Pramāṇa · Search · About · API

Arjuna and the Hunter 3

Commentary of Jonarāja 3

Language
Sanskrit

3.p1

tripathagāmabhito gaṅgāsaṃmukhaṃ dhṛtaḥ sanna viṣamaḥ panthā yena sa puruhūtasuto'rjunastamindrakīlaparvatamāruroha| kanakamayāḥ sānavo yasyā ta eva paramaḥ pumānhariryathā patatāṃ patiṃ garuḍamārohati| garuḍaśca suvarṇapatraḥ| garuḍādhirūḍhasya harerupamānatvapratipādanena bhaviṣyadudayasūcanaṃ kavinā kṛtam| tadupodvalakaṃ ca rucirākṛtiriti viśeṣaṇam| bhāvinyāṃ hi hānau prāgeva mukhavaivarṇyādayo jāyante| agrimaślokaiścodayasyaiva bhaviṣyatvaṃ sūcayati|

3.p2

jagatyāṃ bhūmau rohantīti jagatīruho vṛkṣāstaṃ puṣpairavacakaruḥ pūrayāmāsaḥ| balīnāṃ nikvaṇo rutameva jayadhvanirvihito yaiḥ| tathā pavaneneritāḥ kampitā ākulāścalā vijihmāḥ puṣpabharā namrāḥ śikhā yeṣāmata evānindyā guṇavanto vandino vaitālikā iva te'pyuttānahastā jayadhvanikṛtaḥ puṣpaiḥ pūrvaṃ taṃ yathā pūrayan|

3.p3

2||

3.p4

maruto vāyavastaṃ parirebhire āliṅgan abhimukhaṃ sammukhametya| kidṛśāḥ avadhūtāḥ paṅkajānāṃ parāgakaṇā yaiḥ| enena vāyūnāṃ saugandhyaśaityavarṇanaṃ kṛtam| tathā tanuḥ sūkṣmā jāhnavyā salilavīcī bhindanti| etena vāyūnāṃ śaityamārdavoktiḥ| eva sukhāḥ sukhāvahāḥ yathā suhṛdaḥ sakhāyaṃ parirabhante bhaviṣyadudayamāhātmyātsannimittaprāptiḥ|

3.p5

3||

3.p6

vapraṃ taṭamanu apāṃ dhvanayo'sya mudaṃ pratenurudapādayan māṅgalikairmaṅgalaprayojanaiḥ tūryaiḥkṛtāṃ| dhvanane hetumāha uditebhya unnatebhyaḥ śilābhyaḥ skhalanaṃ vipātanaṃ tena saṃvalitā utpannāḥ sphuṭaṃ haṃsasārasānāṃ virāvaṃ śabdaṃ yuñjate| bhaviṣyadyudayamāhātmyājjalaughadhvaninā maṅgalāto'dya śravaṇajanitāsya tuṣṭirabhūt |

3.p7

4||

3.p8

balīyasi vegavati ato'varugṇāḥ patitāstuṅgā anamrāḥ suradārutaravo devadāruvṛkṣā yena tasminsurasaritpayaso nicaye pravāhe vetasavanenāracitāṃ kṛtāṃ tasyaiva vivṛddhiṃ vardhanaṃ karoti tāṃ praṇatiṃ namratāṃ sa dadarśādrākṣīt| etena pārthasya śatravo namantīti sunimittoktyā sūcitam |

3.p9

5||

3.p10

sa pārthaḥ kalahaṃsakulamavalokayituṃ draṣṭuṃ na vibabhūva na paryāpto'bhūt| sarojarajasālamatyarthamaruṇitaṃ raktīkṛtam| saṃhatiryūthasthitirvidyate yasya taraṅgeṣu raṅgati krīḍati| ata eva saritaḥ nadyā uttarīyamiva tatpakṣe taraṅgāvalyyaḥ |

3.p11

06||

3.p12

sa pārtho rathāṅganāmno vanitāṃ cakravākīmabhinanandā'ślāghat| kīdṛśīṃ, sahacaraṃ priyamanubadhnanī| kvagatosīti krūddhantīm| kaiḥ karuṇairdīnaiḥ rutaiḥ śabdaiḥ| anubandhe hetumāha anuhemavapraṃ, suvarṇataṭanikaṭe tatprabhāsaṅgādaruṇairūrmibhirlaharībhiḥ samatāṃ sādṛśyaṃ gataṃ cakravākamapi ūrmiṃ manyamānām priyadarśanāt priyaṃ śocantīṃ cakravākīmasau mugdhatvātprematvācca praśaśaṃsetyarthaḥ |

3.p13

07||

3.p14

sa pārtho rodhasi taṭe'dhikāṃ dhṛtimavasthānaṃ babandha ciramasthāt| avasthānadhṛtau

3.p15

hetumāha pariṇatā dantāghātakrīḍapravṛttā dviradā yatra| ata eva kṣatīḥ kṣatāni khātāni bibhrati| tathā madajalapravāhairmuditāḥ santuṣṭā aliyoṣito bhramaryo yatra tasmin| yoṣidgrahaṇaṃ lolubhatvasvabhāvā api striyastatra tṛptāiti pratipādanārtham| muditāśca yoṣito'tyarthaṃ sukhamutpādayantīti pratipādanasya phalam| mahānmahāsatvo rujannapi bādhamāno'pi mahate guṇāya bhavati| arjuna cirāvasthānamatra mahāguṇaḥ|

3.p16

08||

3.p17

rucayaḥ prabhāmaṇigaṇaṃ sitavājine'rjunāya nijagaduḥ prakāśayāmāsuḥ| prakāśane hetumāha ambhasi nimagnaṃ bruḍitamapi| tarhi tena prabhā dṛṣṭetyāha calānāṃ vīcīnāṃ rāgaracanāyāṃ rañjane paṭavaḥ pragalbhāḥ laharīraktā dṛṣṭvā'rjuno ratnarāśiṃ jalamagnaṃ jñātavān| yathā manogataṃ harṣaviṣādādaya ākṛtaya ākāraḥ sūcayanti|

3.p18

09||

3.p19

upalaiḥ pāṣāṇairāhatā ruddhasphārā ata evoddhatā ye taraṅgāstebhyaḥ sṛtamutpannaṃ| tathā javinā vegavatā marutā'vadhūtaḥ kampito vistāritaśca tam| tathā ketakīpuṣpāgraśuklamata evārjunadarśanajātaṃ nadyā apāṃ hāsamiva phenaṃ so'drākṣīt| ketakyā vikāraḥ puṣpam anudāttāderityañ| puṣpamūle phulamiti bāhulatvāllukikṛte luk taddhitalukīti ketakamiti rūpam|

3.p20

10||

3.p21

bahu anekaṃ dānapayasāṃ paṭalaṃ cakrakamarjunasya dhṛtimavasthānaṃ vyadhāt barhicandrakānāṃ nibham| atrotprekṣyate avagāḍhaṃ tāpaśāntaye magnaṃ hastirājamanveṣṭuṃ vikasannadyā netraśatamiva| nadīnāyikā netrasadṛśaṃ madajalaṃ dṛṣṭvā sa ciraṃ taṭe'sthādityarthaḥ|

3.p22

11||

3.p23

pratibodha unmeṣakālaḥ kāmodayaśca tena yajjṛmbhaṇaṃ vidaraṇaṃ jṛmbhā ca tena vibhinnaṃ

3.p24

vikasanmukhaṃ yasyāṃ sā śuktireva vadhūḥ padmadṛśā tena dṛṣṭā| saroruhadṛṣeti karaṇe vā tṛtīyā| tathā patannaccho mauktikamaṇiprakaro muktāphalarāśiryasyāḥ sā| ata eva galanto'śrubindavo yasyāḥ seva |

3.p25

12||

3.p26

apsu vidrumalatāyā viṭapastamarjunaṃ dayitādharasya priyauṣṭhasya smarayati sma| kīdṛśasya daśanāṃśurbibhrataḥ| ataḥ smaradāyinaḥ kāmajanakasya śucirnirmalaḥ asāndraistanubhiḥ phenalavaiḥ sahitaḥ| saphenaṃ vidramagulmaṃ dṛṣṭvā tatsadṛśaṃ sahāsaṃ priyādharaṃ so'smārṣīt|

3.p27

13||

3.p28

sa pārthaḥ karirūpāṇāṃ yādasāṃ sukhān hastinaḥ saṃbubudhe samalakṣayat| kathaṃ tāni tairdṛṣṭānītyāha cañcalairmārutavaśāccapalaistaraṅgairhṛtaṃ madagandhamupalabhyāghrāya jalādutthitavatām| athavā āgatānityadhyāhṛtyopalabhyāgatāni vivyākhyeyam| pratidantināmiva pratihastināṃ hi hastinaḥ saṃmukhaṃ gacchanti |

