke marudvāhe svargagaje hare phaṇipatau vāṇyāṃ vṛṣe bhe rucim
anyeṣāṃ tu tadambare tadahite tadvyañjane tanmade,
tatkaṇṭhe ca tadīkṣaṇe tadalake tatprothake tatpathe

8.16-2

paulastyasyāvamantā tridaśapatisutaścakravartī kapīnāṃ,
kartā sandhyāsamādherjalanidhiṣu caturdinikuñjāśriteṣu
kiṣkindhāṃ rājadhānīṃ bhujaparighabalāt trāyamāṇastvayā'sau,
bālī hemābjamālī guṇanidhiriṣuṇā nirmito dakṣiṇāsyām

8.20

jātyandhatvamabhiṣṭutaṃ sapadi tairdattaṃ jalaṃ tairdṛśo,
dṛṣṭiṃ sṛṣṭavato vidherbhagavataḥ kleśaśca tairbhāvitaḥ
yeṣāṃ tāḍayituṃ sthite tvayi javān mārīcamāyāmṛgaṃ,
drāg daivādanupeyuṣāṃ diviṣadāṃ jāte vṛthā cakṣuṣī

8.21

śrīrāme mṛgayāṃ gate'pi dhanuṣā bāṇe samāropitepyākarṇāntagate'tha muṣṭigalite'pyeṇāṃgahilagne'pi³ ca
na trastaṃ na palāyitaṃ na cakitaṃ notkampitaṃ na drutaṃ,
mṛgayā madvaśagaṃ karoti dayitaṃ kāmo'yamityāśayā

8.22

kṛtvā chedamapāṃnidhergirivaraiḥ saṃśodhya laṅkāvraṇaṃ,
śalyaṃ rāvaṇalakṣaṇaṃ trijagatāṃ kukṣau sthitaṃ dakṣiṇe
yo mūlādudamūlayallaghukaraḥ pāyāt sa vo vaidyarāṭ,
kṣiptavā yena vibhīṣaṇauṣadhavaraṃ paṭṭābhibandha kṛtaḥ

8.23

deva ! tvāmasamānadānanihitairarthaiḥ kṛtārthīkṛtatrailokyaṃ phalabhārabhaṃguraśirāḥ kalpadrumo nindati
ṭaṅkacchedanāviramaṇāt sañjātasaukhyasthitiḥ,
prācīnavraṇitāṅgarohaṇatayā śrīrohaṇaḥ stauti ca

8.24

deva tvaṃ malayācalo'si bhavataḥ śrīkhaṇḍaśākhībhujastasminkālabhujaṅgamo nivasati sphūrjatkṛpāṇacchalāt
eṣa svāṅgamanargalaṃ riputaruskandheṣu saṃghaṭṭayan,
dīrghavyomavisāri nirmalayaśoṃ nirmokamunmuñcati

8.25

ālānaṃ jayakuñjarasya dṛṣadāṃ seturvipadvāridheḥ,
pūrvādriḥ karavālacaṇḍamahaso līlopadhānaṃ śriyaḥ
saṃgrāmāmṛtasāgarapramathanakrīḍāvidhau mandaro,
rājan rājati vairirājavanitāvaidhavyadaste bhujaḥ

8.26

svedāmbhaḥkaṇamaṇḍalāni khuralīkhelod‍bhavānyanvahaṃ,
tvadbāhvo rasayan mahābala iti khyātiṃ gato mārutaḥ
taṃ cāsvādya muhuḥ sahasraphaṇatāśālī balīyānahirdhatte komalakomalairapi phaṇaiḥ śrīrāmacandra ! sthirām

8.27

rāmo dāśarathirdaśāsyanidhanadhvastāsuropadravaḥ,
kṣoṇīṃ kṣuṇṇasurārisaṃhatisukhasvāvāsavarṇāśramām
kṛtvā pāntu jagatprameyacaritaḥ sthityai prajānāṃ prabhuścakre citravapuṃṣyanekajarnairyajñeṣu yaḥ pauruṣaiḥ

