Arjuna and the Hunter 3
Commentary of Jonarāja 3
- Language
- Sanskrit
3.p1
tripathagāmabhito gaṅgāsaṃmukhaṃ dhṛtaḥ sanna viṣamaḥ panthā yena sa puruhūtasuto'rjunastamindrakīlaparvatamāruroha| kanakamayāḥ sānavo yasyā ta eva paramaḥ pumānhariryathā patatāṃ patiṃ garuḍamārohati| garuḍaśca suvarṇapatraḥ| garuḍādhirūḍhasya harerupamānatvapratipādanena bhaviṣyadudayasūcanaṃ kavinā kṛtam| tadupodvalakaṃ ca rucirākṛtiriti viśeṣaṇam| bhāvinyāṃ hi hānau prāgeva mukhavaivarṇyādayo jāyante| agrimaślokaiścodayasyaiva bhaviṣyatvaṃ sūcayati|
3.p2
jagatyāṃ bhūmau rohantīti jagatīruho vṛkṣāstaṃ puṣpairavacakaruḥ pūrayāmāsaḥ| balīnāṃ nikvaṇo rutameva jayadhvanirvihito yaiḥ| tathā pavaneneritāḥ kampitā ākulāścalā vijihmāḥ puṣpabharā namrāḥ śikhā yeṣāmata evānindyā guṇavanto vandino vaitālikā iva te'pyuttānahastā jayadhvanikṛtaḥ puṣpaiḥ pūrvaṃ taṃ yathā pūrayan|
3.p3
2||
3.p4
maruto vāyavastaṃ parirebhire āliṅgan abhimukhaṃ sammukhametya| kidṛśāḥ avadhūtāḥ paṅkajānāṃ parāgakaṇā yaiḥ| enena vāyūnāṃ saugandhyaśaityavarṇanaṃ kṛtam| tathā tanuḥ sūkṣmā jāhnavyā salilavīcī bhindanti| etena vāyūnāṃ śaityamārdavoktiḥ| eva sukhāḥ sukhāvahāḥ yathā suhṛdaḥ sakhāyaṃ parirabhante bhaviṣyadudayamāhātmyātsannimittaprāptiḥ|
3.p5
3||
3.p6
vapraṃ taṭamanu apāṃ dhvanayo'sya mudaṃ pratenurudapādayan māṅgalikairmaṅgalaprayojanaiḥ tūryaiḥkṛtāṃ| dhvanane hetumāha uditebhya unnatebhyaḥ śilābhyaḥ skhalanaṃ vipātanaṃ tena saṃvalitā utpannāḥ sphuṭaṃ haṃsasārasānāṃ virāvaṃ śabdaṃ yuñjate| bhaviṣyadyudayamāhātmyājjalaughadhvaninā maṅgalāto'dya śravaṇajanitāsya tuṣṭirabhūt |
3.p7
4||
3.p8
balīyasi vegavati ato'varugṇāḥ patitāstuṅgā anamrāḥ suradārutaravo devadāruvṛkṣā yena tasminsurasaritpayaso nicaye pravāhe vetasavanenāracitāṃ kṛtāṃ tasyaiva vivṛddhiṃ vardhanaṃ karoti tāṃ praṇatiṃ namratāṃ sa dadarśādrākṣīt| etena pārthasya śatravo namantīti sunimittoktyā sūcitam |
3.p9
5||
3.p10
sa pārthaḥ kalahaṃsakulamavalokayituṃ draṣṭuṃ na vibabhūva na paryāpto'bhūt| sarojarajasālamatyarthamaruṇitaṃ raktīkṛtam| saṃhatiryūthasthitirvidyate yasya taraṅgeṣu raṅgati krīḍati| ata eva saritaḥ nadyā uttarīyamiva tatpakṣe taraṅgāvalyyaḥ |
3.p11
06||
3.p12
sa pārtho rathāṅganāmno vanitāṃ cakravākīmabhinanandā'ślāghat| kīdṛśīṃ, sahacaraṃ priyamanubadhnanī| kvagatosīti krūddhantīm| kaiḥ karuṇairdīnaiḥ rutaiḥ śabdaiḥ| anubandhe hetumāha anuhemavapraṃ, suvarṇataṭanikaṭe tatprabhāsaṅgādaruṇairūrmibhirlaharībhiḥ samatāṃ sādṛśyaṃ gataṃ cakravākamapi ūrmiṃ manyamānām priyadarśanāt priyaṃ śocantīṃ cakravākīmasau mugdhatvātprematvācca praśaśaṃsetyarthaḥ |
3.p13
07||
3.p14
sa pārtho rodhasi taṭe'dhikāṃ dhṛtimavasthānaṃ babandha ciramasthāt| avasthānadhṛtau
3.p15
hetumāha pariṇatā dantāghātakrīḍapravṛttā dviradā yatra| ata eva kṣatīḥ kṣatāni khātāni bibhrati| tathā madajalapravāhairmuditāḥ santuṣṭā aliyoṣito bhramaryo yatra tasmin| yoṣidgrahaṇaṃ lolubhatvasvabhāvā api striyastatra tṛptāiti pratipādanārtham| muditāśca yoṣito'tyarthaṃ sukhamutpādayantīti pratipādanasya phalam| mahānmahāsatvo rujannapi bādhamāno'pi mahate guṇāya bhavati| arjuna cirāvasthānamatra mahāguṇaḥ|
3.p16
08||
3.p17
rucayaḥ prabhāmaṇigaṇaṃ sitavājine'rjunāya nijagaduḥ prakāśayāmāsuḥ| prakāśane hetumāha ambhasi nimagnaṃ bruḍitamapi| tarhi tena prabhā dṛṣṭetyāha calānāṃ vīcīnāṃ rāgaracanāyāṃ rañjane paṭavaḥ pragalbhāḥ laharīraktā dṛṣṭvā'rjuno ratnarāśiṃ jalamagnaṃ jñātavān| yathā manogataṃ harṣaviṣādādaya ākṛtaya ākāraḥ sūcayanti|
3.p18
09||
3.p19
upalaiḥ pāṣāṇairāhatā ruddhasphārā ata evoddhatā ye taraṅgāstebhyaḥ sṛtamutpannaṃ| tathā javinā vegavatā marutā'vadhūtaḥ kampito vistāritaśca tam| tathā ketakīpuṣpāgraśuklamata evārjunadarśanajātaṃ nadyā apāṃ hāsamiva phenaṃ so'drākṣīt| ketakyā vikāraḥ puṣpam anudāttāderityañ| puṣpamūle phulamiti bāhulatvāllukikṛte luk taddhitalukīti ketakamiti rūpam|
3.p20
10||
3.p21
bahu anekaṃ dānapayasāṃ paṭalaṃ cakrakamarjunasya dhṛtimavasthānaṃ vyadhāt barhicandrakānāṃ nibham| atrotprekṣyate avagāḍhaṃ tāpaśāntaye magnaṃ hastirājamanveṣṭuṃ vikasannadyā netraśatamiva| nadīnāyikā netrasadṛśaṃ madajalaṃ dṛṣṭvā sa ciraṃ taṭe'sthādityarthaḥ|
3.p22
11||
3.p23
pratibodha unmeṣakālaḥ kāmodayaśca tena yajjṛmbhaṇaṃ vidaraṇaṃ jṛmbhā ca tena vibhinnaṃ
3.p24
vikasanmukhaṃ yasyāṃ sā śuktireva vadhūḥ padmadṛśā tena dṛṣṭā| saroruhadṛṣeti karaṇe vā tṛtīyā| tathā patannaccho mauktikamaṇiprakaro muktāphalarāśiryasyāḥ sā| ata eva galanto'śrubindavo yasyāḥ seva |
3.p25
12||
3.p26
apsu vidrumalatāyā viṭapastamarjunaṃ dayitādharasya priyauṣṭhasya smarayati sma| kīdṛśasya daśanāṃśurbibhrataḥ| ataḥ smaradāyinaḥ kāmajanakasya śucirnirmalaḥ asāndraistanubhiḥ phenalavaiḥ sahitaḥ| saphenaṃ vidramagulmaṃ dṛṣṭvā tatsadṛśaṃ sahāsaṃ priyādharaṃ so'smārṣīt|
3.p27
13||
3.p28
sa pārthaḥ karirūpāṇāṃ yādasāṃ sukhān hastinaḥ saṃbubudhe samalakṣayat| kathaṃ tāni tairdṛṣṭānītyāha cañcalairmārutavaśāccapalaistaraṅgairhṛtaṃ madagandhamupalabhyāghrāya jalādutthitavatām| athavā āgatānityadhyāhṛtyopalabhyāgatāni vivyākhyeyam| pratidantināmiva pratihastināṃ hi hastinaḥ saṃmukhaṃ gacchanti |