3.p29

14||

3.p30

sahasā alakṣitatayā jalamadhyātmamutpatitumicchataḥ phaṇino vegavadbhirniḥ śvāsairākāśe kṣiptaṃ jalānāṃ paṭalaṃ dṛṣṭvāścaryaṃ so'gamat| āpaḥ kathamākāśamārūḍhā ityāścaryam| yadvā sahasā śīghraṃ vegavaśādutthiteṣu jaleṣu svarūpaniścayalābhābhāvāccharadameghabhrameṇāścaryam| kathaṃ pātālamadhyāccharanmegha utthita iti |

3.p31

15||

3.p32

suranimnagāmupayatīrgaṅgā praviśatīrnadīḥ sa tatāra| kīdṛśīrabhitastaṭadvaye saikatavatīḥ| tathā śapharīṇāṃ parisphuritena cāru vilāsinī dṛgyāsu tāḥ| yadvā śapharīparisphuritameva cārulolā dṛgyāsāṃ tāḥ| ata eva sakhīriva tāśca śapharīsphuritavaccārudṛṣo loladṛṣṭayo yāsu tāḥ| bṛhanti jaghanāni yāsāṃ tāḥ lalitaṃ śanaiḥ |

3.p33

16||

3.p34

sa pārthastaṃ girimāruhya tasyaiva gireḥ śirasi śuciṃ vanāntabhūmimāśrayat| puṣpabharanamrāgrairvṛkṣaiḥ pariṣkṛtaṃ bhūṣitaṃ talaṃ yasyā: manaḥ prasattiṃ manasaḥ prasādamiva| yathā tāṃ prāpat tathā vanāntabhūmiṃ prāpat| tatpakṣe śuciḥ rāgadveṣarahitā|

3.p35

17||

3.p36

so'cala indrakīlo harestanayasya pārthasya tapo'rthamadhivastuṃ sthātumacalāṃ sthirāṃ dhṛtimajanayat| dhṛtijanane hetumāha anusāne sānau sānau puṣpitā latāvratatiryatra sā| tathā phalavanto mahānto bhūruho vṛkṣā yeṣu tāni viviktāni vijanāni vanāni yatra saḥ puṣpaphalavaijanyairhetubhistatraiva tapaḥ kartumārabhatetyarthaḥ| haritanaya iti sākṣatam|

3.p37

18||

3.p38

purātanamunernarūpasya nārāyaṇasya duṣkaramapi tapo na śramamādadhāvajanayat| kīdṛśasya dhiyaṃ praṇidhāya bāhyavyavahārānnivartya, vidhinā yathā śāstra munitāmṛṣibhāvaṃ dadhataḥ| athavā kiyadetat ātmavatāmātmajñānināṃ kimiti kiṃ vā tapoduṣkaramapyavasādakaraṃ śramotpādakam|

3.p39

19||

3.p40

so'rjunaḥ sukṛtibhiḥ śobhanābhiḥ kṛtibhiḥ pratyahaṃ vavṛdhe| pratidinaṃ śobhanāni tapo'rjunakarmāṇi kāryāṇyakarodityarthaḥ| dhṛtamindriyaśama evaikaṃ sukhaṃ yena tathā śucibhirguṇaiḥ maitryādibhiḥ pāpamayaṃ tamo nivārayan| yathā dhṛtaṃ śobhanaṃ khamākāśo yena tathā śucibhirguṇaistamaḥśamayankalābhiścandro'nudinaṃ vardhate|

3.p41

20||

3.p42

śamena viṣayanivṛtyā sukhaṃ tasyānubhavaḥ prāptiḥ viṣayeṣvindriyārtheṣu saṅgena ratiṃ

3.p43

sukhamadharīcakāra vismārayāmāsa| yataḥ pratighātinīṃ naśvarīṃ nirupaplavo bādhārahitaḥ vivekaguṇenāguṇaviṣayāṃ buddhiṃ tyaktavatastasya bhogān sa vyasmaradityarthaḥ |

3.p44

21||

3.p45

sa pārthaḥ sahajetare mahasī yugapattulyakālaṃ babhāra| sahajaṃ kulocitaṃ kṣātraṃ itaratsādhitaṃ tapojātaṃ tejaḥ| kīdṛśe jayaśamau dadhatī sahajena tejasā jaya itareṇa śamo labdhaḥ sa| kīdṛk manasā dhyeyanvenajapaiḥ stavyatvena praṇatibhirdivo'dhipatimindramārādhitavān prayataḥ śuciḥ |

3.p46

22||

3.p47

tameva prayatatvamāha ||

3.p48

abhiṣavaṇena snānena kṛtāṃ janma yāsāṃ tā jaṭāḥ śirasā dadhat| tathā harinmaṇīnāmindranīlānāṃ nibhaḥ samaḥ upamāṃ sāmyaṃ yayau prāpt| kasmin sati, aruṇasyārkasāratherdīdhitibhirvyāptaśikhe tamālavṛkṣe sati| tathāvidhastapaḥ kliṣṭaḥ| ko'pi na muniḥ śruto yenārjunaḥ upamīyeta| atastamālataruruṇāṃ āraktastasyopamānamiti tātparyam |

3.p49

23||

3.p50

dhṛtā hetaya āyudhāni yena tathābhūto'pi sa mṛgān rajayām̐cakāra sarāgānakārṣīt| yato na dhṛtā jihyā nirdayā matiryena saḥ| yato virajā rajorahitaḥ| ata eva caritaiḥ karmabhirmunīnadharayantyakurvan| kiyadetat guṇāḥ kamiva na mṛgāpekṣayā jaḍamapi ramayituṃ toṣayituṃ śaktāḥ| rajayāṃcakāreti ran jerṇau mṛgaramaṇa iti na lope liṭyapi rūpam |

3.p51

24||

3.p52

parigāḍhaṃ kṛtvā kṛśaḥ| ata eva dayālunā karuṇena tapasā kartrā paricaryayā karaṇabhūtayā so'nugṛhītaḥ| anugrahaprāptyarthamārādhyānāṃ nṛpadevatānāmārādhanopāyena tapasaivānugṛhīta iti tātparyam| athavā paricaryānuśuśrūṣayā karaṇabhūtayā svidṛhītaḥ vidheyīkṛtaḥ tapaḥ| kṛtāṃ sevāṃ dṛṣṭvā kiṃ tapaścaraṇaikatā no jāta iti yojyam| tāmeva paricaryāṃ viśeṣaṇadvāreṇāha asaṃsukhavāhinaṃ mṛdu sarvataḥ sugandhiṃ vāyuṃ kṣipatā, tathāvadhīritasyakta ārtavo grīṣmahemantādikṛto guṇo'tyauṣṇyaśaityarūpo yena tamaṃśumataḥ sūryasya rucāṃ nicayamaṃśubharaṃ sukhatāṃ sukhāvahatvaṃ nayatā| tathāvacaye puṣpagrahaṇasamayetarūnavanāmaṃ prāpayatā bṛhatastuṅgān navānapūrvakṛtānpallavāñjalīn bibhratā praṇamatiṃ vaḥ| sa cāñjaliṃ badhnāti| tathā śayanīyatāṃ śayyābhāvamupayatīṃ prāpnuvatīṃ bhūmiṃ niśāyāṃ rātrau kṛtavān| tatkomalaistṛṇairācchādayatetyarthaḥ| tathā megharahitādākāśātpatitairjalakaṇai rajo dhūliṃ śamayatā tapomāhātmyānmahābhūtānāmevaṃ prāyatā sampattau viṣaye dayāluneveti viṣayitvena sambhāvitam||25, 26, 27|| tilakam||

3.p53

tatpūrvoktaṃ mahābhūtaparicaryārūpaṃ nimittameva kusumaṃ vikasatpuro mahate phalāyāvekṣya sa vismayavaśaṃ svātmamāhātmyasaṃbhāvanaṃ na jagāma| athavā tattapo mahate phalāyāvekṣya vikasanti nimittānyeva kusumāni yasya taditi yojyam| yuktametat anubhāvaḥ prabhāvavṛddhiścāsau guṇaḥ mahatāṃ dhairyaṃ nālpīkaroti| mahāśayaḥ prabhāvasiddhiṃ dṛṣṭvā na dṛpyatītyarthaḥ|

