Gotamiyakavya 12
Gotamīyakāvya 12
- Language
- Sanskrit
12.1
9
vyaktābhidhāno'tha viśāradānāṃ sadasyupādhyāyapadapratiṣṭhaḥ
bhrātṛtrayaṃ pravrajitaṃ niśamya śrīvīranāthaṃ praṇinaṃsurāsīt
12.1-2
15
viśuddhavijñānakaraṃ prasārya vyaktādiviprā bhavasindhumadhyāt
samuddhṛtā yena jineśvarāya namo'stu tasmai triśalā''tmajāya
12.2
3 samājagāma svaparicchadena
chadma vyatītyā''śu jinopakaṇṭham
vyaktā'bhyupehīti jino'pyavādī6 dvimuñca bhūteṣu ca nāstibhāvam
12.3
15 svapnopamaṃ vai jagadindrajālopamaṃ vicāryeti vaco vicāram
bhūtāni lumpasyathavā vyapekṣā18 māśritya sarvaṃ nanu vetsi śūnyam
12.4
tathā hyakumbhavyatiriktakumbhe'nyonyāśrayā'pekṣaṇamasti yasmāt
3 siddhiḥ svataḥ vastuna eva nāsti, pratīyate tenaṃ tu śūnyataiva
12.5
12 yaḥ kaścidarthaḥ sa ca kāryyarūpaḥ syātkāraṇaṃ vā vyavahārato'tra
parasparāpekṣitayā'nayortsvataḥ na siddhiḥ parato'pi naivam
12.6
sūkṣmatvato vastuni nābhigamyāvādyantabhāgau paramāṇurūpau
labhyaṃ kathaṃ vā tadadhīnamadhyaṃ ?
tasmāttavā'sthā nanu śūnyatāyām
12.7
athetthaṃ pūrvapakṣamuktvā bhagavān pratividhānamāha—
vyaktottaraṃ tatra gṛhāṇa pakṣaṃ khamendrajālopamitaṃ jagadyat
ākhyātametattu virāgatāyai mohasya hānyai tadanityatātaḥ
12.8
atha bhūtādisadbhāvaṃ yuktyā pratipādayannāha—
yaṃñcintitaṃ dṛṣṭamathā'nubhūtaṃ śrutaṃ ca tat svapnagataṃ sadeva
prabodhinaścettadasattathā'pi sthitā paratraiva tadarthasattā
12.9
evaṃ svapnamāśritya yuktimuktvā indrajālamāśrityāha—
yadyapyasatprastutamindrajālaṃ tathā'pyasanto na tadīyabhāvāḥ
tathā jagañjālaviśālagarbhe bhūtāni santyeva na kā'pi śaṅkā
12.10
9 khamendrajāle api bhāvarūpe kuto'nyathā syāttadabhāvayuktiḥ ?
