Ravanavadha 5
Jayamaṅgalā 5
- Language
- Sanskrit
5.1
oṣāṃcakāretyādi-athaśabdo vakṣyamāṇatṛtīyaśloke yaḥ so'tra draṣṭavyaḥ | atha tasmin sītāparigrahe jāte kāmāgniḥ kāmo 'gniriva daśavaktraṃ daśānanamoṣāṃcakāra dadāha | ‘746| uṣam̐ dāhe’ ‘2349| uṣa-vida-|
3|
38|’ ityām | aharniśaṃ ahaśca niśā ca | ‘sarvo dvandvo vibhāṣaikavadbhavati’ ityeka-
vadbhāvāt | '558| kālādhvanoratyantasaṃyoge |
3|5' iti dvitīyā | ahno nakārasya '172| ro 'supi |
8|
62’ iti vā ciṇ | pakṣe ciṇvadiṭ ||
63’ iti ciṇ | vikramaḥ puruṣakāraḥ samaruddheva svayaṃ saṃrudhyate sma iva | ‘2766| karmavat-|
87’ ityādinā karmavadbhāvena prāptasya ciṇaḥ ‘2770| na rudhaḥ |
64’ iti niṣedhaḥ | tena sijeva bhavati | ‘2281| jhalo jhali |
66’ iti bhāve ciṇ | trailokya-
122’ iti nipātanam | tatra hi amāṃśabde upapade vaserdhātoramā saha vasato yasminkāle sūryācandramasau iti kāle 'dhikaraṇe ṇyat | tasminnanyatarasyāṃ vṛddhayabhāvaḥ | kaiḥ phalaiḥ | svādubhiḥ miṣṭaiḥ | apacanīyaiḥ anupahatatvāt ‘2872| ṛhalorṇyat |
124’ ||
125’ iti ṇyat | ‘754| mayūravyaṃsakādayaḥ-2|
72’ iti samāsaḥ | ‘lumpedavaśyamaḥ kṛtye tuṃ kāma-manaso-
’ vinayena vā saṃprāpthāḥ saṃprāptāsi | karmaṇi luṅ | ‘2281| jhalo jhali |
150' iti vun ||
92' iti asyopasthāpanena kṛto darśayannāha-
79' vyomamāyamivotthitaṃ vyoma ākāśaṃ mimīta iti '2914| hvāvāmaśca |
62' ityādinā karmadhārayaḥ saḥ | vṛttāntaṃ jñātumityarthāt | prāyuṅka iti '2735| propābhyāṃ yujeḥ-|
78' kapikuñjaraḥ kimbhūtaḥ viṣame durgaparvate tiṣṭhatīti viṣamasthaḥ | '2916| supi sthaḥ |
9' iti khaḥ | bhogaśabdo 'tra śarīravācī | '197| aṭ-kupvāṅ-|
8' || kiṃ tena sakhyeti cedāha-
5.2
69' iti ratvam | kasmāddadāha ityāha | rāvaṇo vaidehīmanyanirutsukāṃ rāmādanyasmin sarvatra nirabhilāṣāṃ vidāṃcakāra | aguṇatvaṃ videstatheti viderakārāntanipātanāt guṇābhāvaḥ ||
prajāgarāṃcakāretyādi-are rāmasya īhāsu ceṣṭāsu | '3280| gurośca|
103| ityakāraḥ | ādarādādareṇa prajāgarāṃcakāra jāgaritavān | śatrucikīrṣitajñānaparo babhūvetyarthaḥ | pūrvavadām | aniśam avicchedena | (aniśamiti niśākriyāvicchedo nāsti yasmin prajāgaraṇa iti | niśeti kriyāvicchedopalakṣaṇam | prāyeṇa hi niśāyāṃ kriyāṇāmaprarvatanam) kimiti jāgaritavānityāha | kākutsthādasau prabibhayāṃcakāra prabhītavān | '2491| bhī-hri-|
39|' ityādinām | śluvatkārye dhātoguṇāyādeśau | abhiśaṅkitaḥ kimayaṃ kariṣyatīti ||
59' itīṇniṣedhaḥ | kroṣṭūn śṛgālān | rasataḥ śabdāyamānān | samaśṛṇot saṃśrutavān | sakarmakatvāt '2699| samo gamyūcchi-|
27' iti sico lopaḥ | tasmāddhetoḥ sīte māntardhithāḥ | antarhitā mā bhūḥ | '591 | antardhau-|
26’ iti sico lopaḥ | ‘2280| jhaṣastathordho 'dhaḥ |
' iti ṇatvam | chinadmi kṣaṇadācarān rākṣasān dvidhā karomi | '1534| chidim̐r dvaidhīkaraṇe' ||
17’' itītvam | ‘2369| hrasvādṅgāt |