3.p54

28||

3.p55

vanacarā indrakīlaparvatodyānapālakāḥ| vaneṣucarāścārā vā śatayajvanaindrasya vasatimupatasthuḥ jagmuḥ| āsthitaḥ prāpto viṣādo yathā sādhīryeṣāṃ| kiṃ kṛtvā sukṛtaiḥ

3.p56

kartṛbhūtairabhūribhiralpaireva vāsaraiḥ kṛtamutpāditam tadvaibhavaṃ mahābhūtamevākaraṇalakṣaṇamupalabhya | tathā nānyasminnarjunavyatirikte bhava utpattiryasya alpānyeva dināni upamyayā | tāvantaṃ prabhāvaṃ dṛṣṭvā jātaśaṅkā vanecarāḥ śakālayaṃ jagmuḥ |

3.p57

29||

3.p58

te vanecarāḥ praviśya gotrabhide indrāyeti vakṣyamāṇaṃ kathayāṃbabhūvuḥ | kathamanapetano'nulaṅghitaḥ kālo yatra avasaramapahāyetyarthaḥ | adhikṛtaḥ prārabdho yaḥ kṛtyavidhistasmiñśithilīkṛte sampādite sati viditāni veditāḥ vihitānatayaḥ kṛtapraṇāmāḥ abhirāmakathāmadhuravācaḥ | viderākhyānarthasyānityaṇyantatvādviditā iti rūpam |

3.p59

30||

3.p60

bhavate girāvindrakīle puruṣaḥ śuci kṛtvā tapasyati | kīdṛśo'nagho'nudvegaḥ | valkena vītaṃ prāvṛtaṃ puryasyā'ta eva jagatī jagaddvayaṃ tapan | atrotprekṣyate | timiracchidāṃ dvādaśānāṃ sūryāṇāmanyatama iva jagattapanamutprekṣābījam | yadi tapasyati tataḥ kimityāha mahate jayāya trailokyavijayārtham tapaścarati tapasyati | kvācitrūpam |

3.p61

31||

3.p62

mahate jayāya tapasyatīti kathaṃ bhavadbhirniścitamityāhuḥ ||

3.p63

sa pṛthu dhanurbibharti vidviṣāṃ bhayaṅkaram | na cāsamartha ityāhuḥ | bhīṣaṇau bhujaṅgavabhdujau yasya saḥ | tarhi tapaḥ siddhiḥ ketyāha nirmalena caritena taporūpeṇa karmaṇā manuyo'tiśayitā jitāḥ | dhṛtaṃ nirmalaṃ caritaṃ yaiste maharṣayo'pi jitā ityarthaḥ | ṛṣayo'pi jitā iti kathamavasitamityāhuḥ |

3.p64

32||

3.p65

vāyavo'nukūlāḥ samasṛṇatṛṇā bhūmiḥ nirmalā dyauḥ pāṃsau sati varṣamapāṃ tadagre bhavatīti śeṣaḥ | atrotprekṣyate asya guṇabāhulyena rañjitanva prāpito mahābhūtavargo'sya bhaktimiva kurute | tapaḥsiddhiratra viṣayo bhakterviṣayitvam |

3.p66

33||

3.p67

etadāśrame ūnasyādhikena satvena bādhanādasya tapaḥkṣayo bhaviṣyatīti na sambhāvyamityāhuḥ ||

3.p68

anyo'nyopāsanena śiṣyā guruṃ yathopāsate sevante tathā taṃ mṛgāḥ sevante| kenetaretaramanyonyasyābādhanena| vanaprāṇināṃ śāśvatikavirodhaparihāreṇa munīnāṃ harṣotpatteḥ| unnatānāṃ vṛkṣāṇāṃ puṣpāvacayārthamārohaṇena munīnāṃ śākhābhaṅgādinā ca nāsya tapaḥkṣaya ityāha - puṣpoccaye taravo namanti| śākhoccayārthamiti bhāvaḥ| kiṃ bahunā sa nago'driḥ bhavate'vatane karaṇabhūtena paravān sa svāmikaḥ bhavāniva| so'pi parvasya svāmītyarthaḥ |

3.p69

34 || śailādisvāmyaprāptyā sa tapaso viramyatītinasambhāvyamityāha || ||

3.p70

tāvadapi tapaḥkurvato'sya pariśramatā śramaprāptyabhāvo mahatsatvamāha sattvavānayamiti gamyate| paramaṃ tejoviśeṣivapuḥ kartṛjayaṃ prathayati iva jiṣṇurayamiti gamyate| atra śramābhāve tejasi lakṣaṇe sattvajayau lakṣyau| śāntātmano'pi tasya nave saṅgame sati jano bhayameti prāpnoti| kīdṛśaṃ vibhunānuṣaṅgi vibhutayā rājatvenānuṣajati| rājño yathā tathāsmālloko bibheti |

3.p71

35 || jātyanusāreṇa tapobhraṃśopāyeṣu prayojyeṣu tajjātipraśnamāśaṅkyāhuḥ ||

3.p72

sa ṛṣikule kiṃ jāto daityavaṃśe kiṃ jātaḥ rājñāṃ mahatikule vā jātaḥ| tava vaneṣu tapaścarato'sya gatiṃ tattvaṃ nirūpayituṃ niścetuṃ vayaṃ na sahāḥ samarthāḥ| tattvanirūpaṇasāmarthyābhāve nirūpite'pi ṛṣikulādijātatvakathanena prāptaṃ doṣaprasaṅgaṃ caratastapastava vaneṣvityādinā pariharanti| anyathā tvenaṃ dṛṣṭumapi kaḥ śaknuyāditi bhāvaḥ |

3.p73

36 || parihārāntaramūcuḥ ||

3.p74

asad jātiniścayābhāvādutlavamānamadaḥ pūrvo kuvacanaṃ no'smākaṃ sahituṃ soḍhuṃ tvamarhasi| jātiviśeṣamalabdhvā'pi yadṛṣivaṃśaja ityādyuktaṃ| tatra kṣamākāryetyarthaḥ| yataḥ nānāguṇaṃ kāraṇaṃ marutaḥ śivā ityādikaṃ vigaṇayya athavā nijayā svābhāvikyā'lpatayā kathitam| nipuṇaṃ kathaṃ na nirūpitamityāhuḥ vanecarāḥ kva nipuṇā matayaḥ| kva vanecaramatibhirsrvabodho vyavahāro boddhuṃ na śakyata ityarthaṃ |

3.p75

37||

3.p76

priyaścāsau sutastasya sambandhicetaḥ prītikaraṃ tapoguhyakagaṇādvanecaravargācchrutvā maghavā jātaṃ harṣaṃ gopitavān| yadi priyastadendro harṣaṃ kimagopayadityāha prabhavatāṃ prabhūṇāṃ dhiyo nītigāminyaḥ| tadaiva yadīndraḥ putrakṛtena tapasā harṣaṃ prakāśayettadā tattūpamārādhyamānenendreṇa kariṣyamāṇaṃ jayaprāptyupāyadarśanarūpaṃ prasādaṃ putraprītyā kṛtaṃ loko manyetetyarthaḥ |

3.p77

38|| indreṇa yuktyā kariṣyamāṇāṃ tapaḥprasiddhimāha ||

3.p78

vinaye sthairyamupalabdhuṃ prakāśayitumindro'psaraso vaco'vocat| kiṃ kṛtvā'rjunasambandhinyā bhaktayā hetubhūtayā| tatrārjune cittaṃ praṇidhāya praṇidhānena tadīyāṃ bhaktiṃ tulayitvā| vidite'pi pūrvaṃ bahuśo'rjune vrataistulite'pi| nārjuno niyamāccalatīti jñātavānapīndro bhaktayā vidite'pyapūrva iveti yojyam|

3.p79

39|| duṣkare karmaṇi viniyogaṃ kariṣyannutsahārthaṃ praśaṃsāpūrvamāha ||

3.p80

cittabhuvaḥ kāmasya yūyamivānyatkatamadastraṃ jagadvijayāya bhavati| yathā yūyaṃ tathānyadastramityarthaḥ| kīdṛśaṃ, sukumāramekamatikomalam marmabhidāmanyeṣāmastrāṇāṃ madhye'ṇu sūkṣmam tathā teṣāmeva madhye'tidūragam tathā'moghatayā saphalatvena sahitaṃ tathā vipakṣaṃ pratyastrarahitam| anyaśastrāṇi hi tīkṣṇāni sthūlāni adūragāṇi kvacinniṣphalāni sa pratyastrāṇi ca bhavanti| yūyamastra tu naitaddoṣadūṣitamityarthaḥ |