akhama ityavamanindrajālamiti pratītiryata ūhanīyā
12.11
punarbhūtasadbhāvaṃ prakārāntareṇa samarthayannāha—
sadvastuni syādatha saṃśayo'pi yatsthāṇupuṃsoḥ sphuṭa eṣa dṛśyaḥ
tadbhūtasandehaviśeṣa eva prasphorayatyatra tadarthasattām
12.12
apekṣya bhāvaṃ paramarthasattāṃ tvaṃ manyase tanna saheta yuktim
hrasvaṃ ca dīrghaṃ ca samaṃ ca vastu svasattayā'pi pratibhāsameti
12.12-2
vastu svasattayā'pi pratibhāsaṃ eti prāpnoti svasattayā'pi pratibhāsate,
na tu parā'pekṣayaivetyarthaḥ | ayamatra bhāvārthaḥ—na khalvāpekṣikameva
3 vastūnāṃ sattvaṃ kiṃ tu svaviṣayajñānagamanādyarthakriyākāritvamapi
tataśca hrasva-dīrgho-bhayāni ātmāviṣayaṃ ced jñānaṃ janayanti tadā
santyeva tāni, kathaṃ teṣāmasiddhiḥ ? yadapyuktaṃ—'madhyamāṅgulimapekṣya
6 pradeśinyāṃ hrasvatvamasadevocyate' ityādi tadapyayuktaṃ, yato yadi madhyamāmapekṣya pradeśinyāṃ svataḥ sarvathā'satyāmapi hrasvatvaṃ bhavettadā viśeṣābhāvātkharaviṣāṇe'pi tadbhavet, atidīrgheṣu indrayaṣṭyādiṣvapi ca
9 tatsyāt | tasmātsvataḥ satyāmeva pradeśinyāṃ vastuno'nantadharmātmakatvāttattatsahakāri(ri)sannidhau tattadrūpābhivyaktestattajjñānamutpadyate na punarasatyāmeva, tasyāmapekṣāmātrata eva hrasvajñānamupajāyate | evaṃ dīrgho12 bhayādiṣvapi vācyaṃ, tasmātsvataḥ parataḥ ubhayataśca bhāvānāṃ siddhirastyeva vyavahārataḥ, niścayatastu svataḥ siddhā eva sarve'pi bhāvāḥ
tathā hi—iha kiñcit svataḥ eva sidhyati, yathā kartunirapekṣaḥ tatkā15 raṇadravyasaṅghātaviśiṣṭapariṇāmarūpo meghaḥ | kiñcittu parato yathā—
kulālakartṛko ghaṭaḥ | kiñcidubhayato yathā—mātāpitṛbhyāṃ svakṛtakarmataśca puruṣaḥ | kiñcinnityasiddhameva yathā—ākāśam, etacca vyava18 hāranayā'pekṣayā draṣṭavyam | niścayatastu bāhyaṃ nimittamātramevā''śritya
sarvaṃ vastu svataḥ eva sidhyati kharaviṣāṇādirūpo'bhāvastu bāhyanimittasadbhāve'pi kadācidapi na sidhyatīti
12.13
21 uktamevārthaṃ punardṛḍhayati—
hrasvatva-dīrghatva-samatva-dharmā yadyapyapekṣāvaśagā bhavanti
23 tathāpi vastvetaditi svasattāmālambamānaṃ prati dharmabhānam
12.14
putratva-pautratva-pitṛtva-dharmā
yadyapyapekṣāvaśagāstathāpi
santo hi sattvena bhavanti puṃsastathā ca bhāvāḥ svata eva siddhāḥ
12.15
sambandhamāsādya kamapyapekṣāṃ
prayānti kāścitparabhāvataścet
tathāpi kāryādisamastabhāvāḥ
svasyaiva sattāmadhikṛtya santaḥ
12.16
tathā''di-madhyā-'ntavibhāgayuktiḥ
puṃso vivakṣāvaśagopadiṣṭā
tatsaumya ! mā gāḥ svaparapraṇāśaṃ
yataa samṛddhaṃ jagadasti sarvam
12.17
niśamya yuktīriti vīravaktrādvihāya mohaṃ samaśūnyatāyāḥ
vyaktaḥ samaṃ pañcaśataiḥ svaśiṣyaiḥ
pathi pravavrāja jinādhipokte
12.4-2
-bhiti vyaktācāryadīkṣāgrahaṇam
12.18
bhatha sudharmaṇastadāha—
yatsaṃśayacchijjagadekanāthaḥ śrīvarddhamāno'vatatāra viśve
śrutveti medhāvivaraḥ sudharmā samutsuko'bhūñjinadarśanāya
12.19
chātraiḥ samaṃ pañcaśataiḥ praṇandannāgatya tasthau jinasaṃmukhaṃ saḥ
kṛpālurapyāha mudhā sudharman ! mohaṃ prayāsīti samaṃ sadṛkṣam
12.20
sadṛkṣatā kāraṇa-kāryayoryadyavo viśīryyā'pi yavaṃ prasūte
21 tathā manuṣyo hi bhavenmanuṣyo
nārī tu nārīti pumān pumāṃśca
12.21
gīyeta vede ca śarīrabhājāṃ
samastayonigrahaṇaṃ sameṣām
sandehamutpādayatīti vākyaṃ
śṛṇvagniveśāyana ! tatsamādhim
12.18-2
12
yat kāraṇenā'nuguṇaṃ hi kāryaṃ
naikāntikaṃ tatparibhāvanīyam
12.22
no cettadā kiṃ tapanīyasiddhiḥ
kenā'pi yogena bhavedayastaḥ ?