27’ iti sico lopaḥ| pituḥ sakhāyamiti sakhiśabdasya dvitīyaikavacane rūpam | ‘253| sakhyurasambuddhau |
85' iti ṇiniḥ | tadvadityarthaḥ | rucyaḥ priyo jāto rāmasyetyarthāt | '2865| rājasūya - |
’ iti sico ṅittve na guṇaḥ | nijāyatmīyāya tapase | atuṣaḥ tuṣṭavatyasi | ‘2343| puṣādi-|
62' iti kutvam ||
1' śatrūṇāmunmūlakāviti manvāno 'vagacchan | '1566| manu avabodhane' ityasmādātmanepadinaḥ '2466| tanādikṛñbhya uḥ |
2' ityaṇ | nabhaḥ paricchettumivotthitaṃ kiyatpramāṇamasyeti ||
4' iti kaḥ | mārutiṃ kīdṛśaṃ śarma kalyāṇaṃ dadātīti śarmadaḥ | '2915| āto 'nupasarge kaḥ |
3' iti kaḥ | śreṣṭhatvamāha kapidvipaṃ kapiśreṣṭham| dvau-
5’ iti kaḥ | avyagraṃ sucittamityarthaḥ ||
8’ ||
129' ityādinā cānaś | sarvabhogīṇaṃ sarvasattvabhogāya hitam | '1670| ātman-viśvajana-|
35' iti khaś | mum | asūryampaśyayā ādityagopyayā mūrtyā śarīreṇopalakṣitā | '2951| asūrya-lalāṭayoḥ-|
36' iti khaś | tāṃ hṛtāṃ mṛgayāvahe gaveṣayāvaḥ | '2046| mṛga anveṣaṇe' svārthikaṇyantaḥ | yuvayoḥ pauruṣānvitatvāt kathaṃ hṛtetyāha-chalena chadmanā || tvaṃ punaḥ kasya vetyata āha -
37' ityādinā nipātitam | yaśca sugrīvo nirākṛto 'bhibhūtastasya hi dūtaḥ prāpto 'smi | vaśaṃvadaḥ | vaśamanukūlaṃ vadatīti vaśaṃvadaḥ | '2935| priya-vaśe vadaḥ khac |
38' kīdṛśasya mitrīyato mitramicchataḥ | '2657| supa ātmanaḥ kyac |
57’ ityanenāḍhyādiṣūpapadeṣu khiṣṇukañkañau | śakto 'pi samartho 'pi kṛtsnaṃ lokamityarthāt | abādhayan apīḍayan | ‘1651| badha saṃyame’ iti caurādikaḥ tasya śatari rūpam | sa īdṛśastvayā śakyo jetuṃ yadi tvadastrāṇāṃ sāmarthyaṃ dṛṣṭamityabhiprāyeṇābravīt sugrīvaḥ || rāmo 'pi tadabhiprāyaṃ vidan yat kṛtavān tadāha-
59’ ityādinā nipātitam | dhṛṣeḥ kvin | dvirvacanaṃ | ‘377| kvinpratyayasya kuḥ |
62’ iti kutvaṃ khakāraḥ carvvaṃ kakāraḥ | yasmādvālini paśāviva vadhye vadhārhe | rāmeṇa ṛtvijā yājakena jitasādhvasaḥ apanītasādhvasaḥ | tasmāddadhṛk | ṛtau yajati ṛtuṃ vā yajati ṛtuprayukto vā yajatīti ṛtupūrvādyajeḥ kvin | yajāditvāt samprasāraṇam | idamṛtvikśabdanirvacanam | rūḍhitastu yājayitṛṣu brāhmaṇeṣu kvinpratyayasya kuḥ | ninadan kilikilāśabdaṃ kurvan ||
62' ||
101' iti ḍaḥ | saptamyāmityupalakṣaṇam | asaptamyāmapi dṛśyate | bhakṣyāḥ bhakṣaṇīyāḥ proktāḥ | teṣāmahameko 'pi na bhavitā ahaṃ kapiḥ | tatkimiti hato 'haṃ tvayeti ||
5.3
na jihrayāṃcakāretyādi-sītāmabhyarthya yācitvā na jihrayāñcakāra na lajjitaḥ | tarjitaḥ bhartsisato 'pi tayaivetyarthāt | nāpyūrjāṃ balaṃ bibharāmāsa dhāritavān | '2239| kṛñ-|
40|' iti pratyāhāragrahaṇādasterapyanuprayogaḥ | hrīdhātoguṇāyādeśau | '1162 ḍubhṛñ dhāraṇa-poṣaṇayoḥ' ubhayatrāpi pūrvavadām śluvacca | kathaṃ na dhāritavān ityāha | vaidehyāṃ prasitaḥ prasaktaḥ | bhṛśamatyartham ||
126' ityādinā khal | amaṃsta jñātavān | kathaṃ kṣaye kṣemaṃ sudurlabhamiti āha- sadhrīcīṃ sahacāriṇīṃ na kvacidekākinīṃ tiṣṭhantīm | sahāñcatīti '373| ṛtvig-|