3.p81

40||

3.p82

avabodho mokṣaprāptiṃ saṃsukhatvarūpaṃ jñānameva vārijalaṃ kartṛ avasāyaṃ nāśaṃ samāptimeti| keṣāṃ bhavavītaye saṃsāracchedārthaṃ hataṃ bṛhattamaso moho yairmunibhisteṣāṃ rajaso rajo guṇasya śamanam| kaiḥ samāpyate ityāha vo yuṣmākamasakalaistyaśraiḥ netrāṇyeva vistirṇatvādañjalayastaiḥ| ata: sambhāvyate paripīyamānamiva| yadvā netrāñjalibhiḥ pītamiva| jalaṃ ca dhūli śamanamañjalibhiḥ pīyamānaṃ satsamāpyate |

3.p83

41 ||

3.p84

vidhātrā janatā janasamūhaḥ surasadyani svarge yadyānaṃ gamanaṃ tatra sumukhī pravartamānā vihitā| viśeṣaṇadvāreṇa hetumupanyasyati bhavatīryuṣmānvidadhatotpādayitā| kiṃ kṛtvā, jagati bahudhāgatāṃ ramaṇīyatāṃ samabhihatya saṅgṛhya| candrapadmādisthāṃ kāntiṃ prathamaṃ samucchidya tayaiva kāntyā yuṣmānkurvan vidhirlokaṃ bhavatprāptilobhāt svargakāṅkṣiṇam- kārṣīdityarthaḥ |

3.p85

42 ||

3.p86

tattasmādyūyamupetya tannikaṭaṃ gatvā tasya vanacarākhyātasya tapasyataḥ puruṣasya tapo vighnayata vināśayata| kalāsu gītavādyādiṣu kuśalaiḥ sacivaiḥ sahitāḥ| na cāśaktiḥ śaṅkyekyetyatra daṇḍāpūpikānyāyamāha hataṃ tapaso bhraṃśitaṃ vītarāgāṇāṃ mumukṣūṇāṃ mano yābhistāsāṃ vo yuṣmākaṃ kartṛkāvajitiḥ| tapobhraṃśaḥ sukhasaṅginaṃ sarāgaṃ prati sukhāsukhasādhyā daṇḍāpūpikānyāyāt |

3.p87

43 ||

3.p88

etattasya sukhasaṅgitvamasti vā na veti na vicintyam| yataḥ sa śatrūnahatvā bhogānākāṅkṣati| atra hetumāha yataḥ sa vidhistapaścaraṇam| tathā sa dhanurdhāraṇādiḥ saṃsārocchedāya na bhavati kuta ityāha kva dhanurhiṃsāsādhanaṃ kva mokṣamārgo hiṃsārahitaḥ |

3.p89

44||

3.p90

svaviṣayastasya krodho na śaṅkanīya ityāha ||

3.p91

bhavatībhistatra tasminvikṛtiḥ kopaḥ mā paribodhi na śaṅkanīyaḥ| kathaṃ na śaṅkyata ityāha pṛthudhāmni mahātejasi anyamunivadanyasminmunau viśvāmitrādāviva| mahātejaskatvātkathaṃ na vikriyā śaṅkyata ityāha vikramavatāṃ puruṣāṇāṃ dhiyo'ghāni duṣṭācaraṇāni vadhūṣu strīviṣaye na parāmṛṣanti| yataḥ svayaśāṃsyavatāṃ rakṣatām| tapārjitasya yaśamohāni bhayātstrīṣu kopaṃ mahānto na kurvantītyarthaḥ |

3.p92

45||

3.p93

surāṇāṃ puro'gre āśaṃsitā stutā apacitiḥ karmasāmarthyaṃ tathā cāru kṛtvā svāminaḥ pūrvoktāmājñāṃ prāpyāpsarovargaḥ parāṃ dyutimojo vṛddhaṃ lebhe yuktametat| sambhāvanā guṇānāmastitvaniścayastejastanoti vardhayati| kasyādhikṛtasya karmasu niyuktasya |

3.p94

6||

3.p95

amarabharturakṣṇāṃ sahasraṃ nālaṃ babhūva na paryāptam| kiṃ kartumaṅganādraṣṭuṃ| yataḥ praṇāmaṃ kṛtvā prasthitāḥ prabhūṇāmānena bhṛtyeṣu prasannatvāditibhāvaḥ| kucabharanamitagātrīḥ ājñālābhātprītiṃ bhajantīḥ stimitaṃ surastrīravekṣamāṇamityarthaḥ| stimitamanimeṣamapīti vā vyākhyeyam| ata evācalānāṃ niḥspandānāṃ nalinānāṃ śobhāṃ haraditi bhadram |

3.p96

47||

3.p97

iti śrījonarājakṛtāyāṃ kirātārjunīyaṭīkāyāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ |

3.p98

6||

3.p99

mṛdaṅgānāṃ nāda: surastrīṇām prasthānamasūcayat| prasthānocitāni kāraṇāni śrutvāpsarasāṃ prasthānaṃ lokena jñātamityartha:| dūrastho jana: kathamaśroṣīdityāha saṃmūrchan sarvadiśo vyāpnuvan| yato'laghuṣu vimānarandhreṣu bhinno dvidhābhūta: sa pratiśabda ityartha:| strītvāducitavaiklavyādapyapsarasa: saṭahaśabdaṃ kathaṃ pratiṣṭhanta ityāha śrīmadbhistejasvibhirindrasya sacivai rakṣitānāṃ tathā sarathadvipai: |

3.p100

01||

3.p101

ātapatraiśchatraiścaritaguṇatvaṃ śabdapravṛttinimittaṃ guṇa:| ātapatrāṇāṃ cātapavāraṇacchāyākaraṇaṃ guṇa: sa carito yena tattvaṃ nāsede| nirarthakairabhāvi upakāro na kṛta ityartha:| kāsāṃ rāmāṇāmapsarasāṃ yata: sūryādupari sthitānāṃ sūryādadhobhāgasthānāṃ hi chatrāṇyātapaṃ vārayanti| kiṃ kṛtvāpi madhona: purādamaravatyānniryāyo'pi| indrapuro hi indrādanyasya chatragrahaṇānadhikāra:| anumṛdaṅgaśravaṇādanantaraṃ draṣṭumutkaṇṭhitairdevai: pūritāt| chatrāṇāṃ nirarthakatvavarṇanaṃ kāryasiddhyabhāvasūcanārtham |

3.p102

02||

3.p103

kāryasiddherabhāvasūcakai: saṃmukhaṃ patadbhi: samīrairdhūtānāṃ kampitānām| tathā sauktamāryeṇālpādeva kleśātkaluṣanetrotpalānāṃ satīnāṃ vadhūnāṃ sūryatāpakṛto gaṇḍarāgo madena kṣīvatvena janitāṃ śriyaṃ śobhāmajanayat| yadvā dhūtatvādisahitānāṃ vadhūtāṃ śriyaṃ karmabhūtāṃ madajanitāṃ karmabhūtāmāninye iti sambandha:| madājjaniryasya tabdāvam| kṣīvā hi pāṭalanetrā: kampanto lohitamukhāśca bhavanti |

3.p104

03||

3.p105

ākāśasya śūnyatvādādhārābhāvena nemīnāṃ cakrāṇāṃ vivartanābhāve sati rathaughairvimānavatpravṛttiḥ prāptā unnayanamiva kṛtam| yadyādhārābhāvaḥ kathaṃ na patitā ityāha devatāprabhāvāt kathamapi śūnye tiṣṭhabhidaḥ| yadi na vivṛttā nemayastarhi kathaṃ vimānavatpravartanamityāha kathamapinirādhārātvādrutvotpattyā kathaṃcidāyataṃ dūraṃ vegaśālibhiraśvairākṛṣṭaiḥ| ato rathānāṃ vimānavadgamanaṃ ghaṭate| yadvā devatāprabhāvātkhe tiṣṭhabhidarapatabhidasturaṅgairākṛṣṭaiḥ |

3.p106

04||

3.p107

śramasalilasya svedajalasyodgama udbhavaḥ kāntānāṃ bhūṣaṇatvamāpede prāpt| yataḥ stanāṅkarāgestanayorviṣaye aṅkaḥ saṅketamātra yasya na tu sākalyenāvasthānaṃ svedajalakṣālanām tathokto yo rāgastasminkṛtaṃ pulakamiva yena svedakaṇānāṃ pulakasya ca sanniveśasārūpyāt| tathā galitaviśeṣakeṣu mukheṣu| muktāphalasannibhaḥ svedavaśānnaṣṭāṅkarāgeṣu staneṣu palakavatsthitaiḥ tilakāhiteṣu mukheṣu muktāphalavadavasthānād dharmajalasya bhūṣaṇatvam| svedajalenānyastrīṇāṃ śobhāhānidarśanātkathaṃ tāsāṃ bhūṣaṇaṃ sampannamityāha svabhāvato, ramaṇīyānāṃ vikriyāpi śobhāṃ vistarayati| vibhūṣeti bhāvapradhāno nirdeśaḥ, dvayekayordvivacanaikavacana (1/4/22 pā.) iti vat|