3.p29
14||
3.p30
sahasā alakṣitatayā jalamadhyātmamutpatitumicchataḥ phaṇino vegavadbhirniḥ śvāsairākāśe kṣiptaṃ jalānāṃ paṭalaṃ dṛṣṭvāścaryaṃ so'gamat| āpaḥ kathamākāśamārūḍhā ityāścaryam| yadvā sahasā śīghraṃ vegavaśādutthiteṣu jaleṣu svarūpaniścayalābhābhāvāccharadameghabhrameṇāścaryam| kathaṃ pātālamadhyāccharanmegha utthita iti |
3.p31
15||
3.p32
suranimnagāmupayatīrgaṅgā praviśatīrnadīḥ sa tatāra| kīdṛśīrabhitastaṭadvaye saikatavatīḥ| tathā śapharīṇāṃ parisphuritena cāru vilāsinī dṛgyāsu tāḥ| yadvā śapharīparisphuritameva cārulolā dṛgyāsāṃ tāḥ| ata eva sakhīriva tāśca śapharīsphuritavaccārudṛṣo loladṛṣṭayo yāsu tāḥ| bṛhanti jaghanāni yāsāṃ tāḥ lalitaṃ śanaiḥ |
3.p33
16||
3.p34
sa pārthastaṃ girimāruhya tasyaiva gireḥ śirasi śuciṃ vanāntabhūmimāśrayat| puṣpabharanamrāgrairvṛkṣaiḥ pariṣkṛtaṃ bhūṣitaṃ talaṃ yasyā: manaḥ prasattiṃ manasaḥ prasādamiva| yathā tāṃ prāpat tathā vanāntabhūmiṃ prāpat| tatpakṣe śuciḥ rāgadveṣarahitā|
3.p35
17||
3.p36
so'cala indrakīlo harestanayasya pārthasya tapo'rthamadhivastuṃ sthātumacalāṃ sthirāṃ dhṛtimajanayat| dhṛtijanane hetumāha anusāne sānau sānau puṣpitā latāvratatiryatra sā| tathā phalavanto mahānto bhūruho vṛkṣā yeṣu tāni viviktāni vijanāni vanāni yatra saḥ puṣpaphalavaijanyairhetubhistatraiva tapaḥ kartumārabhatetyarthaḥ| haritanaya iti sākṣatam|
3.p37
18||
3.p38
purātanamunernarūpasya nārāyaṇasya duṣkaramapi tapo na śramamādadhāvajanayat| kīdṛśasya dhiyaṃ praṇidhāya bāhyavyavahārānnivartya, vidhinā yathā śāstra munitāmṛṣibhāvaṃ dadhataḥ| athavā kiyadetat ātmavatāmātmajñānināṃ kimiti kiṃ vā tapoduṣkaramapyavasādakaraṃ śramotpādakam|
3.p39
19||
3.p40
so'rjunaḥ sukṛtibhiḥ śobhanābhiḥ kṛtibhiḥ pratyahaṃ vavṛdhe| pratidinaṃ śobhanāni tapo'rjunakarmāṇi kāryāṇyakarodityarthaḥ| dhṛtamindriyaśama evaikaṃ sukhaṃ yena tathā śucibhirguṇaiḥ maitryādibhiḥ pāpamayaṃ tamo nivārayan| yathā dhṛtaṃ śobhanaṃ khamākāśo yena tathā śucibhirguṇaistamaḥśamayankalābhiścandro'nudinaṃ vardhate|
3.p41
20||
3.p42
śamena viṣayanivṛtyā sukhaṃ tasyānubhavaḥ prāptiḥ viṣayeṣvindriyārtheṣu saṅgena ratiṃ
3.p43
sukhamadharīcakāra vismārayāmāsa| yataḥ pratighātinīṃ naśvarīṃ nirupaplavo bādhārahitaḥ vivekaguṇenāguṇaviṣayāṃ buddhiṃ tyaktavatastasya bhogān sa vyasmaradityarthaḥ |
3.p44
21||
3.p45
sa pārthaḥ sahajetare mahasī yugapattulyakālaṃ babhāra| sahajaṃ kulocitaṃ kṣātraṃ itaratsādhitaṃ tapojātaṃ tejaḥ| kīdṛśe jayaśamau dadhatī sahajena tejasā jaya itareṇa śamo labdhaḥ sa| kīdṛk manasā dhyeyanvenajapaiḥ stavyatvena praṇatibhirdivo'dhipatimindramārādhitavān prayataḥ śuciḥ |
3.p46
22||
3.p47
tameva prayatatvamāha ||
3.p48
abhiṣavaṇena snānena kṛtāṃ janma yāsāṃ tā jaṭāḥ śirasā dadhat| tathā harinmaṇīnāmindranīlānāṃ nibhaḥ samaḥ upamāṃ sāmyaṃ yayau prāpt| kasmin sati, aruṇasyārkasāratherdīdhitibhirvyāptaśikhe tamālavṛkṣe sati| tathāvidhastapaḥ kliṣṭaḥ| ko'pi na muniḥ śruto yenārjunaḥ upamīyeta| atastamālataruruṇāṃ āraktastasyopamānamiti tātparyam |
3.p49
23||
3.p50
dhṛtā hetaya āyudhāni yena tathābhūto'pi sa mṛgān rajayām̐cakāra sarāgānakārṣīt| yato na dhṛtā jihyā nirdayā matiryena saḥ| yato virajā rajorahitaḥ| ata eva caritaiḥ karmabhirmunīnadharayantyakurvan| kiyadetat guṇāḥ kamiva na mṛgāpekṣayā jaḍamapi ramayituṃ toṣayituṃ śaktāḥ| rajayāṃcakāreti ran jerṇau mṛgaramaṇa iti na lope liṭyapi rūpam |
3.p51
24||
3.p52
parigāḍhaṃ kṛtvā kṛśaḥ| ata eva dayālunā karuṇena tapasā kartrā paricaryayā karaṇabhūtayā so'nugṛhītaḥ| anugrahaprāptyarthamārādhyānāṃ nṛpadevatānāmārādhanopāyena tapasaivānugṛhīta iti tātparyam| athavā paricaryānuśuśrūṣayā karaṇabhūtayā svidṛhītaḥ vidheyīkṛtaḥ tapaḥ| kṛtāṃ sevāṃ dṛṣṭvā kiṃ tapaścaraṇaikatā no jāta iti yojyam| tāmeva paricaryāṃ viśeṣaṇadvāreṇāha asaṃsukhavāhinaṃ mṛdu sarvataḥ sugandhiṃ vāyuṃ kṣipatā, tathāvadhīritasyakta ārtavo grīṣmahemantādikṛto guṇo'tyauṣṇyaśaityarūpo yena tamaṃśumataḥ sūryasya rucāṃ nicayamaṃśubharaṃ sukhatāṃ sukhāvahatvaṃ nayatā| tathāvacaye puṣpagrahaṇasamayetarūnavanāmaṃ prāpayatā bṛhatastuṅgān navānapūrvakṛtānpallavāñjalīn bibhratā praṇamatiṃ vaḥ| sa cāñjaliṃ badhnāti| tathā śayanīyatāṃ śayyābhāvamupayatīṃ prāpnuvatīṃ bhūmiṃ niśāyāṃ rātrau kṛtavān| tatkomalaistṛṇairācchādayatetyarthaḥ| tathā megharahitādākāśātpatitairjalakaṇai rajo dhūliṃ śamayatā tapomāhātmyānmahābhūtānāmevaṃ prāyatā sampattau viṣaye dayāluneveti viṣayitvena sambhāvitam||25, 26, 27|| tilakam||
3.p53
tatpūrvoktaṃ mahābhūtaparicaryārūpaṃ nimittameva kusumaṃ vikasatpuro mahate phalāyāvekṣya sa vismayavaśaṃ svātmamāhātmyasaṃbhāvanaṃ na jagāma| athavā tattapo mahate phalāyāvekṣya vikasanti nimittānyeva kusumāni yasya taditi yojyam| yuktametat anubhāvaḥ prabhāvavṛddhiścāsau guṇaḥ mahatāṃ dhairyaṃ nālpīkaroti| mahāśayaḥ prabhāvasiddhiṃ dṛṣṭvā na dṛpyatītyarthaḥ|
3.p54
28||
3.p55
vanacarā indrakīlaparvatodyānapālakāḥ| vaneṣucarāścārā vā śatayajvanaindrasya vasatimupatasthuḥ jagmuḥ| āsthitaḥ prāpto viṣādo yathā sādhīryeṣāṃ| kiṃ kṛtvā sukṛtaiḥ