' iha | aśayiṣṭa śayitavatī | āseḥ śīṅaśca luṅ | sakhelaṃ salīlam | itaḥ pradeśādagamat gatavatī | itthamevaṃprakāram | maithilyāḥ smaran | '613| adhīgartha-|
35’ iti na vṛddhiḥ | trailokyaṃ nihanmi yasmin hanyamāne sītādruho 'pi naśyanti ityabhiprāṣeṇa duḥkhamabodhi budhyate sma | kiṃvā rāmasya dvārā hriyante tadānyeṣu kā kathā iti duḥsthaṃ trailokyamabodhi | dīptaistejobhirhetubhirāpūri vardhate sma | bhānuvadādityavat | dīptairiti bhāve niṣṭhā | sarvatra kartari luṅ | ‘2328| dīpa-jana-|
92' | bandhunā bhrātrā vigṛhīto virodhitaḥ san kathaṃ jīvako bhūyāsamiti | āśaṃkāyāṃ liṅ | jīveḥ '2912| āśiṣi ca |
122' iti dīrghaḥ| kapīnāmamanuṣyatvāt| malayaṃ giriṃ jagāma| rāghavau śatrulāvau śatrūn lunātīti '2913| karmaṇyaṇ |
64' ityātmanepadam | '2543| rudhādibhyaḥ śnam |
' pāraskarādidarśanāt pūrvasya suḍāgamo malopaḥ ṣatvaṃ ca nipātyate | tadupalakṣito 'driḥ kiṣkindhādriḥ | tatra sīdatīti '2975| satsūdviṣa-|
5.4
vidāṃkurvanvityādi-svakānātmīyān śukasāraṇādīn avadaduktavān | kimityāha-rāmasya vṛttamamuṣṭhitaṃ kiṃ tasyehāgantumudyamo'sti na veti vidāṃkurvantu | '2465| vidāṃkurvanvityanyatarasyām |
41|' iti nipātitam | sītāṃ rakṣituṃ rakṣāṃsi āśiṣadadiṣṭavān | śāsaḥ '2382| sarti|
56|' ityaṅ | '2486| śāsa idaṅhaloḥ |
6|
34|' iti śāserupadhāyā itvaṃ '2410| śāsi-vasi-|
8|
60|' iti ṣatvam | prayatnavān prayatnaparaḥ | āmadhikāro gataḥ ||
atha prakīrṇaślokānāha-
rāma ityādi-hatamārīco rāmo 'pi nivatsya̍n pratyāgamiṣyan | valādilakṣaṇa iṭi prāpte '2348| na vṛdbhyaḥ-|
7|
29|' ityātmanepadaṃ na bhavati | laṅi rūpam | krūrān bhīṣaṇān| yataḥ kharanādinaḥ kharavannadanti | '2989| kartari-|
79|' iti ṇiniḥ | aśubhaśaṃsinaḥ aniṣṭasūcanaśīlān ||
64' ||
' '2343| puṣādi-3|
53’ iti dhatva-jaśtve | kopena ca samabhāvi sambhūtam | ‘2758| ciṇ bhāva-karmaṇoḥ |
52' iti ṇamul ||
62’ iti hakārasya pūrvasavarṇaḥ | ‘1035| pūṅ pavane’ iti bhauvādikaḥ | kīdṛśamavaśyapāvyamavaśyambhāvena pāvayitavyamityarthaḥ | ‘2886| orāvaśyake |
101' amitampacaṃ mahāsattriṇaṃ pūrvavat khaś mum ca | tato nañsamāsaḥ | īśānamīśanaśīlaṃ svāminamityarthaḥ | '3109| tācchīlya-|
2' ityādinā ṇatvam || yadi piturādeśādāgatau kimatra gamanenānveṣayatha ityāha -
5.6
āśaṅkamāna ityādi-tathāvidhāśubhaśravaṇādāśaṅkamāno vitarkayan vaidehīṃ kiṃ khāditāṃ niśācarādinā | tataḥ nihatāṃ tyaktaprāṇām | aho svayamevāyuḥkṣayānmṛtāṃ vā | sa rāmaḥ śatrughnasya sodaryaṃ bhrātaram | '1660| sodarādyaḥ |
109|' āyāntamāgacchantamārārdaikṣata dṛṣṭavān | īkṣerlaṅi rūpam ||
sītāmityādi-saumitrerekākino dṛṣṭatvānniyatamanena tyakteti tāṃ vijñāya jñātvā kākutstho rāmaḥ | kṣaye gṛhe | kṣīyate 'sminniti adhikaraṇe 'c | kṣemaṃ kalyāṇam | sudurlabhaṃ suduḥkhena labhyata iti | '3305| īṣad-|
59|' ityādinā kvin | '422| sahasya sadhriḥ |