12.23
21
cedāgrahaḥ kāraṇa-kāryasāmye
tathā'pi yonibhramaṇaṃ susiddham
yatkāraṇaṃ karma vicitrarūpaṃ
vicitrayonirapi kiṃ na kuryāt ?
12.24
prākkarmasiddhiḥ pratipāditeva yā ca kriyā sā phalaśālinīti
tato'rjitaṃ karma vicitrarūpaṃ vicitrayonipratipattaye'stu
12.9-2
3
nāṭye yathaiko bharato vicitrān gṛhṇāti veṣānasumāṃstathaiva
12.25
tataḥ sudharman ! parihṛtya mohaṃ manyasva sarvatra vicitrabhāvam
12.26
tataḥ sudharmā'pi budhaḥ prabuddho
dīkṣāṃ lalau pañcaśataiḥ svaśiṣyaiḥ
athā''gato maṇḍitasūrirājassārdvaistribhiścātraśataiḥ sametaḥ
12.27
āgaccha bho paṇḍita ! maṇḍita ! tvaṃ
svāmīti saṃbhāṣya punastamākhyat
jīvasya kiṃ karmabhirasti bandho
mokṣaśca vā neti jahāhi moham
12.28
baddho hi jīvo vivaśo'tra viśve
nānāgatīryāti punarna muktaḥ
baddho na cā'yaṃ viguṇo na mukto
vedoktibhirveti dadhāsi śaṅkām
12.29
syāt sādibandhe sati cetanādenirhetukatvānna hi sambhavo'pi
anādibandhe tu bhavenna mokṣo
yuktīriti sphorayase vṛthā tvam
12.30
gṛhāṇa saumyottarametadatra
parasparaṃ kāraṇa-kāryabhāvāt
anādisantānamavehi karmāṅgayostu bījāṅkuravanmanīṣin !
12.32
anādito mṛnmilitaṃ suvarṇaṃ yathā viyujyeta kṛtā'bhyupāyāt
anādibaddho ghanakarmajālairjñānakriyābhyāṃ hi tathā'yamātmā 31
anādimithyātvakaṣāyayogo'vrataipramādābhidhahetusaṅgāt
ajñānabhāvena yataḥ pravṛtti jīvasya vittāttvamanādito'pi
12.33
12 anādikarmāṇi tadāśrayāṇi tatsantatotpattiranādirevam
ajñānayogātsaguṇo'yamātmā svakarmabaddhavyapadeśameti
12.18-3
pitā sa putraśca pitā sa putraḥ sambandha eṣa kva virāmameti ?
tathā nimittaṃ hi tadeva karmānvayo'pyayaṃ śṛṅkhalayā'styanādiḥ 34
arūpiṇi vyomani cennibandhaṃ ghaṭādikānāmṛta manyase tvam ?
