Pramāṇa · Search · About · API

Gotamiyakavya 12

Gotamīyakāvya 12

Language
Sanskrit

12.1

9
vyaktābhidhāno'tha viśāradānāṃ sadasyupādhyāyapadapratiṣṭhaḥ
bhrātṛtrayaṃ pravrajitaṃ niśamya śrīvīranāthaṃ praṇinaṃsurāsīt

12.1-2

15
viśuddhavijñānakaraṃ prasārya vyaktādiviprā bhavasindhumadhyāt
samuddhṛtā yena jineśvarāya namo'stu tasmai triśalā''tmajāya

12.2

3 samājagāma svaparicchadena
chadma vyatītyā''śu jinopakaṇṭham
vyaktā'bhyupehīti jino'pyavādī6 dvimuñca bhūteṣu ca nāstibhāvam

12.3

15 svapnopamaṃ vai jagadindrajālopamaṃ vicāryeti vaco vicāram
bhūtāni lumpasyathavā vyapekṣā18 māśritya sarvaṃ nanu vetsi śūnyam

12.4

tathā hyakumbhavyatiriktakumbhe'nyonyāśrayā'pekṣaṇamasti yasmāt
3 siddhiḥ svataḥ vastuna eva nāsti, pratīyate tenaṃ tu śūnyataiva

12.5

12 yaḥ kaścidarthaḥ sa ca kāryyarūpaḥ syātkāraṇaṃ vā vyavahārato'tra
parasparāpekṣitayā'nayortsvataḥ na siddhiḥ parato'pi naivam

12.6

sūkṣmatvato vastuni nābhigamyāvādyantabhāgau paramāṇurūpau
labhyaṃ kathaṃ vā tadadhīnamadhyaṃ ?
tasmāttavā'sthā nanu śūnyatāyām

12.7

athetthaṃ pūrvapakṣamuktvā bhagavān pratividhānamāha—
vyaktottaraṃ tatra gṛhāṇa pakṣaṃ khamendrajālopamitaṃ jagadyat
ākhyātametattu virāgatāyai mohasya hānyai tadanityatātaḥ

12.8

atha bhūtādisadbhāvaṃ yuktyā pratipādayannāha—
yaṃñcintitaṃ dṛṣṭamathā'nubhūtaṃ śrutaṃ ca tat svapnagataṃ sadeva
prabodhinaścettadasattathā'pi sthitā paratraiva tadarthasattā

12.9

evaṃ svapnamāśritya yuktimuktvā indrajālamāśrityāha—
yadyapyasatprastutamindrajālaṃ tathā'pyasanto na tadīyabhāvāḥ
tathā jagañjālaviśālagarbhe bhūtāni santyeva na kā'pi śaṅkā

12.10

9 khamendrajāle api bhāvarūpe kuto'nyathā syāttadabhāvayuktiḥ ?
akhama ityavamanindrajālamiti pratītiryata ūhanīyā

12.11

punarbhūtasadbhāvaṃ prakārāntareṇa samarthayannāha—
sadvastuni syādatha saṃśayo'pi yatsthāṇupuṃsoḥ sphuṭa eṣa dṛśyaḥ
tadbhūtasandehaviśeṣa eva prasphorayatyatra tadarthasattām

12.12

apekṣya bhāvaṃ paramarthasattāṃ tvaṃ manyase tanna saheta yuktim
hrasvaṃ ca dīrghaṃ ca samaṃ ca vastu svasattayā'pi pratibhāsameti