95|' ityañcatau vapratyaye sahasya sadhryādeśaḥ | 'añcateścopasaṃkhyānam' iti ṅīp | '416| acaḥ |
138|' ityakāralopaḥ | '417| cau
138|' iti dīrghaḥ | kutaḥ trasraṃ trasanaśīlām | kriyāśabdatvādūṅ na bhavati | ekikāṃ lakṣmaṇena tyaktatvāt | '1998| ekādākiniccāsahāye |
5|
52|' iti cakārātkan | '463| pratyayasthāt-|
44|' itītvam || || ete prakīrṇakāḥ ||
ito dvikarmādhikāraḥ-
’ iti kaḥ | viśvāsaprado veṣo yasya bhikṣuveṣa ityarthaḥ | veṣyate ātmāneneti ‘3188| akarttari ca kārake |
5.8
so 'pṛcchadityādi—'539| akathitaṃ ca |
51|' ityatra duhiyācītyādiślokam̐sthān dhātūn prayuṅke kaviḥ | tatra rāmo 'pṛcchat sītāmiti pradhānaṃ karma lakṣmaṇamityakathitaṃ karma | yācamānaḥ prārthayamānaḥ | śivaṃ kalyāṇam | arthāt sītāyāḥ śivaṃ pradhānaṃ karma surān devān ityakathitaṃ karma | bhrātā lakṣmaṇaḥ sarvaṃ yathāvat sthitaṃ brūte sma uktavān | sarvamiti pradhānaṃ karma rāmamityakathitam ||
saṃdṛśyetyādi—rāmaḥ śaraṇaṃ gṛhaṃ śūnyaṃ saṃdṛśya dṛṣṭvā | śokaṃ cittamavārudhat cittaṃ śokaṃ prāveśayat | kīdṛśaḥ priyāṃ jānakīṃ vanaṃ bhikṣamāṇaḥ | prāṇān duhanniva tyajanniva | prāṇāniti pradhānaṃ karma ātmānamityakathitam | ātmanaḥ prāṇān tyajanniva ||
gatetyādi—yatra yasmiṃstapovane sutīkṣṇo nāma ṛṣiḥ dharmaṃ śāsti śikṣayati | dharmamiti pradhānaṃ karma tāpasānityakathitam | tatra tapovane gatā syāt | sambhāvane liṅ | ākāro nipātaḥ smaraṇe | kiṃ kurvatī kusumānyavacinvānā | kusumānīti pradhānaṃ karma āśramadrumānityakathitam | avacinvāneti cinoteḥ kartrabhiprāye taṅ | duhyādidaṇḍako gataḥ || iti duhādidvikarmakaḥ |
prakīrṇakānāha—
āḥ kaṣṭamityādi—śokenākrāntamanā vilapannāha— āḥ pīḍāyām| pitṛviyogapīḍitaḥ āḥ ityāha | asmadviyogena pitā prāṇāṃstyaktavānityabhiprāyaḥ| kaṣṭamityāha | kaṣṭaṃ kṛcchram | bhartṛmaraṇādasmadviyogācca mātuḥ kāvasthetyabhiprāyeṇāha bata iti | bataśabdaḥ khede | saumitrirapi tayā sītayā anyādṛśaḥ sambhāvita iti vismito hītyāha | hīśabdo vismaye | yadi nāma striyā mūrkhatayā tathābhihitaṃ saumitriṇā viduṣā kathaṃ tādṛśaḥ śāpo datta ityabhiprāyeṇāha citramiti | citramāścarye | yadevaṃvidho 'pi skhalatīti| sarvameva durjātaṃ kaikeyīprabhavamiti krudhyan hūṃ mātarityāha | hūṃśabdaḥ krodhe| athavā sarvametat daivaceṣṭitaṃ na mamānuṣṭhitamityabhiprāyeṇāha dhigdaivatāniti | dhik kutsāyām| prāṇāṃstyaktavantamapi pitaraṃ punarahaṃ draṣṭāmītyabhiprāyeṇāha | hā pitaḥ kva draṣṭavyo 'sīti | hā śoke | he sīte kva gatāsīti | bhrūśabdāt 'aprāṇijāteḥ-' ityādināṅīṣ| uvarṇāntamātrasya vidhānādbahuvrīhiḥ | upasarjanatvaṃ ca | punaḥ striyāmūh | '75| antādivacca |
85|' iti pūrvaṃ pratyantavattvāt prātipadikatvam | ataḥ sambuddhau hrasvatvam | vilalāpa sa evaṃ kṛtvā bahvanekaprakāraṃ vilāpaṃ kṛtavān ||
ihetyādi—iha pradeśe āsiṣṭa upaviṣṭā | '1958| idamro haḥ |
5|