3.p56
kartṛbhūtairabhūribhiralpaireva vāsaraiḥ kṛtamutpāditam tadvaibhavaṃ mahābhūtamevākaraṇalakṣaṇamupalabhya | tathā nānyasminnarjunavyatirikte bhava utpattiryasya alpānyeva dināni upamyayā | tāvantaṃ prabhāvaṃ dṛṣṭvā jātaśaṅkā vanecarāḥ śakālayaṃ jagmuḥ |
3.p57
29||
3.p58
te vanecarāḥ praviśya gotrabhide indrāyeti vakṣyamāṇaṃ kathayāṃbabhūvuḥ | kathamanapetano'nulaṅghitaḥ kālo yatra avasaramapahāyetyarthaḥ | adhikṛtaḥ prārabdho yaḥ kṛtyavidhistasmiñśithilīkṛte sampādite sati viditāni veditāḥ vihitānatayaḥ kṛtapraṇāmāḥ abhirāmakathāmadhuravācaḥ | viderākhyānarthasyānityaṇyantatvādviditā iti rūpam |
3.p59
30||
3.p60
bhavate girāvindrakīle puruṣaḥ śuci kṛtvā tapasyati | kīdṛśo'nagho'nudvegaḥ | valkena vītaṃ prāvṛtaṃ puryasyā'ta eva jagatī jagaddvayaṃ tapan | atrotprekṣyate | timiracchidāṃ dvādaśānāṃ sūryāṇāmanyatama iva jagattapanamutprekṣābījam | yadi tapasyati tataḥ kimityāha mahate jayāya trailokyavijayārtham tapaścarati tapasyati | kvācitrūpam |
3.p61
31||
3.p62
mahate jayāya tapasyatīti kathaṃ bhavadbhirniścitamityāhuḥ ||
3.p63
sa pṛthu dhanurbibharti vidviṣāṃ bhayaṅkaram | na cāsamartha ityāhuḥ | bhīṣaṇau bhujaṅgavabhdujau yasya saḥ | tarhi tapaḥ siddhiḥ ketyāha nirmalena caritena taporūpeṇa karmaṇā manuyo'tiśayitā jitāḥ | dhṛtaṃ nirmalaṃ caritaṃ yaiste maharṣayo'pi jitā ityarthaḥ | ṛṣayo'pi jitā iti kathamavasitamityāhuḥ |
3.p64
32||
3.p65
vāyavo'nukūlāḥ samasṛṇatṛṇā bhūmiḥ nirmalā dyauḥ pāṃsau sati varṣamapāṃ tadagre bhavatīti śeṣaḥ | atrotprekṣyate asya guṇabāhulyena rañjitanva prāpito mahābhūtavargo'sya bhaktimiva kurute | tapaḥsiddhiratra viṣayo bhakterviṣayitvam |
3.p66
33||
3.p67
etadāśrame ūnasyādhikena satvena bādhanādasya tapaḥkṣayo bhaviṣyatīti na sambhāvyamityāhuḥ ||
3.p68
anyo'nyopāsanena śiṣyā guruṃ yathopāsate sevante tathā taṃ mṛgāḥ sevante| kenetaretaramanyonyasyābādhanena| vanaprāṇināṃ śāśvatikavirodhaparihāreṇa munīnāṃ harṣotpatteḥ| unnatānāṃ vṛkṣāṇāṃ puṣpāvacayārthamārohaṇena munīnāṃ śākhābhaṅgādinā ca nāsya tapaḥkṣaya ityāha - puṣpoccaye taravo namanti| śākhoccayārthamiti bhāvaḥ| kiṃ bahunā sa nago'driḥ bhavate'vatane karaṇabhūtena paravān sa svāmikaḥ bhavāniva| so'pi parvasya svāmītyarthaḥ |
3.p69
34 || śailādisvāmyaprāptyā sa tapaso viramyatītinasambhāvyamityāha || ||
3.p70
tāvadapi tapaḥkurvato'sya pariśramatā śramaprāptyabhāvo mahatsatvamāha sattvavānayamiti gamyate| paramaṃ tejoviśeṣivapuḥ kartṛjayaṃ prathayati iva jiṣṇurayamiti gamyate| atra śramābhāve tejasi lakṣaṇe sattvajayau lakṣyau| śāntātmano'pi tasya nave saṅgame sati jano bhayameti prāpnoti| kīdṛśaṃ vibhunānuṣaṅgi vibhutayā rājatvenānuṣajati| rājño yathā tathāsmālloko bibheti |
3.p71
35 || jātyanusāreṇa tapobhraṃśopāyeṣu prayojyeṣu tajjātipraśnamāśaṅkyāhuḥ ||
3.p72
sa ṛṣikule kiṃ jāto daityavaṃśe kiṃ jātaḥ rājñāṃ mahatikule vā jātaḥ| tava vaneṣu tapaścarato'sya gatiṃ tattvaṃ nirūpayituṃ niścetuṃ vayaṃ na sahāḥ samarthāḥ| tattvanirūpaṇasāmarthyābhāve nirūpite'pi ṛṣikulādijātatvakathanena prāptaṃ doṣaprasaṅgaṃ caratastapastava vaneṣvityādinā pariharanti| anyathā tvenaṃ dṛṣṭumapi kaḥ śaknuyāditi bhāvaḥ |
3.p73
36 || parihārāntaramūcuḥ ||
3.p74
asad jātiniścayābhāvādutlavamānamadaḥ pūrvo kuvacanaṃ no'smākaṃ sahituṃ soḍhuṃ tvamarhasi| jātiviśeṣamalabdhvā'pi yadṛṣivaṃśaja ityādyuktaṃ| tatra kṣamākāryetyarthaḥ| yataḥ nānāguṇaṃ kāraṇaṃ marutaḥ śivā ityādikaṃ vigaṇayya athavā nijayā svābhāvikyā'lpatayā kathitam| nipuṇaṃ kathaṃ na nirūpitamityāhuḥ vanecarāḥ kva nipuṇā matayaḥ| kva vanecaramatibhirsrvabodho vyavahāro boddhuṃ na śakyata ityarthaṃ |
3.p75
37||
3.p76
priyaścāsau sutastasya sambandhicetaḥ prītikaraṃ tapoguhyakagaṇādvanecaravargācchrutvā maghavā jātaṃ harṣaṃ gopitavān| yadi priyastadendro harṣaṃ kimagopayadityāha prabhavatāṃ prabhūṇāṃ dhiyo nītigāminyaḥ| tadaiva yadīndraḥ putrakṛtena tapasā harṣaṃ prakāśayettadā tattūpamārādhyamānenendreṇa kariṣyamāṇaṃ jayaprāptyupāyadarśanarūpaṃ prasādaṃ putraprītyā kṛtaṃ loko manyetetyarthaḥ |
3.p77
38|| indreṇa yuktyā kariṣyamāṇāṃ tapaḥprasiddhimāha ||
3.p78
vinaye sthairyamupalabdhuṃ prakāśayitumindro'psaraso vaco'vocat| kiṃ kṛtvā'rjunasambandhinyā bhaktayā hetubhūtayā| tatrārjune cittaṃ praṇidhāya praṇidhānena tadīyāṃ bhaktiṃ tulayitvā| vidite'pi pūrvaṃ bahuśo'rjune vrataistulite'pi| nārjuno niyamāccalatīti jñātavānapīndro bhaktayā vidite'pyapūrva iveti yojyam|
3.p79
39|| duṣkare karmaṇi viniyogaṃ kariṣyannutsahārthaṃ praśaṃsāpūrvamāha ||
3.p80
cittabhuvaḥ kāmasya yūyamivānyatkatamadastraṃ jagadvijayāya bhavati| yathā yūyaṃ tathānyadastramityarthaḥ| kīdṛśaṃ, sukumāramekamatikomalam marmabhidāmanyeṣāmastrāṇāṃ madhye'ṇu sūkṣmam tathā teṣāmeva madhye'tidūragam tathā'moghatayā saphalatvena sahitaṃ tathā vipakṣaṃ pratyastrarahitam| anyaśastrāṇi hi tīkṣṇāni sthūlāni adūragāṇi kvacinniṣphalāni sa pratyastrāṇi ca bhavanti| yūyamastra tu naitaddoṣadūṣitamityarthaḥ |
3.p81