8.28

rājyaṃ yena paṭāntalagnatṛṇavattyaktaṃ gurorājñayā,
pātheyaṃ parigṛhya kārmukavaraṃ ghoraṃ2 vanaṃ prasthitaḥ
svādhīnaḥ śaśimaulicāpaviṣye prāpto na vai vikriyāṃ,
pāyādvaḥ sa vibhīṣaṇāgrajanihā rāmābhidhāno hariḥ

8.26-2

chindyādvaḥ kalikaśmalāndhatamasaṃ daityādhināthāṅganāvaktrāmbhojavicitrapatraracanāvicchedavajrānalaḥ
devo dāśarathiḥ sa yena jaladhau rāgāndharakṣovadhūvaidhavyādhvaradhūmayaṣṭipāramaḥ setuḥ samāropitaḥ

8.30

śuṣke gambhīranīre timimakaraharivyālakūrmmādijīvā
yāsyanti rāma nāśaṃ jalaviraharujā pūrvvajānāñca kīrttiḥ
tatropāyaṃ tamākhye śṛṇu vimalamate sāgare kīrttireṣā,
bhraṃśaṃ naivātra yāti prabhavati ca tathā bhūṣaṇaṃ sainyamārgaḥ

8.31

bhrāntvā bhūvalayaṃ daśāsyadamana tvatkīrttihaṃsī gatā,
vyomabrahmamarālasaṅgamavaśāt sā tatra gurviṇyabhūt1
paśya svargataraṅgiṇīparisare2 kundāvadātaṃ yayā,
muktaṃ bhāti navīnamaṇḍakamidaṃ śītadyutermaṇḍalam

8.32

ādāya pratipakṣakīrttinivahān brahmāṇḍamūṣāntare,
nirvighnaṃ dhamatā nitāntamuditaiḥ svaireva tejo'gnibhiḥ
tattādṛkpuṭapākaśodhitamiva prāptaṃ guṇotkarṣaṇāt 3,
piṇḍasthaṃ ca mahatttaraṃ ca bhavatā niḥkṣāratāraṃ yaśaḥ

8.33

śatrukṣatrakalatranetrasalilairjambālajālaspṛśi,
bhrāntvā bhūpatibhālabhūṣaṇa ! bhavatkīrttirbhuvo maṇḍale
yad yāntī vibudhālayaṃ prati sudhākuṇḍe sudhāṃśorvyadhādaṃghrikṣālanamityayaṃ kila malastasmin gataḥ smeratām

8.34

deva ! tvatkaranīrade diśi diśi prārabdhapuṇyonnatau,
cañcatkaṅkaṇaratnakāntitaḍiti svarṇāmṛtaṃ varṣati
sphītā kīrttitaraṅgiṇī samabhavattṛptā guṇagrāmabhūḥ,
pūrṇaṃ cārthisaraḥ śaśāma viduṣāṃ dāridryadāvānalaḥ

8.35

rājan ! bījanti muktā bhuvanabharabhṛtāmaṃkuranti dvipānāṃ,
dantāḥ pātālamūle saralatarajaṭājālati vyālarājaḥ
svarvāhinyāḥ pravāhāḥ viyati kisalayantyālavālanti pāthonāthāḥ puṣpanti tārāḥ phalati himakarastvadyaśaḥpādapasya

8.36

deva ! tvadbhujadaṇḍadarpagarimodgīrṇapratāpānalajvālāpaktimakīrttipāradaghaṭīvisphoṭitā bindavaḥ
śeṣāddiḥ kati tārakāḥ kati kati kṣīrāmbudhiḥ katyapi,
prāleyācalaśaṅkhaśuktikaraka[ka]pūrakundendavaḥ²

8.37

spaṣṭasvastaṭinīlalāṭatilakā tārāsthibhūṣāvalī,
nakṣatreśakapālinī himagirirdaṇḍaṃ kare bibhratī
kurvāṇā kṣaṇadṛṣṭanaṣṭamakhilaṃ 5rājyendrajālaṃ dviṣāṃ,
trailokyottara te sadā vijayate 6 kīrttirmahāyoginī