11|' '1949| 'idama iś' |
5|
52|' iti karmaṇi ṣaṣṭhī | bharatāgrajo rāmo 'glāsīt glāniṃ gataḥ | glāyaterluṅ | '2377| yama-rama-|
7|
73|' iti sagiṭau ||
’ ityatra ‘pibateḥ surā-śīdhvoḥ’ iti ṭak | pragītaṃ pragīyate 'treti adhikaraṇe ktaḥ | kairbhṛṅgaiḥ sāmagairiva sāmavedapāṭhakairiva | sāma gāyantīti ‘2922| gāpoṣṭak |
5.13
idamityādi—naktaṃtanaṃ niśābhavaṃ idaṃ dāma puṣpamālā punardivātanaṃ divasabhavam | '1391| sāyam-|
23|' ityādinā ṭyuṭyulo tuṭ ca | pauṣpaṃ puṣpāṇāmiti tasyedamityaṇ | śuceva śokeneva | sampadāditvātkvip | śākhāyāmudvadhya | ātmānamityarthāt | praglāyati glāniṃ gacchati | glāyateḥ śityāyādeśaḥ | śākhāyāṃ pralambamānaṃ glāniṃ gacchantaṃ vīkṣyedamūtprekṣitam | kutaḥ śokāttayā vinā sītāviraheṇa ||
’ ityac kartari hastinyabhidheye ‘hastisūcakayoḥ’ iti vacanāt | śaṅkara iti ‘2928| śami dhātoḥ-|
5.14
aikṣiṣmahītyādi-yāṃ vayamaikṣiṣmahi īkṣitavantaḥ | īkṣeḥ seṭo luṅ | muhuḥ suptāṃ avicchinnanidratvāt | mṛtāśaṅkyeti aniṣṭaśaṃsitvāt priyajanahṛdayasya | idānīṃ tayā vinā aho vayaṃ yajjīvāmastadakāle durmaramiti vilalāpa | jīvitasyāpūrṇakāle | duḥkhena maraṇamiti bhāve khal ||
akṣema ityādi-parihasanaṃ parihāsaḥ krīḍā | ayamakṣemo na kalyāṇakaraḥ | mama parīkṣāṃ kiṃ māmapaśyan duḥkhita āste na veti mā kṛthāḥ mā kārṣīḥ | api tu darśayātmānam mā nilīyasva | '2368| uśca |
12|' iti kittvādguṇābhāvaḥ | '2369| hrasvādṅgāt |
28|' ityapādānasaṃjñāyāṃ 'pañcamyāstasiḥ' | '1373| pratyayottarapadayośca |
7|
98|' iti madādeśaḥ | luṅi '2389| sthā-ghvoricca |
17|' iti sicaḥ kittvamittvaṃ ca | '2369| hrasvāt-|
27|' iti sico lopaḥ | no 'smākaṃ jīvitena mā raṃsthāḥ krīḍāṃ mā kārṣīḥ | ramerātmanepaditvāttaṅ || ete prakīrṇakāḥ ||
sicaṃ sāpavādamadhikṛtyāha-
ahamityādi-yato 'haṃ rākṣasaṃ mārīcaṃ krūravikramaṃ bhīmaṃ bhayānakaṃ nyavadhiṣaṃ nihatavānasmi | hanteḥ '2434| luṅi ca |
43|' iti vadhādeśaḥ | adantatvādvṛddhyabhāvaḥ | tasmānmā dhukṣaḥ na gopaya patyurātmānam | antarddhāvityapādānatvam | '255| khyatyātparasya |
112|' ityutvam | guheḥ '2336| śala igupadhādaniṭaḥ ksaḥ |
45|' | '324| ho ḍhaḥ |
31|' jhabhāva-katva-ṣatvāni | sipaśca visarjanīyaḥ | mā na kṣikṣaḥ mā na parirabdhāḥ apitu śliṣya priyaṃ mām | he priye | '2514| śliṣa āliṅgane |
46|' iti ksaḥ ||
mā smetyādi-mṛṣā doṣaṃ vyalīkaṃ doṣaṃ mā drākṣīḥ | mayītyarthāt '2220| smottare laṅ ca |
176|' iti cakārālluṅ | '2336| śala igupadhāt-|
45|' iti ksasya '2407| na dṛśaḥ|
47|' iti niṣedhaḥ | '2269| irino vā |
57|' ityaṅabhāve sic | '2405| sṛji-dṛśoḥ6|
58|' ityam | halantalakṣaṇā vṛddhiḥ | '294| vraśca-8|
36|' ityādinā ṣatvam | yato'haṃ bhaktastato māṃ bhaktaṃ māticikkiśaḥ nātikleśaya | kliśerṇyantāt sipi '2312| ṇi-śri-|