40||
3.p82
avabodho mokṣaprāptiṃ saṃsukhatvarūpaṃ jñānameva vārijalaṃ kartṛ avasāyaṃ nāśaṃ samāptimeti| keṣāṃ bhavavītaye saṃsāracchedārthaṃ hataṃ bṛhattamaso moho yairmunibhisteṣāṃ rajaso rajo guṇasya śamanam| kaiḥ samāpyate ityāha vo yuṣmākamasakalaistyaśraiḥ netrāṇyeva vistirṇatvādañjalayastaiḥ| ata: sambhāvyate paripīyamānamiva| yadvā netrāñjalibhiḥ pītamiva| jalaṃ ca dhūli śamanamañjalibhiḥ pīyamānaṃ satsamāpyate |
3.p83
41 ||
3.p84
vidhātrā janatā janasamūhaḥ surasadyani svarge yadyānaṃ gamanaṃ tatra sumukhī pravartamānā vihitā| viśeṣaṇadvāreṇa hetumupanyasyati bhavatīryuṣmānvidadhatotpādayitā| kiṃ kṛtvā, jagati bahudhāgatāṃ ramaṇīyatāṃ samabhihatya saṅgṛhya| candrapadmādisthāṃ kāntiṃ prathamaṃ samucchidya tayaiva kāntyā yuṣmānkurvan vidhirlokaṃ bhavatprāptilobhāt svargakāṅkṣiṇam- kārṣīdityarthaḥ |
3.p85
42 ||
3.p86
tattasmādyūyamupetya tannikaṭaṃ gatvā tasya vanacarākhyātasya tapasyataḥ puruṣasya tapo vighnayata vināśayata| kalāsu gītavādyādiṣu kuśalaiḥ sacivaiḥ sahitāḥ| na cāśaktiḥ śaṅkyekyetyatra daṇḍāpūpikānyāyamāha hataṃ tapaso bhraṃśitaṃ vītarāgāṇāṃ mumukṣūṇāṃ mano yābhistāsāṃ vo yuṣmākaṃ kartṛkāvajitiḥ| tapobhraṃśaḥ sukhasaṅginaṃ sarāgaṃ prati sukhāsukhasādhyā daṇḍāpūpikānyāyāt |
3.p87
43 ||
3.p88
etattasya sukhasaṅgitvamasti vā na veti na vicintyam| yataḥ sa śatrūnahatvā bhogānākāṅkṣati| atra hetumāha yataḥ sa vidhistapaścaraṇam| tathā sa dhanurdhāraṇādiḥ saṃsārocchedāya na bhavati kuta ityāha kva dhanurhiṃsāsādhanaṃ kva mokṣamārgo hiṃsārahitaḥ |
3.p89
44||
3.p90
svaviṣayastasya krodho na śaṅkanīya ityāha ||
3.p91
bhavatībhistatra tasminvikṛtiḥ kopaḥ mā paribodhi na śaṅkanīyaḥ| kathaṃ na śaṅkyata ityāha pṛthudhāmni mahātejasi anyamunivadanyasminmunau viśvāmitrādāviva| mahātejaskatvātkathaṃ na vikriyā śaṅkyata ityāha vikramavatāṃ puruṣāṇāṃ dhiyo'ghāni duṣṭācaraṇāni vadhūṣu strīviṣaye na parāmṛṣanti| yataḥ svayaśāṃsyavatāṃ rakṣatām| tapārjitasya yaśamohāni bhayātstrīṣu kopaṃ mahānto na kurvantītyarthaḥ |
3.p92
45||
3.p93
surāṇāṃ puro'gre āśaṃsitā stutā apacitiḥ karmasāmarthyaṃ tathā cāru kṛtvā svāminaḥ pūrvoktāmājñāṃ prāpyāpsarovargaḥ parāṃ dyutimojo vṛddhaṃ lebhe yuktametat| sambhāvanā guṇānāmastitvaniścayastejastanoti vardhayati| kasyādhikṛtasya karmasu niyuktasya |
3.p94
6||
3.p95
amarabharturakṣṇāṃ sahasraṃ nālaṃ babhūva na paryāptam| kiṃ kartumaṅganādraṣṭuṃ| yataḥ praṇāmaṃ kṛtvā prasthitāḥ prabhūṇāmānena bhṛtyeṣu prasannatvāditibhāvaḥ| kucabharanamitagātrīḥ ājñālābhātprītiṃ bhajantīḥ stimitaṃ surastrīravekṣamāṇamityarthaḥ| stimitamanimeṣamapīti vā vyākhyeyam| ata evācalānāṃ niḥspandānāṃ nalinānāṃ śobhāṃ haraditi bhadram |
3.p96
47||
3.p97
iti śrījonarājakṛtāyāṃ kirātārjunīyaṭīkāyāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ |
3.p98
6||
3.p99
mṛdaṅgānāṃ nāda: surastrīṇām prasthānamasūcayat| prasthānocitāni kāraṇāni śrutvāpsarasāṃ prasthānaṃ lokena jñātamityartha:| dūrastho jana: kathamaśroṣīdityāha saṃmūrchan sarvadiśo vyāpnuvan| yato'laghuṣu vimānarandhreṣu bhinno dvidhābhūta: sa pratiśabda ityartha:| strītvāducitavaiklavyādapyapsarasa: saṭahaśabdaṃ kathaṃ pratiṣṭhanta ityāha śrīmadbhistejasvibhirindrasya sacivai rakṣitānāṃ tathā sarathadvipai: |
3.p100
01||
3.p101
ātapatraiśchatraiścaritaguṇatvaṃ śabdapravṛttinimittaṃ guṇa:| ātapatrāṇāṃ cātapavāraṇacchāyākaraṇaṃ guṇa: sa carito yena tattvaṃ nāsede| nirarthakairabhāvi upakāro na kṛta ityartha:| kāsāṃ rāmāṇāmapsarasāṃ yata: sūryādupari sthitānāṃ sūryādadhobhāgasthānāṃ hi chatrāṇyātapaṃ vārayanti| kiṃ kṛtvāpi madhona: purādamaravatyānniryāyo'pi| indrapuro hi indrādanyasya chatragrahaṇānadhikāra:| anumṛdaṅgaśravaṇādanantaraṃ draṣṭumutkaṇṭhitairdevai: pūritāt| chatrāṇāṃ nirarthakatvavarṇanaṃ kāryasiddhyabhāvasūcanārtham |
3.p102
02||
3.p103
kāryasiddherabhāvasūcakai: saṃmukhaṃ patadbhi: samīrairdhūtānāṃ kampitānām| tathā sauktamāryeṇālpādeva kleśātkaluṣanetrotpalānāṃ satīnāṃ vadhūnāṃ sūryatāpakṛto gaṇḍarāgo madena kṣīvatvena janitāṃ śriyaṃ śobhāmajanayat| yadvā dhūtatvādisahitānāṃ vadhūtāṃ śriyaṃ karmabhūtāṃ madajanitāṃ karmabhūtāmāninye iti sambandha:| madājjaniryasya tabdāvam| kṣīvā hi pāṭalanetrā: kampanto lohitamukhāśca bhavanti |
3.p104
03||
3.p105
ākāśasya śūnyatvādādhārābhāvena nemīnāṃ cakrāṇāṃ vivartanābhāve sati rathaughairvimānavatpravṛttiḥ prāptā unnayanamiva kṛtam| yadyādhārābhāvaḥ kathaṃ na patitā ityāha devatāprabhāvāt kathamapi śūnye tiṣṭhabhidaḥ| yadi na vivṛttā nemayastarhi kathaṃ vimānavatpravartanamityāha kathamapinirādhārātvādrutvotpattyā kathaṃcidāyataṃ dūraṃ vegaśālibhiraśvairākṛṣṭaiḥ| ato rathānāṃ vimānavadgamanaṃ ghaṭate| yadvā devatāprabhāvātkhe tiṣṭhabhidarapatabhidasturaṅgairākṛṣṭaiḥ |
3.p106
04||
3.p107