3.p108

05||

3.p109

sphuṭā gatirnipatanaṃ yāsāṃ tābhirulkābhiḥ kartrībhirātmīyaistejobhiḥ karaṇabhūtairdhvajāṃśukānāmāyāso dairghyamiva kriyate sma kṛtaḥ| yato dhvajāṃśukānāmabhinnarūpaiḥ sadṛśarūpaiḥ| tathā marutāṃ pathi rājadviḥ| tathā kanakasya nikāṣarājiḥ kaṣaṇarekhā tadvadīptaiḥ| kāryasiddhyabhāvasūcanārthaṃ prasthānasamaye nipatantībhirvālābhiḥ svatejobhiḥ karaṇabhūtaiḥ dhvajapaṭānāṃ sadṛśatvāddairghyamiva kṛtam|

3.p110

06||

3.p111

vidhāturvidhiṣu nirmīyamānavastuviṣaye vicitratā vaicitryaṃ gandharvaiḥ pratīye niścitaṃ

3.p112

pradhibhirnemibhirvivṛttibhramaṇamupādadhe niḥsaṅgaṃ nirudaghātam| keṣu saṃpīḍanena kṣubhitaṃ jalaṃ yeṣāṃ teṣu megheṣu| jalapūrṇatve sati hi meghānāṃ kāṭhinyānniḥsaṅgaṃ nemayo bhramanti| grahaiścaritātpatho dyumārgātkrāntāmavagūḍhānāṃ rathānāmakṣāgrairathakāṣṭhaviśeṣaiḥ kṣatā bhagnāḥ suraveśmavedayo yeṣām|

3.p113

12||

3.p114

meghādeva hastināmāhlādamaduḥ| yatastaptānāmadhvātapādinā vyathitānāṃ santāpabhājām kṣaranto varṣantaḥ| yato viṣāṇairdantairbhinnāḥ pāṭitāḥ| yadi hastibhiḥ pāṭitāstarhi tāneva meghāḥ kathamāhlādayantityāha paropakāre samāhitānāṃ prasaktānāṃ vā mahatāṃ pravṛtti rujatsu bādhamāneṣvapi kalyāṇī hitā bhavati| bādhamānānāmapi mahānta upakāraṃ kurvantītyarthaḥ |

3.p115

13||

3.p116

saṃvātā vahatā vāyunā divyastrījaghanasambandhini varāmbare vivṛttiṃ calanaṃ nīte sati paryasyatprasaran maṇimekhalā raśmijālaṃ yutakamapṛthak siddhaṃ pṛthaksiddhaṃ vāntarīyamupasaṃvyānaṃ saṃjajñe jātam| ratnaraśanāraśmibhireva jaghanācchādakatvātsvarakarma kṛtamityarthaḥ| antarbhavamantarīyamupasaṃkhyānam |

3.p117

14||

3.p118

meghāḥ strīṇāṃ bahumatamāyayuḥ| kāntā meghān bahvamantetyarthaḥ| māne hetumāha śamitaḥ pariśramaḥ khedayoḥ ataḥ prahlādaṃ dadānaḥ| kimatra kautukamityāha tuṣārapātairjalakaṇairnāsitatilakaḥ| yadyevaṃ kathaṃ medhā na manyanta ityāha alpīyānatyalpo doṣo bahu sukṛtaṃ mahāntamupakāraṃ na tiraskaroti |

3.p119

15||

3.p120

amararamaṇīgātravartināṃ ratnānāṃ prabhā indracāpasya sandhānaṃ pūrṇatāṃ cakruḥ| grathitataraṅgabaddhormi yatsaikataṃ tatsadṛśe meghapaṭale vicchedaṃ yātasya kvacitkvacidavasthitasyetyarthaḥ| nānāvarṇaratnāṃśusaṃṅgamādindracāpaṃ pūrṇaṃ saṃpannamityarthaḥ|

3.p121

16||

3.p122

meghairācchāditaśikhara indrakīlaḥ indrasenayā prāptaḥ| saṃsiddhau kāryasiddhiviṣaye itikaraṇīyamevaṃ karaṇīyamiti sannibaddhaiḥ sanniviṣṭairālāpaiḥ kathābhiḥ pipatiṣatāṃ pakṣiṇāṃ vīthīṃ mārgaṃ vilaṅghya| tato'varuhyāśrayaṇīyasya girermeghācchādanavarṇanaṃ kāryasiddhyabhāvasūcitārtham| tapaḥkaraṇayogauntyākhyāpanārthaṃ vāsābhrarvoktiḥ|

3.p123

17||

3.p124

vilāsavatīnāṃ mukhapadyaiḥ saṅkulā tathātapatrāṇyeva phena uddhūtaḥ sphuṭo viśadacchatrapheno vasyāḥ| tathā tūryaśabdaiḥ gambhīraṃ śabdāyamānāmāsenā gireḥ gaṅgeva śuśubhe| gaṅgā ca mukhasadṛśaiḥpadyaiḥ padyairākīrṇā saphenā tūryavannadati|

3.p125

18||

3.p126

turaṅgā rathān kṣitiṃ kṛcchreṇa kathamapyāninyuḥ| yato javena tūrṇaṃ patitānadhogatān| kasminsati meghapaṭale setubhāvaṃ dadhati sati| setusakāśāddhi rathāsturṇamadhaḥ patanti| ata eva saṃrambhāniyamitā ākṛṣṭā raśmayo valgāstābhirabhugnāḥ kuṭilāḥ saṃpannā ghoṇā ghrotho yeṣām| avanāmino natamukhāḥ|

3.p127

19||

3.p128

nilayanena nilīnatayāvasthānena niṣprakampāṃ pakṣā yeṣāṃ taiḥ tathā samudragāmibhiḥ parvatarājaiḥ kareṇuvaryā hastirājāḥ sāmyaṃ jagmuḥ| yato māhendraṃ naramindrakīlamabhipatantaḥ|

3.p129

turaṅgamāṇāṃ khurapadavī caraṇamudrā āmūlātsaikata| mūlādārabhya saikateṣu sikatāpulineṣu sāmagrīṃ pūrṇatāṃ lebhe prāpt| nadīsaikateṣveva vājināṃ pādamudrā sampūrṇā dṛṣṭā nānyatretyarthaḥ| anyatra na kathaṃ pādamudrā jātetyāha viyati nabhasi yadabhipātalāghavaṃ gamanacāturyaṃ tena krāntānāṃ prakramamāṇānāṃ| kutra mahādrerutsaṅge kvacitsame kvacidviṣame, drutagāmināṃ kaṭhine viṣame ca sthāne pādamudrā na jāyate| lāghaveneti prakṛtyāditvāttṛtīyā|

3.p130

20|| sadhvānaṃ nipatitanirjharāsu mandraiḥ saṃmūrcchanpratininadairadhityakāsu| udgrīvairghanaravaśaṅkyā mayūraiḥ 12sotkaṇṭhairdhvanirupaśuśruve rathānām ||7.22||

3.p131

ghanarava iti śaṅkyā bhrāntyā sotkaṇṭhairmayūrai rathānāṃ śabdaḥ śrutaḥ| garjitasaṃbhāvanāyāṃ hetumāha saśabdaṃ nipatitā nirjharā yābhyāstāsvādhityakāsu śailopari bhūmiṣu mandraiḥ saṃmūrcchanbahulībhavan|

3.p132

22|| saṃbhinnāmaviralapātibhirmayūkhairnīlānāṃ bhṛśamupamekhalaṃ maṇīnām| vicchinnāmiva vanitā nabhontarāle vaprāmbhaḥ stutimatralokayāṃbabhūvaḥ||7.23||