tatkarmaṇaḥ paudgalikasya bandhaṃ kiṃ śaṅkase'nādivimūḍhajīve 35 9
jñātvā punaḥ svaṃ ca paraṃ parebhyo nivarttamāno vilasan svabhāve
12.37
niḥśeṣaśuddho'kriyatāṃ prapanno mukto nigadyeta sadā cidātmā 36
yannirguṇo naiva kadāpi baddho
vyākhyāyi vṛddhairiha cinmayo'yam
tanniścayā'dhvānamapekṣya lakṣyaṃ
caitanya-jāḍyobhayabhāvabhedāt
12.38
niśamya yuktīriti vītaśaṅkaḥ śrīvītarāgoktagabhīravācām
sa maṇḍito'pi svaparicchadena sāvadyakṛtyādvirato babhūva
12.39
sārvaiyamākarṇya jineśvarasya
śrīmaṇḍitaṃ pravrajitaṃ ca buddhvā
samāyayau mauryabudhaḥ satantraḥ
śivādhvacārotsukacittavṛttiḥ
12.40
tato bhagavatā yaduktaṃ tadāha—
bho mauryaputrā'maralokavārttā
satī na vā saṃśayavāniti tvam
‘māyopamān paśyati nirjarān ko’
vyāmohayedityapi vedavākyam
12.41
tvamūhase nairayikā yadārttā āvṛttimucchanti na duḥkhadigdhāḥ
svāyattatāyāmapi yatsurārṇāṃ nāvittirīkṣyeta tato vitarkaḥ
12.42
syuryajñakarmāṇi surāśrayāṇi pratīyate tena tu devasattā
viruddhavācastava cittamevaṃ vidhūnayantyastakināstibhāvāt
12.43
atrottaramāha—
pratyakṣataḥ paśya manojñaveṣāndevānimānatra caturnikāyān
jānīhi mā kecidime manuṣyāḥ
santīti paśyā'nimiṣatvameṣu
12.44
athaitaddarśanātpūrvaṃ yaḥ sandeha āsīt sa tu yukto bhavedityapi na
vācyaṃ kuta ityāha -
jyotiṣkacakraṃ vicarantamabhre
pratyakṣataḥ paśyasi kiṃ na sūre !
jānīhi mā kiñcididaṃ prameyaṃ
tejomayaṃ vā'pmayameva vā'sti
12.44-2
meteṣāṃ devatvasiddhiriti mā'vabuddhyasveti
12.45
tattve jaḍatvādvatirīkṣyate kiṃ sacetanatve khalu yujyate sā
tavā'tra cedālayamātrabuddhistathā'pi ye vāsabhṛtaḥ surāste
12.46
ratirgatāveva sadā'pyamīṣāṃ cirantanī vā sthitirasti loke
yallokapālānumatāḥ surāriṃ pradakṣiṇīkṛtya paribhramanti
12.47
tathā surā vyantarakā manuṣyān
sukhāni duḥkhāni ca lambhayantaḥ
santi prasiddhāstadadṛśyatā tu
pratīyatāṃ vaikriyakāyayogāt
12.48
sthūlaṃ ca sūkṣmaṃ laghu ca pralambaṃ dṛśyaṃ tathā'dṛśyamapi prakāśam
dehaṃ yadṛcchānugataṃ surāṇāṃ yadvaikriyaṃ syādvividhakriyātaḥ
12.49
atyugrapāpadruphalopabhogaḥ
khyāto yathā nairayikeṣu sadbhiḥ
tathā mahāpuṇyaphalopabhuktyai
devā niruktāḥ khalu tāratamyāt
12.50
9 māyopamatvaṃ yadavādi vede hyanityatāyāḥ pratipādakaṃ tat
na cedidaṃ yajñavidhistu satyo bhavetkamuddiśya manorathāptyai
12.6-2
athaivaṃ bhagavatā chinnasaṃśayo mauryaputraḥ kiṃ kṛtavānityāhaiti śrutvā yuktīrjinapatisudhāsodaragirāṃ
punastatropetaṃ prakaṭamavadhāryā'maragaṇam
12.51
tribhiḥ sāṃdraiḥ sārddhaṃ vinayavanataiḥ khaṇḍikaśataiḥ
sa mauryaḥ prātrājītaparamapadalipsurdvijavaraḥ
Linked texts (3)
- Gautamīyamahākāvya — Rūpacandra 1725, Sanskrit
- Gautamiyakavya (ed. Kanakarāja (Muni Kanakavijaya)) — Sanskrit
- Gautamīyakāvya — Sanskrit