śramasalilasya svedajalasyodgama udbhavaḥ kāntānāṃ bhūṣaṇatvamāpede prāpt| yataḥ stanāṅkarāgestanayorviṣaye aṅkaḥ saṅketamātra yasya na tu sākalyenāvasthānaṃ svedajalakṣālanām tathokto yo rāgastasminkṛtaṃ pulakamiva yena svedakaṇānāṃ pulakasya ca sanniveśasārūpyāt| tathā galitaviśeṣakeṣu mukheṣu| muktāphalasannibhaḥ svedavaśānnaṣṭāṅkarāgeṣu staneṣu palakavatsthitaiḥ tilakāhiteṣu mukheṣu muktāphalavadavasthānād dharmajalasya bhūṣaṇatvam| svedajalenānyastrīṇāṃ śobhāhānidarśanātkathaṃ tāsāṃ bhūṣaṇaṃ sampannamityāha svabhāvato, ramaṇīyānāṃ vikriyāpi śobhāṃ vistarayati| vibhūṣeti bhāvapradhāno nirdeśaḥ, dvayekayordvivacanaikavacana (1/4/22 pā.) iti vat|
3.p108
05||
3.p109
sphuṭā gatirnipatanaṃ yāsāṃ tābhirulkābhiḥ kartrībhirātmīyaistejobhiḥ karaṇabhūtairdhvajāṃśukānāmāyāso dairghyamiva kriyate sma kṛtaḥ| yato dhvajāṃśukānāmabhinnarūpaiḥ sadṛśarūpaiḥ| tathā marutāṃ pathi rājadviḥ| tathā kanakasya nikāṣarājiḥ kaṣaṇarekhā tadvadīptaiḥ| kāryasiddhyabhāvasūcanārthaṃ prasthānasamaye nipatantībhirvālābhiḥ svatejobhiḥ karaṇabhūtaiḥ dhvajapaṭānāṃ sadṛśatvāddairghyamiva kṛtam|
3.p110
06||
3.p111
vidhāturvidhiṣu nirmīyamānavastuviṣaye vicitratā vaicitryaṃ gandharvaiḥ pratīye niścitaṃ
3.p112
pradhibhirnemibhirvivṛttibhramaṇamupādadhe niḥsaṅgaṃ nirudaghātam| keṣu saṃpīḍanena kṣubhitaṃ jalaṃ yeṣāṃ teṣu megheṣu| jalapūrṇatve sati hi meghānāṃ kāṭhinyānniḥsaṅgaṃ nemayo bhramanti| grahaiścaritātpatho dyumārgātkrāntāmavagūḍhānāṃ rathānāmakṣāgrairathakāṣṭhaviśeṣaiḥ kṣatā bhagnāḥ suraveśmavedayo yeṣām|
3.p113
12||
3.p114
meghādeva hastināmāhlādamaduḥ| yatastaptānāmadhvātapādinā vyathitānāṃ santāpabhājām kṣaranto varṣantaḥ| yato viṣāṇairdantairbhinnāḥ pāṭitāḥ| yadi hastibhiḥ pāṭitāstarhi tāneva meghāḥ kathamāhlādayantityāha paropakāre samāhitānāṃ prasaktānāṃ vā mahatāṃ pravṛtti rujatsu bādhamāneṣvapi kalyāṇī hitā bhavati| bādhamānānāmapi mahānta upakāraṃ kurvantītyarthaḥ |
3.p115
13||
3.p116
saṃvātā vahatā vāyunā divyastrījaghanasambandhini varāmbare vivṛttiṃ calanaṃ nīte sati paryasyatprasaran maṇimekhalā raśmijālaṃ yutakamapṛthak siddhaṃ pṛthaksiddhaṃ vāntarīyamupasaṃvyānaṃ saṃjajñe jātam| ratnaraśanāraśmibhireva jaghanācchādakatvātsvarakarma kṛtamityarthaḥ| antarbhavamantarīyamupasaṃkhyānam |
3.p117
14||
3.p118
meghāḥ strīṇāṃ bahumatamāyayuḥ| kāntā meghān bahvamantetyarthaḥ| māne hetumāha śamitaḥ pariśramaḥ khedayoḥ ataḥ prahlādaṃ dadānaḥ| kimatra kautukamityāha tuṣārapātairjalakaṇairnāsitatilakaḥ| yadyevaṃ kathaṃ medhā na manyanta ityāha alpīyānatyalpo doṣo bahu sukṛtaṃ mahāntamupakāraṃ na tiraskaroti |
3.p119
15||
3.p120
amararamaṇīgātravartināṃ ratnānāṃ prabhā indracāpasya sandhānaṃ pūrṇatāṃ cakruḥ| grathitataraṅgabaddhormi yatsaikataṃ tatsadṛśe meghapaṭale vicchedaṃ yātasya kvacitkvacidavasthitasyetyarthaḥ| nānāvarṇaratnāṃśusaṃṅgamādindracāpaṃ pūrṇaṃ saṃpannamityarthaḥ|
3.p121
16||
3.p122
meghairācchāditaśikhara indrakīlaḥ indrasenayā prāptaḥ| saṃsiddhau kāryasiddhiviṣaye itikaraṇīyamevaṃ karaṇīyamiti sannibaddhaiḥ sanniviṣṭairālāpaiḥ kathābhiḥ pipatiṣatāṃ pakṣiṇāṃ vīthīṃ mārgaṃ vilaṅghya| tato'varuhyāśrayaṇīyasya girermeghācchādanavarṇanaṃ kāryasiddhyabhāvasūcitārtham| tapaḥkaraṇayogauntyākhyāpanārthaṃ vāsābhrarvoktiḥ|
3.p123
17||
3.p124
vilāsavatīnāṃ mukhapadyaiḥ saṅkulā tathātapatrāṇyeva phena uddhūtaḥ sphuṭo viśadacchatrapheno vasyāḥ| tathā tūryaśabdaiḥ gambhīraṃ śabdāyamānāmāsenā gireḥ gaṅgeva śuśubhe| gaṅgā ca mukhasadṛśaiḥpadyaiḥ padyairākīrṇā saphenā tūryavannadati|
3.p125
18||
3.p126
turaṅgā rathān kṣitiṃ kṛcchreṇa kathamapyāninyuḥ| yato javena tūrṇaṃ patitānadhogatān| kasminsati meghapaṭale setubhāvaṃ dadhati sati| setusakāśāddhi rathāsturṇamadhaḥ patanti| ata eva saṃrambhāniyamitā ākṛṣṭā raśmayo valgāstābhirabhugnāḥ kuṭilāḥ saṃpannā ghoṇā ghrotho yeṣām| avanāmino natamukhāḥ|
3.p127
19||
3.p128
nilayanena nilīnatayāvasthānena niṣprakampāṃ pakṣā yeṣāṃ taiḥ tathā samudragāmibhiḥ parvatarājaiḥ kareṇuvaryā hastirājāḥ sāmyaṃ jagmuḥ| yato māhendraṃ naramindrakīlamabhipatantaḥ|
3.p129
turaṅgamāṇāṃ khurapadavī caraṇamudrā āmūlātsaikata| mūlādārabhya saikateṣu sikatāpulineṣu sāmagrīṃ pūrṇatāṃ lebhe prāpt| nadīsaikateṣveva vājināṃ pādamudrā sampūrṇā dṛṣṭā nānyatretyarthaḥ| anyatra na kathaṃ pādamudrā jātetyāha viyati nabhasi yadabhipātalāghavaṃ gamanacāturyaṃ tena krāntānāṃ prakramamāṇānāṃ| kutra mahādrerutsaṅge kvacitsame kvacidviṣame, drutagāmināṃ kaṭhine viṣame ca sthāne pādamudrā na jāyate| lāghaveneti prakṛtyāditvāttṛtīyā|
3.p130
20|| sadhvānaṃ nipatitanirjharāsu mandraiḥ saṃmūrcchanpratininadairadhityakāsu| udgrīvairghanaravaśaṅkyā mayūraiḥ 12sotkaṇṭhairdhvanirupaśuśruve rathānām ||7.22||
3.p131
ghanarava iti śaṅkyā bhrāntyā sotkaṇṭhairmayūrai rathānāṃ śabdaḥ śrutaḥ| garjitasaṃbhāvanāyāṃ hetumāha saśabdaṃ nipatitā nirjharā yābhyāstāsvādhityakāsu śailopari bhūmiṣu mandraiḥ saṃmūrcchanbahulībhavan|
3.p132
22|| saṃbhinnāmaviralapātibhirmayūkhairnīlānāṃ bhṛśamupamekhalaṃ maṇīnām| vicchinnāmiva vanitā nabhontarāle vaprāmbhaḥ stutimatralokayāṃbabhūvaḥ||7.23||
3.p133