3.p133

vanitā vaprāmbhaḥstuti nirjharaṃ vicchinnāṃ vicchedavatīmivādrākṣuḥ| kutra nabho'ntarāle| ūrdhvaṃ ca nirjharo dṛṣṭo'dhaśca dṛṣṭo madhye tu na dṛṣṭo'to vyomamadhye nirjharavicchedo mugdhatvādapsarobhiḥ śaṅkitaḥ| upamekhalaṃ mekhalāsamīpe bhṛśaṃ nīlānāṃ maṇīnāṃ raśmibhiḥ saṃbhinnāṃ saṅgatāṃ śyāmīkṛtāmityarthaḥ| aviralaṃ ghanaṃ kṛtvā pataṣbhidaḥ| ato nīlāśmaraśmiṣvākāśasaṃbhāvanayākāśamadhye nirjharavicchedaḥ strībhiḥ śaṅkita ityarthaḥ|

3.p134

23|| āsannadvipapadavīmadānilāya krudhyanto dhiya13mavadhaurya dhūrgatānām| savyājaṃ nijakariṇībhirāttacittāḥ prasthānaṃ surakariṇaḥ kathañcidīṣuḥ||7.24||

3.p135

nākakariṇaḥ prasthānaṃ kathamapīṣuḥ kṛcchreṇa prasthitā ityarthaḥ| dhūrgatānāṃ hastipakānāṃ dhiyaṃ krodhalakṣaṇāmavamanyāgaṇayitvā nikaṭahastimadavāyave krudhyantaḥ gajānāṃ jātisvabhāvena

3.p136

gajāntaragandhamātrāsahanāt| tarhi kathaṃ prasthiṣatetyāha svahastinībhiḥ| savyājaṃ kapaṭacāru pāṭavaṃ nāṭayitvā gṛhītahṛdayāḥ|

3.p137

24||

3.p138

sā vāhinī vanagahanānyātene vyāpathiṣu rathāṅgaiścakairdhūtaṃ kṣobhitaṃ| tathā navasalilavadābilaṃ rajo vahantī| tathā gharmānte varṣārambhe kṣubhitaṃ jalaṃ yasyāḥ sā jahnukanyā gaṅgā vanāni vyāpnoti| sāpi nirandhramaruṇaṃ navasalilaṃ vahati|

3.p139

25||

3.p140

vṛtrāreḥ sahāyā gandharvā upagaṅgaṃ gaṅgāsamīpe dharitrīṃ bhūmimadhyūṣaḥ āśrayan| sambhogakṣamāṇi bhogayogyāni yasyāstām| tathā jvalitaratnāni sikatilāni dhārayantīm| cyutaiḥ kusumairācitāṃ saṃbhṛtāṃ aviralaṃ nirantaraṃ śādbalaṃ yasyāstām| jvalitaratnatvātsvayaṃ cyutapuṣpatvācchādbalākhyatṛṇāstaraṇatvādgaṅgāsamīpa-sthitatvācca bhūmeratīva ratakrīḍākṣamatvam|

3.p141

26||

3.p142

harisakhā gandharvāsteṣāṃ vāhinyāḥ senāyā niveśa āsthānaṃ bhūbhartururvyā giribhūmeḥ śobhāvattāmatyarthamajanayat| yuktametat yasmānmahānudayo vibhavo yebhyo vā teṣāṃ tatkartṛkāyāṃ saṃbhaktau samyagbhajane kāryavaśādāśrāyaṇe kiṃ durlabhaṃ, sulabhamityarthaḥ| yato mahodayānāṃ yadṛcchayāpi kākatālīye vāpi yogaḥ saṅgo yujyamānānucchrayaṃ śobhāvatvaṃ nayati| kṣaṇamapi yeṣāṃ saṅgenocchrāyo jāyate te yadi ciramāśrayanti tatrātiśobhāprāptirna citramityarthaḥ|

3.p143

27||

3.p144

kusumapradhānāstaravaḥ kusumataravasteṣāṃ śriyaḥ saṃpattayaḥ tathā vivaktā vijanapradeśāstathā kisalayai: śālinī śobhamānā latānāṃ saṃpattirete sarve surastrībhuktāḥ

3.p145

santaḥ saphalatāṃ prāpuḥ| yuktametat yayā lakṣmyā pareṣāṃ lakṣmīvānupakurute sā lakṣmīrbhavati| paropakāreṇaiva saphalā lakṣmīrityarthaḥ |

3.p146

28||

3.p147

klānto'pi khinno'pyapsaro janaḥ purastādagre'pi vartamānānāṃ candanānāṃ samparkamāśrayaṇaṃ pariharati smātyajat| kuta ityāha līnānāṃ śilaṣyatāmahīnāṃ sambandhibhiḥ śvasitairvilolāḥ sakampāḥ pallavā yeṣām| yathā hato vinayo yairdurjanairāvṛtānāmākrāntānāṃ durjanavacanaśravaṇaparāṇāmityarthaḥ| sevyānāmaudāryādi guṇavattvātsevanīyānāṃ saṃparkaṃ lokastyajati| candanānāṃ sevyāḥ khalānāṃ sarpā upamānam |

3.p148

29||

3.p149

dvipā giraya iva virejuḥ| girayaḥ kīdṛśāḥ, yugānte vātāstaiḥ paryastāḥ pātitāḥ| ata eva kṣiptānyunmūlitāni drumagahanāni yeṣām| hastināṃ tathāvidhaparvatasāmyaṃ kathamiti viśeṣaṇamupanyasyati| dhvajāḥ kuthā hastikambalāḥ kaṅkaṭāstanutrāṇi utsṛṣṭānyavaro hitāni yeṣām| tathā dharitrīmānītāḥ| kairvidito nayo hastiśāstraṃ yaistaiḥ śramaṃ vinetuṃ khedāpanodārtham |

3.p150

30||

3.p151

prasthānena śramastena janitāṃ nidrāṃ tandrāṃ tyaktvā hastirājena tyakte'ta eva sa madajale śayanīye kṣaṇaṃ śilaṣṭaṃ bhramarakulaṃ cakāśe| atrotprekṣyate| suptotthitasya sadyaścetanā nairmalyānadhigamena| prasthānocitaṃ saṃrambhasaṃskāravaśādyaḥ saṃrambhaḥ kṣobhastena hetunā cyutaṃ patitaṃ śṛṅkhalāmiva dairghyādiguṇairutprekṣaṇam |

3.p152

31||

3.p153

nāgo hastīyantāraṃ hastipakaṃ nāgaṇyat| kīdṛśaḥ vanagajasya dānena gandhavattaṭaṃ prāptumāyastaḥ āyāsaṃ kurvan| yadi kruddhastarhi vanebhaṃ kiṃ nādalayadityāha surasaritaḥ sambandhinoghena pravāhena ruddhaṃ vartma vanebhadalanamārgo yasya saḥ| ataḥ krodhaśamābhāvānmūrdhānaṃ vidhunvan kampayan| nikhātatīkṣṇāṅkuśaṃ yanturvā viśeṣaṇametat |

3.p154

32||

3.p155

śīkareṇa jalakaṇaḥ sasyande srutavān| kiṃ kurvannaruṇā madasrutiryayostau kareṇorhastino guṇyau saṃmārjayan kṣālayan| atrotprekṣyate mada iva madajalasya gaṇḍobhdavāt| kapolayorupari hastinaḥ kuto jalabindusandoha ityāha kareṇa karaṇabhūtena payasi samīrite pṛṣṭopari kīrṇe sati santāpa praśamāyeti bhāvaḥ| hastino hi jātisvābhāvyātkareṇa pṛṣṭeṣu jalaṃ kṣaranti| kīdṛśe pītāccheṣe| kathaṃ samīrite āroḍhurhastipakātsāśaṅkam hastipakaḥ kupito mā bhūdityāśaṅkanam| āśaṅkyaiva samavanatasya natamukhasya| natamukhatvādeva kapolau pratikaṇasrutiḥ| ārohatītyāroḍhā bhītrārthānāmiti paṃcamī |

3.p156

33||

3.p157

vāraṇena hastināṃ himaṃ śītalamapi vāri nāceme na pītam| yadi tasya pipāsā na syāt kiṃ pibedityāha anutṛṣyatā tṛṣitenāpi| tarhi kiṃ jalaṃ pītamityāha āghrāya, śiṅkhitvā| yato gajamadena miśritamata āghrāya tyaktam| ataśca roṣādutkrāntaṃ tīram| yatraivaṃ kṛtvā nihite vivṛtte bhrānte locane yena hastinaṃ draṣṭuṃ dūrakṣiptakruddhadṛṣṭinetyarthaḥ| yadvā tīre| tattīramiti vibhaktyarthe samāsaḥ |