8.38

api varṇavikakṛṣṭastu nārī cādharmakāṃkṣiṇī
taratyeva mahādurgaṃ jarāmaraṇasāgaram
'yogārūḍho munīndrastu bhūtāni svacchayā dhiyā
svayaṃ tu parvārūḍho bhūmiṣṭhānīva paśyati
satyaṃ sā bahurūpiṇī samabhavat siddhasvarūpā bhavatkīrttiḥ śrīraghuvaṃśaratna vimalā jāgartti viśvodare
kṣmāpāre ripumandire nṛpapure ratnākare nirjhare,
kāntāre giriśekhare viṣadharāgāre tathaivāmbare

8.36-2

kīrttiḥ śrīraghuvaṃśadīpa ! bhavato dūtī murāreḥ priyāṃ,
yasmāttubhyamadāttadādi giriśo'bhūdarddhanārīśvaraḥ
brahmā'bhūccaturānanaḥ surapatiścakṣuḥsahasraṃ dadhau,
skando mandamatiścakāra na karasparśaṃ striyāḥ śaṃkitaḥ

8.40

kīrtistava kṣitipa yāti bhujaṅgagehaṃ,
mātaṅgasaṅgamakarī ca digantakeṣu
tyaktvāmbaraṃ bhajati nandanamapyagamyaṃ,
kiṃ kiṃ karoti na nirargalatāṃ gatā strī

8.41

śrīrāma ! tvadanekacitracaritaproddāmakīrttiśrutiprahlādādavadhūtasūrdhina sakalatrailokyaloke'pi yat
aśrotrāḥ phaṇinastadetaducitaṃ no ced‌hisvāminā,
vyādhūte śirasi kva bhūḥ kva girayaḥ kvāmī diśāmīśvarāḥ

8.42

ekaṃ kāñcanabhūdharaṃ suvalayaṃ vāsaḥ sudhāvāridhiṃ,
tāraṃ tārakarājamaṇḍalamiśaṃ samprāpya satkuṇḍalama
dūrasthā'pi ca tena tena sadṛśaṃ tvāṃ bhūṣaṇaṃ cāparaṃ,
strīmānagrahilava' yācititarāṃ śrīrāmakīrttistava

8.43

pūrgenduḥ karakanduko himagiriḥ krīḍāvihārasthalī,
kṣīrābdhirgṛhadīrghikā priyasakhī vācāmapatirdevatā
śayyā diggajarājadantavalabhī tvatkīrttikanyākṛte,
pāñcālīmithunaṃ vyadhāyi vidhinā gaurīgirīśāvapi

8.44

indorlakṣma tripurajayinaḥ kaṇṭhamaṅgaṃ murārerdiṅnāgānāṃ madamalamaṣībhāñji gallasthalāni
adyāpyurvīvalayatilakaśyāmalimnānu liptānyudbhāsante vada dhavalitaṃ kiṃ yaśobhistvadīyaiḥ

8.45

vīra ! kṣīrasamudrasāndralaharīlāvaṇyalakṣmīmuṣastvatkīrttestulanāṃ kalaṅkamalino dhatte kathaṃ candramāḥ
syādevaṃ tvadarātisaudhavadhabhīprodbhūtadūrvāṅkuragrāsavyagramatiḥ pated yadi punastasyāṅkadāyī mṛgaḥ

8.46

gaṅgīyatyasitāpagāṃ phaṇigaṇaṃ śeṣīyati śrīpatiṃ,2
śrīkaṇṭhīyati kairavīyati kulaṃ nīlotpalānāṃ vane
karpūrīyati kajjalaṃ pikakulaṃ līlāmarālīyati,
svaḥkumbhīyati kumbhināmapi ghaṭāṃ3 tvatkīrttisaṃghaṭṭataḥ

8.47

kīrttiḥ śrīraghuvaṃśalatna ! bhavataḥ svarvāhinīgāhinī,
dikpālān paritaḥ parītya dadhatī pāṇyoḥ pratāpānalam
saptāmbhonidhimaṇḍalānyadhigatā tvayyekapatnīvratakhyātyai viṣṇupadaṃ spṛśatyanudinaṃ śeṣasya śīrṣāṇyapi

8.48

saṃgrāmāṅgaṇamāgatena bhavatā cāpe samāropite,
rāmākarṇya yena yena sahasā yad yatsamāsāditam
kodaṇḍena śarāḥ śarairariśirastenā'pi bhūmaṇḍalaṃ,
tena tvaṃ bhavatā ca kīrttiratulā kīrttyā ca lokatrayam