12.12-2

vastu svasattayā'pi pratibhāsaṃ eti prāpnoti svasattayā'pi pratibhāsate,
na tu parā'pekṣayaivetyarthaḥ | ayamatra bhāvārthaḥ—na khalvāpekṣikameva
3 vastūnāṃ sattvaṃ kiṃ tu svaviṣayajñānagamanādyarthakriyākāritvamapi
tataśca hrasva-dīrgho-bhayāni ātmāviṣayaṃ ced jñānaṃ janayanti tadā
santyeva tāni, kathaṃ teṣāmasiddhiḥ ? yadapyuktaṃ—'madhyamāṅgulimapekṣya
6 pradeśinyāṃ hrasvatvamasadevocyate' ityādi tadapyayuktaṃ, yato yadi madhyamāmapekṣya pradeśinyāṃ svataḥ sarvathā'satyāmapi hrasvatvaṃ bhavettadā viśeṣābhāvātkharaviṣāṇe'pi tadbhavet, atidīrgheṣu indrayaṣṭyādiṣvapi ca
9 tatsyāt | tasmātsvataḥ satyāmeva pradeśinyāṃ vastuno'nantadharmātmakatvāttattatsahakāri(ri)sannidhau tattadrūpābhivyaktestattajjñānamutpadyate na punarasatyāmeva, tasyāmapekṣāmātrata eva hrasvajñānamupajāyate | evaṃ dīrgho12 bhayādiṣvapi vācyaṃ, tasmātsvataḥ parataḥ ubhayataśca bhāvānāṃ siddhirastyeva vyavahārataḥ, niścayatastu svataḥ siddhā eva sarve'pi bhāvāḥ
tathā hi—iha kiñcit svataḥ eva sidhyati, yathā kartunirapekṣaḥ tatkā15 raṇadravyasaṅghātaviśiṣṭapariṇāmarūpo meghaḥ | kiñcittu parato yathā—
kulālakartṛko ghaṭaḥ | kiñcidubhayato yathā—mātāpitṛbhyāṃ svakṛtakarmataśca puruṣaḥ | kiñcinnityasiddhameva yathā—ākāśam, etacca vyava18 hāranayā'pekṣayā draṣṭavyam | niścayatastu bāhyaṃ nimittamātramevā''śritya
sarvaṃ vastu svataḥ eva sidhyati kharaviṣāṇādirūpo'bhāvastu bāhyanimittasadbhāve'pi kadācidapi na sidhyatīti

12.13

21 uktamevārthaṃ punardṛḍhayati—
hrasvatva-dīrghatva-samatva-dharmā yadyapyapekṣāvaśagā bhavanti
23 tathāpi vastvetaditi svasattāmālambamānaṃ prati dharmabhānam

12.14

putratva-pautratva-pitṛtva-dharmā
yadyapyapekṣāvaśagāstathāpi
santo hi sattvena bhavanti puṃsastathā ca bhāvāḥ svata eva siddhāḥ

12.15

sambandhamāsādya kamapyapekṣāṃ
prayānti kāścitparabhāvataścet
tathāpi kāryādisamastabhāvāḥ
svasyaiva sattāmadhikṛtya santaḥ

12.16

tathā''di-madhyā-'ntavibhāgayuktiḥ
puṃso vivakṣāvaśagopadiṣṭā
tatsaumya ! mā gāḥ svaparapraṇāśaṃ
yataa samṛddhaṃ jagadasti sarvam

12.17

niśamya yuktīriti vīravaktrādvihāya mohaṃ samaśūnyatāyāḥ
vyaktaḥ samaṃ pañcaśataiḥ svaśiṣyaiḥ
pathi pravavrāja jinādhipokte

12.4-2

-bhiti vyaktācāryadīkṣāgrahaṇam

12.18

bhatha sudharmaṇastadāha—
yatsaṃśayacchijjagadekanāthaḥ śrīvarddhamāno'vatatāra viśve
śrutveti medhāvivaraḥ sudharmā samutsuko'bhūñjinadarśanāya

12.19

chātraiḥ samaṃ pañcaśataiḥ praṇandannāgatya tasthau jinasaṃmukhaṃ saḥ
kṛpālurapyāha mudhā sudharman ! mohaṃ prayāsīti samaṃ sadṛkṣam