3.p158

34||

3.p159

krīḍantaḥ santapaśāntaye majjantaḥ santo gaṅgāyā jalāni kṣaranmadasugandhīni kṛtvā gajapataya utterurudajjayan| kiñjalkena vyavahitā tāmrā tāruṇyādaruṇā dānalekhā yeṣāṃ taiḥ kapolaiḥ| ata eva padmagandhavabhridupalakṣitāḥ svamadena nadīḥ sugandhīkṛtya tatpadmakiñjalkena svagaṇḍassugandhīnakārṣurityarthaḥ| krīḍāyāṃ ca yuvāno'bhīṣṭa vastuvinimayaṃ kurvanti |

3.p160

35||

3.p161

ambukartṛkausumbhaṃ kusumbhenaraktaṃ vasanamivābabhāse| kīdṛk ghanenāruṇena ca kaṭakareṇunā''vṛtam| tathā mātaṅgairunmathitānāṃ sarojānāṃ reṇunā piṅgam| tathā prakṣobhairgajakrīḍākṣobhaistaraṅgitaṃ taraṅgavatkṛtam| vasanaṃ ca taraṅgitaṃ kṛtormi bhavati |

3.p162

36||

3.p163

gajendraiḥ prasyandino nirjharasutimantaḥ pracalitā jaṅgamā ye gaṇḍaśailāḥ sthūlopalāsteṣāṃ śobhā saṃprāpe prāptā| śrīmabhidaḥ mukhavasanikālābhāt| niyamitaṃ baddhaṃ kandharā grīvā aparāntaṃ pārṣṇipradeśo yeṣāṃ madabhareṇa śṛṅkhalācchedabhayāt| tathā sāṅgahāram caladātramagurudumeṣu saṃsaktairuṣitaiḥ| tathā visṛtaṃ nirgataṃ madāmbu yeṣāṃ taiḥ |

3.p164

37||

3.p165

niḥśeṣamaśeṣatayā praśamitaṃ reṇu yatraivaṃ kṛtvā yeneti vā| srotobhirgaṇḍādibhiranavarataṃ madaṃ sravatāṃ hastināṃ sambandhinamāmodaṃ jitabahupuṣpagandhaṃ vikasadailāsugandhiṃ marudāvahat |

3.p166

38||

3.p167

amarāṇāṃ mahebhāsteṣāṃ bṛṃhitāni kartṛṇi kacchāntā nanūpasthānāni cakitāḥ saṃbhrāntāścakorā jyotsnāpāyipakṣiṇo nīlakaṇṭhamayūrā yeṣu tathāvidhānā tenuścakruḥ| sambhrame hetumāha gabhīrā ye meghaghoṣāḥ stanitāni taiḥ sādṛśyaṃ gatāni| cakorāṇāṃ meghāgamanabhrāntyā jātājjyotsnā sthagano mā bhūditi saṃbhramāt| mayūrāṇāṃ meghāgamanabhrāntyā jātāddharṣātsaṃbhramaḥ| tathā vinidrairvinītanidraiḥ kṣubhitairmṛgādhipai siṃhaiḥ srutāni| bṛṃhitaśravaṇena siṃhānāṃ kṣobho jātaḥ |

3.p168

39||

3.p169

puropavane jātā lakṣmīrvanatarūṇāṃ jajñe jātā| vanadrumā nagaravṛkṣāṇāṃ sāmyamakārṣurityarthaḥ| kutaḥ śākhāsvavasaktaḥ sthāpitaḥ kamanīyo ramyaḥ paricchado hāracāmarādiryeṣāṃ tathādhvaśrameṇāturo'laso yo vadhūjanastena sevitānāmāśritacchāyānām| taścā niveśanānyāvasanikāstadarthaṃ vibhāgo mamāyam nivāsārthe drumo mamāyamiti vibhājanaṃ tena pariṣkṛtānāṃ bhūṣitānām| nagaradrumā apyevaṃvidhā bhavantīti bhadram |

3.p170

40||

3.p171

iti śrīpaṇḍitajonarājakṛtāyāṃ kirātārjunīyaṭīkāyāṃ saptamaḥ sargaḥ ||

3.p172

atha niveśānantaraṃ surāṅganāḥ puraṃ jahustatyajuḥ| parvatasyopari nagaraṃ kathamityāha svamāyayā kṛtaiḥ prabhāvajātairmandirairujjvalaṃ manoharam jvalanto maṇayo yatra| tathā vyomasadāṃ gandharvāṇāṃ sanātanam| yatra gandharvāstatra nagaraṃ sahasā jāyate ityarthaḥ| gopaternākanāthasya cāpamindradhanustadeva tadvadvā gopuraṃ puradvāraṃ yasya tat| yadīdṛśaṃ kutastatyajurityāha vanānāṃ vihartumicchayā| vanānāmiti karmaṇi ṣaṣṭhī |

3.p173

vanajavatpadmavadāyatekṣaṇāḥ kṣaṇadyutīnāṃ vidyutāmekarūpatāṃ sāmyaṃ dadhuḥ| sāmye hetumāha vanaṃ viśantyaḥ vanaṃ praviśan hi kṣaṇaṃ dṛśyaḥ kṣaṇamadṛśyaśca bhavati| kvāpi kvāpi vṛkṣairvyavadhānāt| tathā yathāyathaṃ yathā svaṃ nabhaścarairgandhavaiḥ sahitāḥ tathā prabhābhiḥ karaṇabhūtābhirubhdāsitāḥ śailavīrudho yābhistāḥ| vidyutaśca kṣaṇaṃ dṛśyamānā nabhaścarairmeghaiḥ sahitābhāsitaparvatatalāśca bhavanti |

3.p174

02||

3.p175

avanau parikramo bhūmau sañcāro nabhaḥ prayāṇādākāśagamanādadhikaṃ dhṛtiṃ sukhamādadhe'janayat| kuto vṛttaṃ yauvanodrekādvartulaṃ yaduru payodharaṃ tena klamaḥ khedaḥ sa nivṛtto yasmāt| śūnye hyākāśe gacchantīnāṃ tāsāṃ nirādhāratvātsvāṅgāni svaṃ vahanti| bhūmau tu gamane bhūmireva dehaṃ vahati| tataścaṅkramaṇenāṅgānāṃ lāghavaṃ jāyate| ato nabhasi gamanādbhūmau gamanena tāsāṃ sukhamabhūt| anyaṃ ca sukhahetumupanyasyati| nirhāndīni śiñjanasvabhāvāni yāni vibhūṣaṇāni nūpurādīni teṣāmāravaḥ, śiñjitaṃ pravṛtto yasmāt doṣanivṛttyā guṇapravṛttyā ca| vyomagamanādbhūmigamanaṃ teṣāṃ sukhakāryabhūdityarthaḥ|

3.p176

03||

3.p177

surastrījanaiḥ puro'gre'bhisasre'bhisṛtagatam| bhāve karmaṇi vā lakāraḥ| puṣpāvacayakāmāstāḥ kathaṃ na gaccheyurityāha śākhino vṛkṣānvihāya tyaktvā| kadācidapuṣpāḥ parimitadurārohā vāte syurityāha kareṇa praceyāni sarasaśākhātvātpuṣpāṇi bibhrato ghanānaviralān| evaṃ cettāḥ puraḥ kiṃ jagmurityāha kāmino guṇeṣu| guṇaviṣayo yathottarecchā yoya uttaro yathottaraṃ tatrecchā yeṣāṃ tathāvidhā bhavanti| uttaramuttarameva guṇaṃ kāmina kāmayantya ityarthaḥ |

3.p178

04||

3.p179

vanālayo vanabhramarā vilāsinīnāṃ bāhulatāḥ siṣevire| sevane hetumāha tanūḥ kṛśāḥ araktā arañjitā eva svabhāvāruṇā raktāḥ pāṇipallavāḥ yāsām| tathā sphuranto ye nakhāṃśavasteṣāmutkaraḥ samūhāsta eva mañjaryaḥ śikhāstā bibhrati| vanālayaḥ kīdṛśāḥ vilepanasyāṅgarāgasyāmodena hatāḥ avarjitāḥ| guṇasāmyāllatābhrāntyā vanabhramarāḥ strībhujalatāsu saktā ityarthaḥ| vanabhramarāṇāmadṛṣṭapūrveṣu strībhujeṣu latābhrāntiruciteti pratipādanārthaṃ vanagrahaṇam |

3.p180

05||

3.p181

vadhūjanairaśokayaṣṭirdadṛśe'vīkṣit| vīkṣaṇe hetumāha amandaṃ nirmayaṃ dṛṣṭe oṣṭhe sati yatkarāvadhūnanaṃ tadanukurvatī| yataḥ śilīmukhairbhramarairnipīyamānaḥ stabako guccho yasyāḥ| calāvālatvātpallavā yasyāstathāvidhāmaśokalatāṃ dṛṣṭvā tāḥ pūrvānubhūtamadharadaṃ śocitaṃ hastadhūnanamasmārṣuriti bhāvaḥ |