48|' ityādinā caṅ | ṇilopa-hrasvadvirvacanāni | punarvikalpayannāha | mayi doṣadarśanādvāmā matpratikūlavartinī satī śailaṃ nu parvataṃ kamapyaśiśriyadāśritā uta nadīṃ pratyadudruvat pratigatetyarthaḥ | nuśabdo vitarke | pūrvavaccaṅ ||
ai vācamityādi-aiśabdo nipāto 'bhimukhīkaraṇe vartate | vācaṃ dehi| prārthanāyāṃ loṭ | '2471| dhvasoreddhau-|
119|' ityetvam | kimiti cedāha | dhairyaṃ no 'smākaṃ dhīratā tava hetorususruvat galitam | naṣṭā adarśanaṃ gatā satī tvaṃ no 'smākaṃ matiṃ buddhimadhāsīriva pītavatīva | buddherapagamāt| '2375| vibhāṣā dheṭ-śvyoḥ |
49|' iti yadā na caṅ tadā '2377| yama-rama-|
7|
73|' iti sagiṭau| prāṇānadadhaḥ pītavatī | kāyasyāceṣṭatvāt | caṅi rūpam | '2372| āto lopaḥ |
' ityādinā 'luk saptamyāḥ | udbhāsīni bhāsamānāni | ata eva tārāṇāṃ paribhāvīṇi tiraskartṝṇi | tataścetasāṃ manthīni pīḍākarāṇi | ato janamadayitaṃ priyārahitaṃ dunvanti | '1336 | duṣum̐ upatāpe' sauvādikaḥ | manthodbhāsaparibhūbhyo grahāditvāṇṇiniḥ ||
’ ityac || durgamatvadarśanāyāha-
5.19
rudata ityādi-tavārthe tvāṃ paśyāmīti rudato mama cakṣuraśiśviyat ucchūnam | āsyaṃ mukhaṃ cādhrayīt | '2375| vibhāṣā dheṭ-śvyoḥ |
49|' iti caṅ-sicau | caṅīyaṅ | '2299| hyanta-|
7|
5|' iti na vṛddhiḥ | '2266| iṭa īṭi |
28|' iti sico lopaḥ | guṇāyādeśau | māṃ nirāsthaścedyadi mama darśanaṃ nirastavatī tvaṃ tadā mriye 'ham | '2538 mriyaterluṅ-liṅośca |
61|' iti cakārācchlyātmanepadam'2367| riṅ-śa-yag|
7|
28|' iti riṅ | ato yattvayā cikīrṣitaṃ kartumiṣṭaṃ tanmā nāvotthaḥ mā nābhāṣiṣṭhāḥ api tu brūhi | '2438| asyati-vakti-|
52|' ityaṅ | '2454| vaca um |
7|
’ ityātmanepadam | kāmasaṃmohau kaccidajaiṣīḥ jitavatyasi | ‘2297| sici vṛddhiḥ-|
’ iti ghañ | ‘1170| viṣṇḷm̐ vyāptau’ ityasya rūpam | panthānaṃ prajānātīti pathiprajñaḥ samāhitaḥ abhrāntacittaḥ ‘idamādiṣṭaṃ idaṃ ca mayā tatra vaktavyam’ iti | jigīṣūṇāṃ jetumicchatām | cittasaṃkhyaḥ cittaṃ saṃkhyāti paricchinattīti ‘2921| sami khyaḥ |
5.20
' ||
lakṣmaṇetyādi-he lakṣmaṇa yadi sā kiñcitkopakāraṇamākhyaduktavatī | idaṃ tenāpriyamācaritam | pūrvavadaṅ | tadācakṣva kathaya | ajñāte doṣe anirdhārite pratisamādhānaṃ kathaṃ kriyatāṃ anuṣṭhīyatāṃ naiveti bhāvaḥ | karmaṇi loṭ | '2367 riṅ-|
7|
28|' ityādinā riṅ ||
’ iti kyap | dṛṣṭvā tāṃ tathāvidhām | śramamamucat muktavān | taddarśanāhlāditatvāt | yugyāyāta iva vāhanaṃ prāpta iva | kyap ‘2873| yumyaṃ ca patre |
5.21
ihetyādi-iha pradeśe sā sītā gandhairvyalipat samāliptavatī | māmātmānaṃ cetyarthāt | iha snāntī krīḍāpūrvaka mabhyaṣicat | hastayantramuktasalilena māmabhimukhaṃ siktavatītyarthaḥ | '2276| prāksitāt-|
63|' iti ṣatvam | iha draṣṭuṃ tāmāhvaṃ āhūtavān | '2418| lipi-sici-hvaśca |
53|' iti cleraṅ | evaṃ smaran mumoha mohaṃ gatavān ||
tasyetyādi—tasya rāmasya svāntaṃ manaḥ | ‘3058| kṣubdha-svānta|
7|
18|’ ityādinā nipātitam | śokāgniḥ śoko 'gniriva | alipata dīpitavān | parasmaipadeṣu ‘2418| lipi-|