8.46-2

phūtkāraiḥ phaṇipuṅgavaṃ phaṇigaṇo gaṅgātaraṅgasvanai2bhargo mandaravairvaiti tamapi svaḥkumbhinaṃ jambhajit
asmābhirbata buddhayatāṃ kathamasau svāmīti tārā vyadhuścandre cihnamayaṃ kalaṅkamabhito vṛddhāsu yatkīrttiṣu

8.50

mahārāja ! śrīman ! jagati yaśasā te dhavalite,
payaḥpārāvāraṃ paramapuruṣo'yaṃ mṛgayate
kapardī kailāsaṃ tribhuvanapatiḥ svaṃ karivaraṃ,
kalānāthaṃ rāhuḥ kamalabhavano haṃsamithunam

8.51

ekaṃ karṇalatāvibhūṣaṇamabhūnnāgāhvayaṃ nāgarāṭ,
kaṇṭhe syālluṭhitaṃ sureśvarasarinmuktālatāddhaṃ tathā
aṃhrau nūpuramindumaṇḍalamabhūttattatsamaṃ tvāṃ paraṃ,
strībhāvagrahilaiva yācatitarāṃ śrīrāmakīrttistava

8.52

kṣīrakṣālitapāñcajanyakiraṇāśrīgarvasarvaṅkaṣāḥ,
śrīmadrāmanṛpa pratāpanilaya3 ! tvatkīrttivisphūrttayaḥ
kailāsanti himācalanti vikasatkundanti4 kandanti ca,
kṣīrodanti halāyudhanti vibudhāhāranti hīranti ca

8.53

pātāle mañjumūlaṃ phaṇipatirabhitaḥ kīrttivallestavaiṣā,
sthūṇā kailāsaśailo gaganamiha mahāmaṇḍapaḥ pāṇḍudaṇḍāḥ
dantīndrasthūladantā dalatatiratulā śāradābhrāṇi sārāstārāḥ puṣpāṇi candraḥ phalamidamamalaṃ 4 rāma ! rājendra ! manye

8.54

brū mo nirbhayamadya nāsti viduṣāṃ doṣo girāmudgame,
tvādṛg deva na vīkṣito bhuvi paro nistriṃśahasto nṛpaḥ
durvāraprasareṇa yena samare pratyarthipṛthvībhṛtāṃ,
kīrttiḥ kaśmalamekamambaramapi drāg dūratastyājitā

8.55

deva ! brahmāṇḍabhāṇḍe sadasi vikasitanyāyanāndīninādairbhūteśaprītihetorbhuvanadhavalanaṃ nāṭakaṃ nāṭayantyāḥ
tvatkīrttermūrttayo'mī kumudakumudinīkāntakarpūrakundakṣīrābdhikṣīramuktāmaṇivibudhasarittārakāśeṣaśaṅkhāḥ

8.56

manobhūrmugdhāsu kṣipati yadi bāṇāvalimasau,
kathaṃ tābhiḥ kṣiptāstvayi nayanavikṣepaviśikhāḥ
atha jñātaṃ brūmaḥ śṛṇu subhaga ! śṛṅgāranalinīvanakrīḍāhaṃsaṃ smaramiva vidustvāṃ mṛgadṛśaḥ

8.57

iti kīrttivarṇanam
nṛpatimukuṭaratna tvatprayāṇapraśastiṃ,
plavagapadanamadbhūnirbharānkrāntabhogaḥ5
likhati daśanaṭaṅkai runnamadbhiranamadbhirjaraṭhakamaṭhabhartuḥ karppare6 sarpparājaḥ

8.58

atha pratāpa :
tvaṃ sarvadā nṛpaticandra ! jayaśriyo'rthī,
svapne'pi na praṇayinī bhavato'hamāsam
itthaṃ bhiyā kupitayeva ripūn vrajantyā,
vyājaghnire samarakelisukhāni tasya