12.20

sadṛkṣatā kāraṇa-kāryayoryadyavo viśīryyā'pi yavaṃ prasūte
21 tathā manuṣyo hi bhavenmanuṣyo
nārī tu nārīti pumān pumāṃśca

12.21

gīyeta vede ca śarīrabhājāṃ
samastayonigrahaṇaṃ sameṣām
sandehamutpādayatīti vākyaṃ
śṛṇvagniveśāyana ! tatsamādhim

12.18-2

12
yat kāraṇenā'nuguṇaṃ hi kāryaṃ
naikāntikaṃ tatparibhāvanīyam

12.22

no cettadā kiṃ tapanīyasiddhiḥ
kenā'pi yogena bhavedayastaḥ ?

12.23

21
cedāgrahaḥ kāraṇa-kāryasāmye
tathā'pi yonibhramaṇaṃ susiddham
yatkāraṇaṃ karma vicitrarūpaṃ
vicitrayonirapi kiṃ na kuryāt ?

12.24

prākkarmasiddhiḥ pratipāditeva yā ca kriyā sā phalaśālinīti
tato'rjitaṃ karma vicitrarūpaṃ vicitrayonipratipattaye'stu

12.9-2

3
nāṭye yathaiko bharato vicitrān gṛhṇāti veṣānasumāṃstathaiva

12.25

tataḥ sudharman ! parihṛtya mohaṃ manyasva sarvatra vicitrabhāvam

12.26

tataḥ sudharmā'pi budhaḥ prabuddho
dīkṣāṃ lalau pañcaśataiḥ svaśiṣyaiḥ
athā''gato maṇḍitasūrirājassārdvaistribhiścātraśataiḥ sametaḥ

12.27

āgaccha bho paṇḍita ! maṇḍita ! tvaṃ
svāmīti saṃbhāṣya punastamākhyat
jīvasya kiṃ karmabhirasti bandho
mokṣaśca vā neti jahāhi moham

12.28

baddho hi jīvo vivaśo'tra viśve
nānāgatīryāti punarna muktaḥ
baddho na cā'yaṃ viguṇo na mukto
vedoktibhirveti dadhāsi śaṅkām

12.29

syāt sādibandhe sati cetanādenirhetukatvānna hi sambhavo'pi
anādibandhe tu bhavenna mokṣo
yuktīriti sphorayase vṛthā tvam

12.30

gṛhāṇa saumyottarametadatra
parasparaṃ kāraṇa-kāryabhāvāt
anādisantānamavehi karmāṅgayostu bījāṅkuravanmanīṣin !

12.32

anādito mṛnmilitaṃ suvarṇaṃ yathā viyujyeta kṛtā'bhyupāyāt
anādibaddho ghanakarmajālairjñānakriyābhyāṃ hi tathā'yamātmā 31
anādimithyātvakaṣāyayogo'vrataipramādābhidhahetusaṅgāt
ajñānabhāvena yataḥ pravṛtti jīvasya vittāttvamanādito'pi

12.33

12 anādikarmāṇi tadāśrayāṇi tatsantatotpattiranādirevam
ajñānayogātsaguṇo'yamātmā svakarmabaddhavyapadeśameti

12.18-3

pitā sa putraśca pitā sa putraḥ sambandha eṣa kva virāmameti ?
tathā nimittaṃ hi tadeva karmānvayo'pyayaṃ śṛṅkhalayā'styanādiḥ 34
arūpiṇi vyomani cennibandhaṃ ghaṭādikānāmṛta manyase tvam ?
tatkarmaṇaḥ paudgalikasya bandhaṃ kiṃ śaṅkase'nādivimūḍhajīve 35 9
jñātvā punaḥ svaṃ ca paraṃ parebhyo nivarttamāno vilasan svabhāve

12.37

niḥśeṣaśuddho'kriyatāṃ prapanno mukto nigadyeta sadā cidātmā 36
yannirguṇo naiva kadāpi baddho
vyākhyāyi vṛddhairiha cinmayo'yam
tanniścayā'dhvānamapekṣya lakṣyaṃ
caitanya-jāḍyobhayabhāvabhedāt