53|’ ityādinā nitye prāpte ‘2419| ātmanepadeṣvanyatarasyām |
54|’ iti vikalpenāṅ | ‘2158| svaritañitaḥ-|
72|’ iti kriyāphalavivakṣāyāmātmanepadam | kāṣṭhamiva svāntaṃ jvalan abhivardhamānaḥ | anilo vāyuḥ śīto 'pi san vane taṃ rāmamalipteva dīpitavāniva | aṅabhāvapakṣe ‘2281| jhalo jhali |
26|’ iti sico lopaḥ | natu naivājihladat hlāditavān | śokāgneruhuddhatvāt | hlāderṇyantāt ‘2312| ṇi-śri-|
48|’ iti caṅ ||
snānityādi—asau rāmo dayitayā vinā | śokamūrcchitaḥ śokena mohaṃ nītaḥ | snātumārabdhaḥ | mūrchairhetumaṇṇyantasya rūpam | ‘1126 ṣṇā śauce ’ śatṛpratyayaḥ | rudan aśru vimuñcan | ambhaḥ salilaṃ abhyaṣicata kṣiptavān | śiraskhañjalinā | tathā snātaḥ pitṛbhyo vārīṇi abhyaṣikta dattavān | siceḥ pūrvavadvibhāṣā'ṅ | siciratrotsarge vartate | tataścārthāntaravṛttitvājjalasya karmatvam | abhyukṣaṇe tu karaṇatvaṃ yathā jalena siñcatīti ||
’ iti nipātitam ||
5.24
tathetyādi—sa rāmastena prakāreṇārto 'pi | kvacidapi dharmmyāṃ kriyāṃ kāle nāmucat na tyaktavān | yato mahatāṃ satyapi chidre vyasane nityā kriyā nāvasīdati nāpayāti | āṅpūrvādārtterṛṇotervā niṣṭhāyāṃ ṛti dhātau vṛddhiḥ | muceḥ lṛdanubandhatvātkaṅ | ‘3277| kṛñaḥ śa ca |
100|’ riṅyaṅau ||
’ kadā amāvāsyāsanvaye amāvāsyāyāṃḥ samprāptau amāvāsyāyāmityarthaḥ | ‘2874| amāvasyadanyatarasyām |
5.25
āhvastetyādi—punaḥ punarabhibhavituṃ śūrānāhvasta āhūtavān |
tathā rākṣasānāhvata | pūrvavadvikalpaḥ | '2704| sparddhāyāmāṅaḥ |
31|' ityātmanepadam | kathamāhūtavānityāha he sītādruhaḥ sītāhiṃsakāḥ śūrā rākṣasā vā eta āgacchata | āṅpūrvāddiṇo loṭ | saṃkhye saṃgrāme | rāghavaṃ pratyarthayata pratyarthinaṃ kuruta | pratyarthinśabdāttatkarotītyarthe ṇic | tadantālloṭaḥ parasmaipadam | '2051 | artha yācñāyām' ityasya tu svārthikaṇyantasya sarvadātmanepadisvāt pratyarthayadhvamiti syāt ||
’ iti yat | madhuparkādyam | dadhimadhumiśramudakaṃ madhu-
5.26
svapoṣamityādi-he mṛgapakṣiṇāṃ śāvakāḥ potāḥ yā sītā yuṣmān svapoṣamapuṣat puṣṭavatī | '3361| sve puṣaḥ |
40|' iti ṇamul | '2827| yathāvidhyanuprayogaśca |
55|' ityaṅ | tāṃ prabrūta kathayata | yato yatra ādyāditvāttasiḥ | gatā satyadyutat dyotate sma | pūrvavadaṅ | indunā sārdham | candramasā tulyakāntitvāt ||
girimityādi-girimanvasṛpat lakṣīkṛtya gataḥ | lṛdittvādaṅ | kimarthaṃ labdhumicchuḥ '2623| sani mī-mā-|
7|
54|' ityādinā isr | '2620| atra lopaḥ-|
7|
58|' ityabhyāsalopaḥ | '121| khari ca |
55|' iti cardhvam | janakasambhavām | sambhavatyasmāditi sambhavaḥ | '3232| ṛdorap |
57|' | janakaḥ sambhavo yasyāstasmādvā saṃbhavo yasyāstāṃ sītām | tasmin girau āyodhanaṃ yuddhaṃ mahadatiśayatvāt vṛttaṃ lakṣmaṇāyāśiṣatkathitavān | kriyāyoge caturthī | '2382| sarti-|
56|' ityādinā 'ṅ | '2486| śāsa idaṅ-haloḥ |
34|' itītvam | '2410| śāsi-vasi|
60|' iti ṣatvam || kathamakathayada ityāha-