8.56-2

yo rāmo na jaghāna vakṣasi raṇe taṃ rāvaṇaṃ sāyakairhṛdyasya prativāsaraṃ vasati sā tasyāstvahaṃ rāghavaḥ
mayyāste bhuvanāvalīparivṛtā dvīpaiḥ samaṃ saptabhiḥ,
sa śreyo vidadhātu vastribhuvanatrāṇaikacintāparaḥ

8.60

na tṛṇāni na toyāni deve digvijayodyate
vinā tvadarivaktrāṇi tannārīnayanāni ca

8.61

kośāngoheṣvamuñcan pathikarituragāt bāndhavānūrddhamārge,
durgeṣvantaḥ purāṇi pratiravacakitāḥ parvatebhyo nivṛttāḥ
yasyodyoge bhramantaḥ samasamayasamārambhagambhīrabherībhāṅkārākīrṇakarṇajvarabharataralāḥ projjhitāśāḥ kṣitīśāḥ

8.62

saṃgrāme ripubhūbhujāṃ mukharucirjīvaśca devāṅganācakṣuḥprollasadasramāṃsanivahaistanmedinīmaṇḍalam
tvaccāpodgatabāṇasaṃhatirabhūcchrīrāma ! bhūmīpate !
jambūvajjala binduvajjalajavajjambālavajjālavat

8.63

ākṛṣṭaḥ sukhasampadāṃ sumahatāmuccāṭanaṃ cāṃhasāmācāṇḍālamamūkalokasulabhaṃ vaśyaṃ vimukteḥ striyāḥ
no dīkṣā na ca dakṣiṇā na ca puraścaryā manākadṛśyate,
mantro'yaṃ rasanāspṛgeva phalati śrīrāmanāmātmakaḥ

8.64

śrutipathi vicarāmaḥ satyagāmuccarāmaḥ,
sukṛtamanucarāmaḥ sajjanānuddharāmaḥ
svaratiṣu viharāmaḥ saṃsṛternistarāmaḥ,
sakalavacanasāraṃ rāmanāma smarāmaḥ

8.65

adhākṣīnno laṅkāmayamayamudanvantamatarat,
saśalyo saumitrāvayamupanināyauṣadhivaram
iti smāraṃ smāraṃ tvadarinagarībhittilikhitaṃ,
hanūmantaṃ dantairdaśati kupito rākṣasagaṇaḥ

8.66

gāmbhīryeṇa mahodayena śaraṇātrāṇena maryādayā,
sarvāśāparipūraṇena mahatā sthairyeṇa dhairyeṇa ca
nātha ! tvāmanukartu micchatitarāṃ vārāṃnidhiḥ kiṃtvasau,
pīto vānaralaṅghitaḥ pramathito baddhaḥ śriyā tyājitaḥ

8.67

deva śrīnṛparāmacandra2 bhavato digjaitrayātrotsave,
dhāvadvīraturaṅgacañcalakhurakṣuṇṇakṣamāmaṇḍalāt
vātoddhūtarajomilatsuranadīsañjātapaṅkasthalīdūrvācumbanacañcavo harihayāstenaiva vṛddhaṃ dinaiḥ

8.68

bhūṣāratnaṃ bhuvanavalayasyākhilāścaryaratnaṃ,
līlāratnaṃ jaladhiduhiturdevatā mauliratnam
cintāratnaṃ jagati bhajatāṃ satsarojadyuratnaṃ,
kauśalyāyā bhavatu bhavatāṃ bhūtaye putraratnam

8.66-2

asmākaṃ paramandirasya caritaṃ yadyapyavācyaṃ bhavet,
svāmī tvaṃ kathayāmi tena bhavataḥ kiñcitpriyādūṣaṇam
śrīmadrāmanṛpa ! tvayā raṇamukhe pāṇigrahaḥ sādaraṃ,
yasyāḥ sā'silatā parasya hṛdaye dṛṣṭā luṭhantī mayā

8.70

ākṛṣṭe yudhi kārmuke raghupate ! vāmo'bravīddakṣiṇaṃ,
puṇye2 karmaṇi bhojane ca bhavataḥ prāgalbhyamasminna kim
vā mānyaḥ punarabravīnna mama bhīḥ pṛcchāmyahaṃ svāminaṃ,
chindyāṃ rāvaṇavaktrapaṃktimathavetyekaikamādiśyatām