vanitā vaprāmbhaḥstuti nirjharaṃ vicchinnāṃ vicchedavatīmivādrākṣuḥ| kutra nabho'ntarāle| ūrdhvaṃ ca nirjharo dṛṣṭo'dhaśca dṛṣṭo madhye tu na dṛṣṭo'to vyomamadhye nirjharavicchedo mugdhatvādapsarobhiḥ śaṅkitaḥ| upamekhalaṃ mekhalāsamīpe bhṛśaṃ nīlānāṃ maṇīnāṃ raśmibhiḥ saṃbhinnāṃ saṅgatāṃ śyāmīkṛtāmityarthaḥ| aviralaṃ ghanaṃ kṛtvā pataṣbhidaḥ| ato nīlāśmaraśmiṣvākāśasaṃbhāvanayākāśamadhye nirjharavicchedaḥ strībhiḥ śaṅkita ityarthaḥ|
3.p134
23|| āsannadvipapadavīmadānilāya krudhyanto dhiya13mavadhaurya dhūrgatānām| savyājaṃ nijakariṇībhirāttacittāḥ prasthānaṃ surakariṇaḥ kathañcidīṣuḥ||7.24||
3.p135
nākakariṇaḥ prasthānaṃ kathamapīṣuḥ kṛcchreṇa prasthitā ityarthaḥ| dhūrgatānāṃ hastipakānāṃ dhiyaṃ krodhalakṣaṇāmavamanyāgaṇayitvā nikaṭahastimadavāyave krudhyantaḥ gajānāṃ jātisvabhāvena
3.p136
gajāntaragandhamātrāsahanāt| tarhi kathaṃ prasthiṣatetyāha svahastinībhiḥ| savyājaṃ kapaṭacāru pāṭavaṃ nāṭayitvā gṛhītahṛdayāḥ|
3.p137
24||
3.p138
sā vāhinī vanagahanānyātene vyāpathiṣu rathāṅgaiścakairdhūtaṃ kṣobhitaṃ| tathā navasalilavadābilaṃ rajo vahantī| tathā gharmānte varṣārambhe kṣubhitaṃ jalaṃ yasyāḥ sā jahnukanyā gaṅgā vanāni vyāpnoti| sāpi nirandhramaruṇaṃ navasalilaṃ vahati|
3.p139
25||
3.p140
vṛtrāreḥ sahāyā gandharvā upagaṅgaṃ gaṅgāsamīpe dharitrīṃ bhūmimadhyūṣaḥ āśrayan| sambhogakṣamāṇi bhogayogyāni yasyāstām| tathā jvalitaratnāni sikatilāni dhārayantīm| cyutaiḥ kusumairācitāṃ saṃbhṛtāṃ aviralaṃ nirantaraṃ śādbalaṃ yasyāstām| jvalitaratnatvātsvayaṃ cyutapuṣpatvācchādbalākhyatṛṇāstaraṇatvādgaṅgāsamīpa-sthitatvācca bhūmeratīva ratakrīḍākṣamatvam|
3.p141
26||
3.p142
harisakhā gandharvāsteṣāṃ vāhinyāḥ senāyā niveśa āsthānaṃ bhūbhartururvyā giribhūmeḥ śobhāvattāmatyarthamajanayat| yuktametat yasmānmahānudayo vibhavo yebhyo vā teṣāṃ tatkartṛkāyāṃ saṃbhaktau samyagbhajane kāryavaśādāśrāyaṇe kiṃ durlabhaṃ, sulabhamityarthaḥ| yato mahodayānāṃ yadṛcchayāpi kākatālīye vāpi yogaḥ saṅgo yujyamānānucchrayaṃ śobhāvatvaṃ nayati| kṣaṇamapi yeṣāṃ saṅgenocchrāyo jāyate te yadi ciramāśrayanti tatrātiśobhāprāptirna citramityarthaḥ|
3.p143
27||
3.p144
kusumapradhānāstaravaḥ kusumataravasteṣāṃ śriyaḥ saṃpattayaḥ tathā vivaktā vijanapradeśāstathā kisalayai: śālinī śobhamānā latānāṃ saṃpattirete sarve surastrībhuktāḥ
3.p145
santaḥ saphalatāṃ prāpuḥ| yuktametat yayā lakṣmyā pareṣāṃ lakṣmīvānupakurute sā lakṣmīrbhavati| paropakāreṇaiva saphalā lakṣmīrityarthaḥ |
3.p146
28||
3.p147
klānto'pi khinno'pyapsaro janaḥ purastādagre'pi vartamānānāṃ candanānāṃ samparkamāśrayaṇaṃ pariharati smātyajat| kuta ityāha līnānāṃ śilaṣyatāmahīnāṃ sambandhibhiḥ śvasitairvilolāḥ sakampāḥ pallavā yeṣām| yathā hato vinayo yairdurjanairāvṛtānāmākrāntānāṃ durjanavacanaśravaṇaparāṇāmityarthaḥ| sevyānāmaudāryādi guṇavattvātsevanīyānāṃ saṃparkaṃ lokastyajati| candanānāṃ sevyāḥ khalānāṃ sarpā upamānam |
3.p148
29||
3.p149
dvipā giraya iva virejuḥ| girayaḥ kīdṛśāḥ, yugānte vātāstaiḥ paryastāḥ pātitāḥ| ata eva kṣiptānyunmūlitāni drumagahanāni yeṣām| hastināṃ tathāvidhaparvatasāmyaṃ kathamiti viśeṣaṇamupanyasyati| dhvajāḥ kuthā hastikambalāḥ kaṅkaṭāstanutrāṇi utsṛṣṭānyavaro hitāni yeṣām| tathā dharitrīmānītāḥ| kairvidito nayo hastiśāstraṃ yaistaiḥ śramaṃ vinetuṃ khedāpanodārtham |
3.p150
30||
3.p151
prasthānena śramastena janitāṃ nidrāṃ tandrāṃ tyaktvā hastirājena tyakte'ta eva sa madajale śayanīye kṣaṇaṃ śilaṣṭaṃ bhramarakulaṃ cakāśe| atrotprekṣyate| suptotthitasya sadyaścetanā nairmalyānadhigamena| prasthānocitaṃ saṃrambhasaṃskāravaśādyaḥ saṃrambhaḥ kṣobhastena hetunā cyutaṃ patitaṃ śṛṅkhalāmiva dairghyādiguṇairutprekṣaṇam |
3.p152
31||
3.p153
nāgo hastīyantāraṃ hastipakaṃ nāgaṇyat| kīdṛśaḥ vanagajasya dānena gandhavattaṭaṃ prāptumāyastaḥ āyāsaṃ kurvan| yadi kruddhastarhi vanebhaṃ kiṃ nādalayadityāha surasaritaḥ sambandhinoghena pravāhena ruddhaṃ vartma vanebhadalanamārgo yasya saḥ| ataḥ krodhaśamābhāvānmūrdhānaṃ vidhunvan kampayan| nikhātatīkṣṇāṅkuśaṃ yanturvā viśeṣaṇametat |
3.p154
32||
3.p155
śīkareṇa jalakaṇaḥ sasyande srutavān| kiṃ kurvannaruṇā madasrutiryayostau kareṇorhastino guṇyau saṃmārjayan kṣālayan| atrotprekṣyate mada iva madajalasya gaṇḍobhdavāt| kapolayorupari hastinaḥ kuto jalabindusandoha ityāha kareṇa karaṇabhūtena payasi samīrite pṛṣṭopari kīrṇe sati santāpa praśamāyeti bhāvaḥ| hastino hi jātisvābhāvyātkareṇa pṛṣṭeṣu jalaṃ kṣaranti| kīdṛśe pītāccheṣe| kathaṃ samīrite āroḍhurhastipakātsāśaṅkam hastipakaḥ kupito mā bhūdityāśaṅkanam| āśaṅkyaiva samavanatasya natamukhasya| natamukhatvādeva kapolau pratikaṇasrutiḥ| ārohatītyāroḍhā bhītrārthānāmiti paṃcamī |
3.p156
33||
3.p157
vāraṇena hastināṃ himaṃ śītalamapi vāri nāceme na pītam| yadi tasya pipāsā na syāt kiṃ pibedityāha anutṛṣyatā tṛṣitenāpi| tarhi kiṃ jalaṃ pītamityāha āghrāya, śiṅkhitvā| yato gajamadena miśritamata āghrāya tyaktam| ataśca roṣādutkrāntaṃ tīram| yatraivaṃ kṛtvā nihite vivṛtte bhrānte locane yena hastinaṃ draṣṭuṃ dūrakṣiptakruddhadṛṣṭinetyarthaḥ| yadvā tīre| tattīramiti vibhaktyarthe samāsaḥ |
3.p158
34||
3.p159