3.p182

06||

3.p183

priyamupaituṃ gantumicchato kāścinmāninīṃ sakhījanaḥ puro'bhilāṣavarṇanātpūrvamevānuninye'nunītavān| puraḥ priyagamanātpūrvameveti kecit| tadicchā sakhījanena kathaṃ jñātetyāha nipuṇo bhāvajñaḥ| kāntaṃ prati mānatyāgārthaṃ yācantyā mama prārthanābhaṅgārthaṃ navapallavarūpau hastau dhunānā tvaṃ pariśraṃsaṃ mā kṛthāḥ| yato vṛthā niṣphalam| matisatvavyavacchedārthaṃ māninītyāmantraṇam| bhūmanindeti bhūmi nindāyāṃ vā matup| śramavṛthātvaṃ dṛṣṭāntena draḍhayati kalpalateyamastītyupeyuṣī prāptā| bhramaramālāpatrakampamātrakṛtayābhiśaṅkyā itaḥ kalpalatāyā kathaṃ nu trasyet| yadvā kalpalatetyabhiśaṅkyā sambhāvanāyāṃ gatālimālā kathaṃ nu trasyet, itaḥ patrakampāt| tasmānmānatyāgārthaṃ prārthanāṃ kurvatī tvatkaradhunanādavajñāṃ na sambhāvayāmītyaprastutapraśaṃsā| priyānurāgaṃ chādayituṃ hastau dhunānāṃ kāñcidhdāvajñaḥ sakhījano'nunayoktyā rañjayitvānuninye iti tātparyam| kopaṃ tyaja priyo bhava tyāgasya tām purānuśete paścāttāpamanubhaviṣyati| yataścañcalaṃ svabhāvalolam||7, 8|| yugalam

3.p184

upeyuṣīṇāmityantaṃ vākyam| bṛhatīrupatyakā giribhūmīḥ prāpnuvatīnāmapsarasāmī padārthā manāṃsi jahuḥ| tānevapadārthāndarśayati| kuñjeṣu samudrayoṣito nadyaḥ| kaiḥ karaṇabhūtairmanāṃsi jahuḥ tīrapradeśaiḥ taṭaiḥ samunnataiḥ| etena samudrastrīṇāṃ tanutvaṃ taṭasya ca nitambasadṛśasya pṛthutvaṃ darśayati| kāśā eva dukūlaṃ tena śobhamānaiḥ parikvaṇāntī sārasapaṅktireva mekhalā yeṣāṃ taiḥ| ata eva svastrīsambandhiyatkalatranitambaṃ tadavaccārubhiḥ| nitambaṃ connataṃ kvaṇādraśanaṃ dukūlaṃ ca bhavati| kīdṛśayo vibhūṣitā viśiṣṭāyāṃ bhūvi aviśame sthāne uṣitāḥ sthitāḥ| striyaśca vibhūṣitā bhavanti|

3.p185

09||

3.p186

vidūrātpātena bhidāmupeyuṣaḥ khaṇḍaśo gatātpravāhāccyutātphalitāḥ tathā bhitaḥ sarvataḥ prasāriṇaḥ tathā śucayo mauktikatviṣaśca jalakaṇāḥ| te kuto manohāriṇa ityāha priyasyāṅkavacchītāḥ tāndṛṣṭvā tāḥ priyotsaṅgaśayyāmasmārṣurityarthaḥ| atrotprekṣyate vanasya prahāsā iva puruṣā hi kāntāgre tadāśayatulanārthaṃ smitaṃ kurvanti|

3.p187

10||

3.p188

puṣpāṇi avalocanānīvetyupamā-samāsaḥ| tatsādhakasya vikāsāñjanāderatra sambhāvāt puṣpanetraiḥ karaṇabhūtaiḥ latā mana jahu| ata utprekṣyate surastrīrnirīkṣyamāṇā iva kathaṃ sakhījanavat sakhīvargasamaṃ yatprema tena gurūkṛta ādaraḥ saṃbhramo yatraivam| yathā sakhyaḥ sakhīḥ paśyanti tathā tāḥ paśyantītyarthaḥ| namrā puṣpapatrādibharānnatā mūrtiryāsāṃ tāḥ sasnehaṃ paśyaṃścāvanato bhavati| sthitā niviṣṭā ye dvirephāsta evāñjanaṃ tena śāritamudaraṃ sadhyaṃ yeṣāṃ taiḥ tathā.savikāsaiḥ |

3.p189

11||

3.p190

kācitpriyaṃ kiṃcinnāvocat bāṣpasaṃbhrāntadṛṣṭiḥ satī sā pādena kevalaṃ bhuvamalikhat| atra hetumāha kusumāni uccairanavāpyāni prayacchatā dadatā priyeṇa vipakṣagotraṃ lambitā sapatnīnāmnāhūtā| kiṃ na kiṃcidavocadityāha māninī mānadhanā matpriyasyāśayamanyo'pi mājñāsīditi mānaṃ rakṣituṃ kācitpriyāparādhapratibhedaṃ nākorat| dayitena māninīti ca sātkṛtam|

3.p191

13||

3.p192

yoṣitaḥ praṇayena yāñcayā gandharvāṇāṃ priyāṇi cakruḥ| yāñcayā priyaṃ kathaṃ bhavatītyāha upakartumicchatām yataḥ prasavena vilobhyamānāḥ| kiṃ vastuprārthitamityāha-svātmaviṣaye satyapi| karapraceyamapi puṣpaṃ tā dayitānyāyāca tasteṣāṃ cāṭusamayapratīkṣiṇāṃ hitaṃ sampannam|

3.p193

14||

3.p194

aparā strī aṃśukamadharīyaṃ na samādadhe na jagranthe| kuto'dharasya bandhārhatetyāha śithilo'ta eva kula uccayonīviryasya tat| kadācidvyāpārāntarapravṛttahastāsyādityāha

3.p195

vṛthā niracayaṃ puṣpeṣu hastaṃ nājñāsīt| nīviśaithilye nīverabandhane ca hetumāha priye vācamicchati premapūrvamālapati sati| ata eva tadgatacittatvādutpannapulakatvena viśraṃsanātpanaṃ svastamapyadharasvanābadhnān ca puṣpāvacaya rahitaṃ hastamacetayadityarthaḥ| unmukhī priye nibaddhā sanmukhī dṛṣṭiryasyāḥ|

3.p196

15||

3.p197

kāntayā kaścitnude āhataḥ| kena nitambinā jaghanena| kathaṃ stanābhyāmupapīḍya| stanopapīḍam| sakhīṣu paśyantīṣu tatkathaṃ kṛtamityāha salīlaṃ līlayā| kusumāvataṃsakaṃ mālyaṃ priyaśirasi samāsajantyā badhnantyā| latāntānyeva bhūṣaṇānyāsaktāni yasya tam| saptamyāṃ copapada iti ṇumul|

3.p198

16||

3.p199

kayācinmano'dhināthasya prāṇanāthasya manaḥ samādadhe gṛhītam hṛtam| ata eva sādaram| cittagrahaṇe hetumāha taruprasūnānyapadiśya puṣpāvacayavyājena vilolanīvinā śithiloccayena kalatrabhāreṇa śroṇibhāreva| tathā galaddugūlau calatsaṃvyānau yau stanau tābhyāṃ śobhamānenorasā| tathā nirāyatatvādunnatapuṣpaprāptihetorūrdhvotthānādudarasyāyatatvena yo valivyāpāyastena sphuṭā kvacidapyaprāptāpahnavāromarājiryasya tena| tathā tāmyatāprāptaglāninā codareṇa tathā puṣpāvacayādeva| hetorvilambamagno vyapetabandhatvādākulaḥ keśapāśo yasyāṃ tathā'viṣkṛte bāhumūle yasyāṃ tathāvidhayā kayācitpriyasya gṛhītam draṣṭumaprāpāṇāmajñānāṃ darśanāt||17, 18|| yugmam||

3.p200

unnato pīvaro stano yasyāḥ sā kācidunmanā jātotkaṇṭhā satī payodhareṇa karaṇabhūtena priyaṃ vakṣasi jaghāna| sakhīnāmagre tatkathaṃ kṛtamityāha locanato netrātpuṣajaṃ rajo vyopahituṃ

First 200 of 1,590 passages. Read on

Linked texts (1)