8.71

sthāṇuḥ kūrmo'tra yaṣṭirbhujagapatirasau bhājanaṃ bhūtadhātrī,
tailāpūraḥ samudrāḥ kanakagirirayaṃ vṛttavarttiprarohaḥ
arciścaṇḍāṃśurocirgaganamaliṇimā kajjalaṃ dahyamānā,
śatruśreṇīpataṅgā jayati raghupate ! tvatpratāpapradīpaḥ

8.72

abdairvārijighṛkṣayā'rṇavagataiḥ sākaṃ vrajantī muhuḥ,
saṃsargādvaḍavānalasya samabhūdāpannasatvā taḍit
manye rāma ! tayā krameṇa janito yuṣmatpratāpānalo,
yenārātivadhūvilocanajalaiḥ sikto'pi saṃvarddhate

8.72-2

'vāḍavo vaidyutaścāpi jalasekād vivardhate | kāryakāraṇayoraikyādabhedamanumīyate |'

8.73

cintāgambhīrakūpādanavaratacaladbhūriśokāraghaṭṭavyākṛṣṭaṃ niḥśvasantyaḥ pṛthunayanaghaṭīyantranirmu ktadhāram 5
nāsāvaṃśapraṇālīviṣamapathapatadbāṣpapānīyametā
rāma ! tvadvairināryaḥ kucakalaśayugenānvahaṃ saṃvahanti

8.74

saṃgrāmo divasāyate tava bhujaḥ pūrvācalendrāyate,
tvatkrodho'pyaruṇāyate tava lasacchauryaṃ prakāśāyate
tvadvairī timirāyate tadabalāhatsūryakāntāyate,
tvatkīrttiḥ kamalāyate raghupate ! tvatkhaṅgacaṇḍadyuteḥ

8.75

garvāveśaviśālarāvaṇabhujaprodyatpratāpānalajvālājālanavāmbudaḥ kathamasau sītāpattirvarṇyate
yasyārātinṛpāḥ kṛpāṇajaladhau magnāḥ puro gauravādṛtyuccairgatayo bhavanti ca punarbhiṃttvā ravermaṇḍalam

8.76

atyuktau yadi na prakupyasi mṛṣāvādaṃ na cenmanyase,
tad brūmo'dbhutavastuvarṇanavidhau vyagrāḥ kavīnāṃ giraḥ
rāma ! tvattaruṇapratāpadahanajvālāvalī śoṣitāḥ,
sarve vāridhayastavārivanitānetrāmbubhiḥ pūritāḥ

8.77

rāma ! tvattaruṇapratāpatapanatrāsādiva tryambako,
no gaṅgāṃ vijahāti niḥsarati na kṣīrāmbudhermādhavaḥ
'tāmyaṃstāmarasāntarālavasatirdevaḥ svayambhūrabhūt,
pātālāvadhipaṅkamagnavapuṣastiṣṭhanti kūrmādayaḥ

8.78

magnā ye ripavo nipatya bhavato nistriṃśadhārārjale,
tatkāntāḥ karuṇāpareṇa bhavatā vyākṛṣya hṛnmaṇḍalāt
śrīmadrāma niveśitā guruviyaccakre bhramābhyāsato,
bāṣpotpūramiṣāt tyajanti bahuśaḥ śrotrāntarasthaṃ payaḥ

8.76-2

baṅgāḥ ke'mī pataṅgāḥ sphuṭakaraṭighaṭāḥ kiṃ kaliṅgāḥ kuraṅgā'stailiṅgāstyaktaliṅgāstvayi calati raṇakṣoṇimaṅgāḥ niraṅgāḥ
śaṅke laṅkeśvaro'pi tvadupacitacamūcaṃkamodbhūtadhūlīdhārāṃ jānāti vārāṃnidhinihitamahāsetumāskandahetum

8.80

deve digvijayodyate paripatatkāmbojavāhāvalīvīṃkhollekhavisarpiṇi kṣitirajaḥpuñje viyaccumbati
bhānorvājibhiraṅgabhūṣaṇarasānandaḥ samāsādito
labdhaḥ kiṃ ca nabhaḥsthalāmradhunīpaṅke ruhairanvayaḥ