krīḍantaḥ santapaśāntaye majjantaḥ santo gaṅgāyā jalāni kṣaranmadasugandhīni kṛtvā gajapataya utterurudajjayan| kiñjalkena vyavahitā tāmrā tāruṇyādaruṇā dānalekhā yeṣāṃ taiḥ kapolaiḥ| ata eva padmagandhavabhridupalakṣitāḥ svamadena nadīḥ sugandhīkṛtya tatpadmakiñjalkena svagaṇḍassugandhīnakārṣurityarthaḥ| krīḍāyāṃ ca yuvāno'bhīṣṭa vastuvinimayaṃ kurvanti |
3.p160
35||
3.p161
ambukartṛkausumbhaṃ kusumbhenaraktaṃ vasanamivābabhāse| kīdṛk ghanenāruṇena ca kaṭakareṇunā''vṛtam| tathā mātaṅgairunmathitānāṃ sarojānāṃ reṇunā piṅgam| tathā prakṣobhairgajakrīḍākṣobhaistaraṅgitaṃ taraṅgavatkṛtam| vasanaṃ ca taraṅgitaṃ kṛtormi bhavati |
3.p162
36||
3.p163
gajendraiḥ prasyandino nirjharasutimantaḥ pracalitā jaṅgamā ye gaṇḍaśailāḥ sthūlopalāsteṣāṃ śobhā saṃprāpe prāptā| śrīmabhidaḥ mukhavasanikālābhāt| niyamitaṃ baddhaṃ kandharā grīvā aparāntaṃ pārṣṇipradeśo yeṣāṃ madabhareṇa śṛṅkhalācchedabhayāt| tathā sāṅgahāram caladātramagurudumeṣu saṃsaktairuṣitaiḥ| tathā visṛtaṃ nirgataṃ madāmbu yeṣāṃ taiḥ |
3.p164
37||
3.p165
niḥśeṣamaśeṣatayā praśamitaṃ reṇu yatraivaṃ kṛtvā yeneti vā| srotobhirgaṇḍādibhiranavarataṃ madaṃ sravatāṃ hastināṃ sambandhinamāmodaṃ jitabahupuṣpagandhaṃ vikasadailāsugandhiṃ marudāvahat |
3.p166
38||
3.p167
amarāṇāṃ mahebhāsteṣāṃ bṛṃhitāni kartṛṇi kacchāntā nanūpasthānāni cakitāḥ saṃbhrāntāścakorā jyotsnāpāyipakṣiṇo nīlakaṇṭhamayūrā yeṣu tathāvidhānā tenuścakruḥ| sambhrame hetumāha gabhīrā ye meghaghoṣāḥ stanitāni taiḥ sādṛśyaṃ gatāni| cakorāṇāṃ meghāgamanabhrāntyā jātājjyotsnā sthagano mā bhūditi saṃbhramāt| mayūrāṇāṃ meghāgamanabhrāntyā jātāddharṣātsaṃbhramaḥ| tathā vinidrairvinītanidraiḥ kṣubhitairmṛgādhipai siṃhaiḥ srutāni| bṛṃhitaśravaṇena siṃhānāṃ kṣobho jātaḥ |
3.p168
39||
3.p169
puropavane jātā lakṣmīrvanatarūṇāṃ jajñe jātā| vanadrumā nagaravṛkṣāṇāṃ sāmyamakārṣurityarthaḥ| kutaḥ śākhāsvavasaktaḥ sthāpitaḥ kamanīyo ramyaḥ paricchado hāracāmarādiryeṣāṃ tathādhvaśrameṇāturo'laso yo vadhūjanastena sevitānāmāśritacchāyānām| taścā niveśanānyāvasanikāstadarthaṃ vibhāgo mamāyam nivāsārthe drumo mamāyamiti vibhājanaṃ tena pariṣkṛtānāṃ bhūṣitānām| nagaradrumā apyevaṃvidhā bhavantīti bhadram |
3.p170
40||
3.p171
iti śrīpaṇḍitajonarājakṛtāyāṃ kirātārjunīyaṭīkāyāṃ saptamaḥ sargaḥ ||
3.p172
atha niveśānantaraṃ surāṅganāḥ puraṃ jahustatyajuḥ| parvatasyopari nagaraṃ kathamityāha svamāyayā kṛtaiḥ prabhāvajātairmandirairujjvalaṃ manoharam jvalanto maṇayo yatra| tathā vyomasadāṃ gandharvāṇāṃ sanātanam| yatra gandharvāstatra nagaraṃ sahasā jāyate ityarthaḥ| gopaternākanāthasya cāpamindradhanustadeva tadvadvā gopuraṃ puradvāraṃ yasya tat| yadīdṛśaṃ kutastatyajurityāha vanānāṃ vihartumicchayā| vanānāmiti karmaṇi ṣaṣṭhī |
3.p173
vanajavatpadmavadāyatekṣaṇāḥ kṣaṇadyutīnāṃ vidyutāmekarūpatāṃ sāmyaṃ dadhuḥ| sāmye hetumāha vanaṃ viśantyaḥ vanaṃ praviśan hi kṣaṇaṃ dṛśyaḥ kṣaṇamadṛśyaśca bhavati| kvāpi kvāpi vṛkṣairvyavadhānāt| tathā yathāyathaṃ yathā svaṃ nabhaścarairgandhavaiḥ sahitāḥ tathā prabhābhiḥ karaṇabhūtābhirubhdāsitāḥ śailavīrudho yābhistāḥ| vidyutaśca kṣaṇaṃ dṛśyamānā nabhaścarairmeghaiḥ sahitābhāsitaparvatatalāśca bhavanti |
3.p174
02||
3.p175
avanau parikramo bhūmau sañcāro nabhaḥ prayāṇādākāśagamanādadhikaṃ dhṛtiṃ sukhamādadhe'janayat| kuto vṛttaṃ yauvanodrekādvartulaṃ yaduru payodharaṃ tena klamaḥ khedaḥ sa nivṛtto yasmāt| śūnye hyākāśe gacchantīnāṃ tāsāṃ nirādhāratvātsvāṅgāni svaṃ vahanti| bhūmau tu gamane bhūmireva dehaṃ vahati| tataścaṅkramaṇenāṅgānāṃ lāghavaṃ jāyate| ato nabhasi gamanādbhūmau gamanena tāsāṃ sukhamabhūt| anyaṃ ca sukhahetumupanyasyati| nirhāndīni śiñjanasvabhāvāni yāni vibhūṣaṇāni nūpurādīni teṣāmāravaḥ, śiñjitaṃ pravṛtto yasmāt doṣanivṛttyā guṇapravṛttyā ca| vyomagamanādbhūmigamanaṃ teṣāṃ sukhakāryabhūdityarthaḥ|
3.p176
03||
3.p177
surastrījanaiḥ puro'gre'bhisasre'bhisṛtagatam| bhāve karmaṇi vā lakāraḥ| puṣpāvacayakāmāstāḥ kathaṃ na gaccheyurityāha śākhino vṛkṣānvihāya tyaktvā| kadācidapuṣpāḥ parimitadurārohā vāte syurityāha kareṇa praceyāni sarasaśākhātvātpuṣpāṇi bibhrato ghanānaviralān| evaṃ cettāḥ puraḥ kiṃ jagmurityāha kāmino guṇeṣu| guṇaviṣayo yathottarecchā yoya uttaro yathottaraṃ tatrecchā yeṣāṃ tathāvidhā bhavanti| uttaramuttarameva guṇaṃ kāmina kāmayantya ityarthaḥ |
3.p178
04||
3.p179
vanālayo vanabhramarā vilāsinīnāṃ bāhulatāḥ siṣevire| sevane hetumāha tanūḥ kṛśāḥ araktā arañjitā eva svabhāvāruṇā raktāḥ pāṇipallavāḥ yāsām| tathā sphuranto ye nakhāṃśavasteṣāmutkaraḥ samūhāsta eva mañjaryaḥ śikhāstā bibhrati| vanālayaḥ kīdṛśāḥ vilepanasyāṅgarāgasyāmodena hatāḥ avarjitāḥ| guṇasāmyāllatābhrāntyā vanabhramarāḥ strībhujalatāsu saktā ityarthaḥ| vanabhramarāṇāmadṛṣṭapūrveṣu strībhujeṣu latābhrāntiruciteti pratipādanārthaṃ vanagrahaṇam |
3.p180
05||
3.p181
vadhūjanairaśokayaṣṭirdadṛśe'vīkṣit| vīkṣaṇe hetumāha amandaṃ nirmayaṃ dṛṣṭe oṣṭhe sati yatkarāvadhūnanaṃ tadanukurvatī| yataḥ śilīmukhairbhramarairnipīyamānaḥ stabako guccho yasyāḥ| calāvālatvātpallavā yasyāstathāvidhāmaśokalatāṃ dṛṣṭvā tāḥ pūrvānubhūtamadharadaṃ śocitaṃ hastadhūnanamasmārṣuriti bhāvaḥ |
3.p182
06||
3.p183