12.38

niśamya yuktīriti vītaśaṅkaḥ śrīvītarāgoktagabhīravācām
sa maṇḍito'pi svaparicchadena sāvadyakṛtyādvirato babhūva

12.39

sārvaiyamākarṇya jineśvarasya
śrīmaṇḍitaṃ pravrajitaṃ ca buddhvā
samāyayau mauryabudhaḥ satantraḥ
śivādhvacārotsukacittavṛttiḥ

12.40

tato bhagavatā yaduktaṃ tadāha—
bho mauryaputrā'maralokavārttā
satī na vā saṃśayavāniti tvam
‘māyopamān paśyati nirjarān ko’
vyāmohayedityapi vedavākyam

12.41

tvamūhase nairayikā yadārttā āvṛttimucchanti na duḥkhadigdhāḥ
svāyattatāyāmapi yatsurārṇāṃ nāvittirīkṣyeta tato vitarkaḥ

12.42

syuryajñakarmāṇi surāśrayāṇi pratīyate tena tu devasattā
viruddhavācastava cittamevaṃ vidhūnayantyastakināstibhāvāt

12.43

atrottaramāha—
pratyakṣataḥ paśya manojñaveṣāndevānimānatra caturnikāyān
jānīhi mā kecidime manuṣyāḥ
santīti paśyā'nimiṣatvameṣu

12.44

athaitaddarśanātpūrvaṃ yaḥ sandeha āsīt sa tu yukto bhavedityapi na
vācyaṃ kuta ityāha -
jyotiṣkacakraṃ vicarantamabhre
pratyakṣataḥ paśyasi kiṃ na sūre !
jānīhi mā kiñcididaṃ prameyaṃ
tejomayaṃ vā'pmayameva vā'sti

12.44-2

meteṣāṃ devatvasiddhiriti mā'vabuddhyasveti

12.45

tattve jaḍatvādvatirīkṣyate kiṃ sacetanatve khalu yujyate sā
tavā'tra cedālayamātrabuddhistathā'pi ye vāsabhṛtaḥ surāste

12.46

ratirgatāveva sadā'pyamīṣāṃ cirantanī vā sthitirasti loke
yallokapālānumatāḥ surāriṃ pradakṣiṇīkṛtya paribhramanti

12.47

tathā surā vyantarakā manuṣyān
sukhāni duḥkhāni ca lambhayantaḥ
santi prasiddhāstadadṛśyatā tu
pratīyatāṃ vaikriyakāyayogāt

12.48

sthūlaṃ ca sūkṣmaṃ laghu ca pralambaṃ dṛśyaṃ tathā'dṛśyamapi prakāśam
dehaṃ yadṛcchānugataṃ surāṇāṃ yadvaikriyaṃ syādvividhakriyātaḥ

12.49

atyugrapāpadruphalopabhogaḥ
khyāto yathā nairayikeṣu sadbhiḥ
tathā mahāpuṇyaphalopabhuktyai
devā niruktāḥ khalu tāratamyāt

12.50

9 māyopamatvaṃ yadavādi vede hyanityatāyāḥ pratipādakaṃ tat
na cedidaṃ yajñavidhistu satyo bhavetkamuddiśya manorathāptyai

12.6-2

athaivaṃ bhagavatā chinnasaṃśayo mauryaputraḥ kiṃ kṛtavānityāhaiti śrutvā yuktīrjinapatisudhāsodaragirāṃ
punastatropetaṃ prakaṭamavadhāryā'maragaṇam

12.51

tribhiḥ sāṃdraiḥ sārddhaṃ vinayavanataiḥ khaṇḍikaśataiḥ
sa mauryaḥ prātrājītaparamapadalipsurdvijavaraḥ

Linked texts (3)