8.81

karakampitakhaṅgayaṣṭibhīme,
raṇasannāhitarāmāthavīre
arimūbhṛdamartyasundarīṇā-macalan dakṣiṇavāmalocanāni

8.82

pariharata parāṅganānuṣaṅgaṃ, bata yadi jīvitamasti vallabhaṃ vaḥ
hari hari hariṇīdṛśo nimittaṃ, daśa daśakandharamaulyo luṭhanti

8.83

ayi ! khalu viṣamaḥ purākṛtānāṃ, vilagati jantuṣu karmaṇāṃ vipākaḥ
haraśirasi śirāṃsi yāti rejurhari hari tāni luṭhanti gṛdhrapādaiḥ

8.84

ayi ! khalu viṣamaḥ purākṛtānāṃ, vilagati jantuṣu karmaṇāṃ vipākaḥ
kva ca nanu janakādhirājaputrī, kva ca daśakandharamandire nivāsaḥ

8.85

ayi ! khalu viṣamaḥ purākṛtānāṃ, vilagati jantuṣu karmaṇāṃ vipākaḥ
kva nu kulamakalaṃkamāyatākṣyāḥ, kva ca rajanīcarasaṅgamāpavādaḥ

8.86

śrīmannāyaka ! rāmabhadra ! bhavataḥ pāṇau kṛpāṇaṃ raṇe,
dṛṣṭvā yadyadabhūdarikṣitibhujāṃ tattat samākarṇaya
aṅge vepathurandhatā nayanayorvaktre tṛṣāṃ bhūyasī,
bhītiścetasi vāci saṃstutikathā hastadvayaṃ mastake

8.87

ākṛṣṭe kavacādahīndrarasanākalpe kṛpāṇe tvayā,
śrīmannāyaka ! rāmacandra² ! bhavataḥ pratyarthināṃ veśmasu
gāhante sahasā lulāyacamarīśārdūlaśākhācarīrakṣoyakṣaśṛgālakolaśalabhṛdbhallūkabhillādayaḥ

8.88

gaṇḍau pāṇḍimasātta nūstanimasātpakṣmavalī bāṣpasāt ,
kīraḥ pañjarasānmano'pi3 harasātkaṇṭho'pi kaivalyāsāt
āsan rāma ! camūvareṇya ! bhavataḥ pratyarthivāmabhruvāṃ,
kodaṇḍe pariveṣabhāji vijayaśrīsādhane yodhane4

8.86-2

sādharmyeṇa kathaṃ gṛṇantu yamunāveṇīṃ kṛpāṇīṃ ca te,
śrīmadrāma ! camūvareṇya bhavato vāgbrahmasiddhāntinaḥ
nākṛṣṭaાં halinā na kāliyavaśātkrūrāṃ na dhārājaḍāṃ,
na cchāyājanitāṃ na vaktrabahulāṃ 2 na prāptabhaṅgāṃ kvacit

8.60-2

varṣāsu bhītimavaśāṃhriyugaṃ bhujaṅgaṃ,
bhekaṃ nigṛhya śirasi sthitamañjanābham
śūnye tavārinagare śabarī saśaṅkamāditsate kanakamuṣṭikṛpāṇalobhāt

8.61-2

ambhaḥ kardamatāmupaiti sahasā paṅkaḥ punaḥ pāṃsutāṃ,
reṇurvāraṇakarṇatālayugalairdikprāntanīhāratām
nimnatvaṃ girayaḥ samaṃ viṣamatāṃ śūnyaṃ janākīrṇatāṃ,
niryāte tvayi rāmacandranṛpate ! tyaktasvarūpaṃ jagat

8.62-2

deva ! tvadbhujadaṇḍacaṇḍimacamatkāripratāpānalajvālājālabhayādivābhiviśati kṣīrāmbudhiṃ mādhavaḥ
svargaḥ svargadhunīṃ dadhāti śirasā tyaktatrilokīkṛtirvedhāḥ kintu muhu kamaṇḍalukairātmānamāsiñcati