priyamupaituṃ gantumicchato kāścinmāninīṃ sakhījanaḥ puro'bhilāṣavarṇanātpūrvamevānuninye'nunītavān| puraḥ priyagamanātpūrvameveti kecit| tadicchā sakhījanena kathaṃ jñātetyāha nipuṇo bhāvajñaḥ| kāntaṃ prati mānatyāgārthaṃ yācantyā mama prārthanābhaṅgārthaṃ navapallavarūpau hastau dhunānā tvaṃ pariśraṃsaṃ mā kṛthāḥ| yato vṛthā niṣphalam| matisatvavyavacchedārthaṃ māninītyāmantraṇam| bhūmanindeti bhūmi nindāyāṃ vā matup| śramavṛthātvaṃ dṛṣṭāntena draḍhayati kalpalateyamastītyupeyuṣī prāptā| bhramaramālāpatrakampamātrakṛtayābhiśaṅkyā itaḥ kalpalatāyā kathaṃ nu trasyet| yadvā kalpalatetyabhiśaṅkyā sambhāvanāyāṃ gatālimālā kathaṃ nu trasyet, itaḥ patrakampāt| tasmānmānatyāgārthaṃ prārthanāṃ kurvatī tvatkaradhunanādavajñāṃ na sambhāvayāmītyaprastutapraśaṃsā| priyānurāgaṃ chādayituṃ hastau dhunānāṃ kāñcidhdāvajñaḥ sakhījano'nunayoktyā rañjayitvānuninye iti tātparyam| kopaṃ tyaja priyo bhava tyāgasya tām purānuśete paścāttāpamanubhaviṣyati| yataścañcalaṃ svabhāvalolam||7, 8|| yugalam
3.p184
upeyuṣīṇāmityantaṃ vākyam| bṛhatīrupatyakā giribhūmīḥ prāpnuvatīnāmapsarasāmī padārthā manāṃsi jahuḥ| tānevapadārthāndarśayati| kuñjeṣu samudrayoṣito nadyaḥ| kaiḥ karaṇabhūtairmanāṃsi jahuḥ tīrapradeśaiḥ taṭaiḥ samunnataiḥ| etena samudrastrīṇāṃ tanutvaṃ taṭasya ca nitambasadṛśasya pṛthutvaṃ darśayati| kāśā eva dukūlaṃ tena śobhamānaiḥ parikvaṇāntī sārasapaṅktireva mekhalā yeṣāṃ taiḥ| ata eva svastrīsambandhiyatkalatranitambaṃ tadavaccārubhiḥ| nitambaṃ connataṃ kvaṇādraśanaṃ dukūlaṃ ca bhavati| kīdṛśayo vibhūṣitā viśiṣṭāyāṃ bhūvi aviśame sthāne uṣitāḥ sthitāḥ| striyaśca vibhūṣitā bhavanti|
3.p185
09||
3.p186
vidūrātpātena bhidāmupeyuṣaḥ khaṇḍaśo gatātpravāhāccyutātphalitāḥ tathā bhitaḥ sarvataḥ prasāriṇaḥ tathā śucayo mauktikatviṣaśca jalakaṇāḥ| te kuto manohāriṇa ityāha priyasyāṅkavacchītāḥ tāndṛṣṭvā tāḥ priyotsaṅgaśayyāmasmārṣurityarthaḥ| atrotprekṣyate vanasya prahāsā iva puruṣā hi kāntāgre tadāśayatulanārthaṃ smitaṃ kurvanti|
3.p187
10||
3.p188
puṣpāṇi avalocanānīvetyupamā-samāsaḥ| tatsādhakasya vikāsāñjanāderatra sambhāvāt puṣpanetraiḥ karaṇabhūtaiḥ latā mana jahu| ata utprekṣyate surastrīrnirīkṣyamāṇā iva kathaṃ sakhījanavat sakhīvargasamaṃ yatprema tena gurūkṛta ādaraḥ saṃbhramo yatraivam| yathā sakhyaḥ sakhīḥ paśyanti tathā tāḥ paśyantītyarthaḥ| namrā puṣpapatrādibharānnatā mūrtiryāsāṃ tāḥ sasnehaṃ paśyaṃścāvanato bhavati| sthitā niviṣṭā ye dvirephāsta evāñjanaṃ tena śāritamudaraṃ sadhyaṃ yeṣāṃ taiḥ tathā.savikāsaiḥ |
3.p189
11||
3.p190
kācitpriyaṃ kiṃcinnāvocat bāṣpasaṃbhrāntadṛṣṭiḥ satī sā pādena kevalaṃ bhuvamalikhat| atra hetumāha kusumāni uccairanavāpyāni prayacchatā dadatā priyeṇa vipakṣagotraṃ lambitā sapatnīnāmnāhūtā| kiṃ na kiṃcidavocadityāha māninī mānadhanā matpriyasyāśayamanyo'pi mājñāsīditi mānaṃ rakṣituṃ kācitpriyāparādhapratibhedaṃ nākorat| dayitena māninīti ca sātkṛtam|
3.p191
13||
3.p192
yoṣitaḥ praṇayena yāñcayā gandharvāṇāṃ priyāṇi cakruḥ| yāñcayā priyaṃ kathaṃ bhavatītyāha upakartumicchatām yataḥ prasavena vilobhyamānāḥ| kiṃ vastuprārthitamityāha-svātmaviṣaye satyapi| karapraceyamapi puṣpaṃ tā dayitānyāyāca tasteṣāṃ cāṭusamayapratīkṣiṇāṃ hitaṃ sampannam|
3.p193
14||
3.p194
aparā strī aṃśukamadharīyaṃ na samādadhe na jagranthe| kuto'dharasya bandhārhatetyāha śithilo'ta eva kula uccayonīviryasya tat| kadācidvyāpārāntarapravṛttahastāsyādityāha
3.p195
vṛthā niracayaṃ puṣpeṣu hastaṃ nājñāsīt| nīviśaithilye nīverabandhane ca hetumāha priye vācamicchati premapūrvamālapati sati| ata eva tadgatacittatvādutpannapulakatvena viśraṃsanātpanaṃ svastamapyadharasvanābadhnān ca puṣpāvacaya rahitaṃ hastamacetayadityarthaḥ| unmukhī priye nibaddhā sanmukhī dṛṣṭiryasyāḥ|
3.p196
15||
3.p197
kāntayā kaścitnude āhataḥ| kena nitambinā jaghanena| kathaṃ stanābhyāmupapīḍya| stanopapīḍam| sakhīṣu paśyantīṣu tatkathaṃ kṛtamityāha salīlaṃ līlayā| kusumāvataṃsakaṃ mālyaṃ priyaśirasi samāsajantyā badhnantyā| latāntānyeva bhūṣaṇānyāsaktāni yasya tam| saptamyāṃ copapada iti ṇumul|
3.p198
16||
3.p199
kayācinmano'dhināthasya prāṇanāthasya manaḥ samādadhe gṛhītam hṛtam| ata eva sādaram| cittagrahaṇe hetumāha taruprasūnānyapadiśya puṣpāvacayavyājena vilolanīvinā śithiloccayena kalatrabhāreṇa śroṇibhāreva| tathā galaddugūlau calatsaṃvyānau yau stanau tābhyāṃ śobhamānenorasā| tathā nirāyatatvādunnatapuṣpaprāptihetorūrdhvotthānādudarasyāyatatvena yo valivyāpāyastena sphuṭā kvacidapyaprāptāpahnavāromarājiryasya tena| tathā tāmyatāprāptaglāninā codareṇa tathā puṣpāvacayādeva| hetorvilambamagno vyapetabandhatvādākulaḥ keśapāśo yasyāṃ tathā'viṣkṛte bāhumūle yasyāṃ tathāvidhayā kayācitpriyasya gṛhītam draṣṭumaprāpāṇāmajñānāṃ darśanāt||17, 18|| yugmam||
3.p200
unnato pīvaro stano yasyāḥ sā kācidunmanā jātotkaṇṭhā satī payodhareṇa karaṇabhūtena priyaṃ vakṣasi jaghāna| sakhīnāmagre tatkathaṃ kṛtamityāha locanato netrātpuṣajaṃ rajo vyopahituṃ
First 200 of 1,590 passages. Read on
Linked texts (1)
- Kirātārjunīya — Bhāravi, Sanskrit