8.63-2

kāntā'smaddaivagatyā sphuṭamapi galitānyantarāle supakvānyuḍḍīyoḍḍīya bhūyastaruśikharaśikhāmeva tānyāśrayante
itthaṃ tvadvairinārī giriṣu raghupate ! jambulumbīkadamba 5bhrāntyā bharturbubhukṣo kathayati purataśceṣṭitaṃ ṣaṭpadānām

8.64-2

saṃvṛtte raṇatūryabhairavarave kāye na te kañcuko,
yuddhaprogdhuṣite5 mamaunaṃ tadamuṃ sehe kṛpāṇaḥ kvacit
svaṃ kośasthalamatyajadgalitavān dṛṣṭaṃ pareṣāṃ ca taṃ,
deva ! svaukasi hanta tadyuvatayastvaujman6 pravṛddhyā tayā

8.65-2

deva ! tvadgajavājipatrapaṭalaprodbhūtadhūlībharai -
rākāśaṃ vasudhāyate kharakaraḥ somāyate niḥprabhaḥ
kiñcā'dhobharakuñcitaḥ5 phaṇavatāṃ nāthaḥ sa kūrmāyate,
kūrmo bhogipatīyate kimaparaṃ rātrīyate vāsaraḥ

8.66-3

ātte sīmantacihne marakatanihite hematātaṅkapatre,
luptāyāṃ mekhalāyāṃ jhaṭiti maṇitulākoṭiyugme gṛhīte
śoṇaṃ bimboṣṭhakāntyā tvadarimṛgadṛśāmitvarīṇāmaraṇye,
rājan guñjāphalānāṃ sraja iti śabarā naiva hāraṃ haranti

8.67-2

krāmantyaḥ kṣatakomalāṅguligaladraktaiḥ sadabhaḥ sthalīḥ,
pādaiḥ kalpitayāvakairiva patadbāṣpāmbudhautānanāḥ
bhītā bhartṛkarāvalambitakarā tvacchatrunāryo'dhunā,
dāvāgniṃ parito bhramanti punarapyudyadvivāhā iva

8.68-2

snātāḥ prāvṛṣi vārivāhasalilaiḥ saṃrūḍhadūrvāṅkuravyājenāttakuśāḥ praṇālasalilairdatvā nivāpāñjalīn
prāsādāstava vidviṣāṃ paripatatkuḍyasthapiṇḍacchalāt,
kurvanti prativāsaraṃ nijapatipretāya piṇḍakriyām

8.66-4

etasminvijane vane'tanutarucchennāvakāśe5 sukhaṃ,
tiṣṭhāmīti tava dviṣāmadhipatiryāvadvidhatte dhṛtim
tāvattatra nipātitaṃ bhuvi bhavannāmāṅkasellāhataṃ,
dṛṣṭvā kesariṇaḥ karaṅkamasamatrāso muhurmūcchryati

8.100

etya dvāri tato nivṛttya sahasā bhūyaḥ samālokayannarddhollaṃdhitadehalotaralitaḥ koṇe tu datvā dṛśam
gatvā kiñcidathāgrato bahiratha sthitvā calatkandharo,
visrabdhastava vairivāsabhavane śete śṛgālaḥ sukham

8.101

yātītaḥ pāntha panthā vrajati nanu kathaṃ sthāvaraṃ vartma mugdhe,
mārgaṃ pṛcchāmi pṛccha sthitamidamiha te vismitaṃ vīkṣya netre
adhvānaṃ brū hyapetadhvani bhavati vacaścitramitthaṃ vacobhirhasyante dāvamugdhāḥ pathi pathikaviṭaistvadviṣāṃ deva nāryaḥ

Linked texts (9)

Saduktikarṇāmṛta — Śrīdharadāsa, Sanskrit
Mahānāṭaka — Hanumān, Sanskrit
Subhāṣitaratnakoṣa — Vidyākara, Sanskrit
Khaṇḍapraśasti — Hanūmān, Sanskrit
Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
Sūktimuktāvalī — Jalhaṇa (Devagiri), Sanskrit
Hārāvalī — Harinātha, Sanskrit
Padyaracanā — Lakṣmaṇasūri, Sanskrit
Śārṅgadharapaddhati — Śārṅgadhara, Sanskrit