’ iti sico lopaḥ | atrānuktamapi kacciditi padamarthādyojyam ||
' iti sico lopaḥ | '2280| jhaṣastathordho'dhaḥ |
5.28
sītāmityādi-(ityevaṃ lakṣmaṇāyāśiṣaditi ślokacatuṣṭayaṃ yāvat
sambadhyate) he saumitre sītāṃ hantumicchantau rākṣasāvāratāmāgatāviti dhruvaṃ niścitam | atrairāṅpūrvātpūrvavadaṅ | ‘2406| ṛ-dṛśo'ṅi-|
7|
16|’ iti guṇaḥ | kīdṛśau sītāṃ jighāṃsū hantumicchū | hanteḥ sani ‘2614| ajjhanagamāṃ sani |
16|’ iti dīrghaḥ | ‘2430| abhyāsācca |
7|
55|’ iti kutvam | tathāhi | tayoḥ sītādveṣānuunayābhyāṃ saṃgrahāre yuddhe idaṃ śoṇitam acyutat galitam | ‘41 cyutir kṣaraṇe’ | akarmako 'tra | ‘2269| irito vā |
57|’ ityaṅ | abhyagraṃ॰pratyagram ||
’ ityātmanepadaṃ na bhavati tatrākarmakādityanuvṛtteḥ | svanāmaparikīrtanaṃ tava piturahaṃ sakheti khyāpanārtham | sītāmaikṣiṣi dṛṣṭavānaham | luṅuttamaikavacane rūpam | ato māṃ mā vadhiṣṭhāḥ ||
’ | ‘2942| arurdviṣat-|
' ityanenāpi na syāt sakarmakatvāt | tatra 'akarmakāt' iti vartate | samānapūrvasya dṛśeḥ 'samānānpayośca' ityupasaṃkhyānāt '429| tyadādiṣu-|
5.29
idamityādi—idaṃ kavacamacyotīt bhraṣṭam | aṅabhāve sijeva bhavati | ayaṃ rathaḥ sāśvaścūrṇita āste | yataścaivaṃ tasmādehi āgaccha drutam | kiṃ paścādvilambase | amuṃ girimavagāhāvahe viloḍayāvaḥ | kimarthaṃ anveṣṭum | sītāmityarthāt | etatsarvaṃ parvatasamīpe kathyate ||
' iti khaś | '2942| arurdviṣadv-|
5.30
manyurityādi—manyuḥ śokaḥ | manye dhamanyau | (krandataḥ ucchūne) | astambhīt stabdhavān | viṣād udyatimastabhat | atra pakṣe anunāsikalopaḥ | prajñā ca tattvavivekinī buddhiḥ ajārīt vivekavaikalyāt jīrṇeva | tathāśabdaḥ samuccaye | balaṃ śokādajarat jīrṇam | svakāryākaraṇāt | ‘2406| ṛdṛśo'ṅi-|
7|
16|’ iti guṇaḥ | ‘2291| jṝ-stambhu-|
58|’ ityādinā sijaṅau ||
gṛdhrasyetyādi—he lakṣmaṇa | iha pradeśe gṛdhrasya pakṣau kṛttau chinnau | aśvatāṃ śūnau | pūrvavadaṅi ‘2421| śvayateraḥ |
7|
18|’ iti | vīkṣasva nūnamavaśyaṃ sītāṃ jighatsorattumicchorgṛdhrasya | adeḥ ‘2427| luṅ-sanorghaslṛ |
37|’ niśācarādayaṃ dhvaṃsaḥ pakṣaccheda āpādi utpannaḥ | kartari luṅ | ‘2513| ciṇ te padaḥ 3|
60|’ iti caleściṇādeśaḥ | taśabdasya ‘2329 ciṇo luk |
104|’ ||
kruddha ityādi—tadevaṃ raghuvyāghro rāmaḥ kruddho 'dīpi dīptavān | kṣaṇācca raktanetro 'jani jātaḥ ‘2512| jani-vadhyośca |
7|
61|’ ityādinā ciṇ ||
atāyītyādi-asya rāmasya uttamaṃ satvamabhiprāyaḥ śokavyasanayoravikāritvāt atāyi santataṃ nāntarā vicchidyate sma | apyāyi bṛṃhitam | kṛtakṛtyavat samāptakriyavat | hastatalasthaṃ śatruvadhaṃ manyamānasya | ubhayatrāpi pūrvavacciṇ | tasya rāmasya saṃrambhiṇaḥ śatruviṣaye kṣubhitacittasya sāmarthyaṃ balaṃ mahadupācāyiṣṭa svayamevopacīyate sma | cinoteḥ ‘2768| acaḥ karmakartari |
adohītyādi-asya rāmasya viṣādaḥ prāgutpanno 'dohīva svayaṃ kṣarita iva | athavā adohīva prapūryate smeva | ‘2769| duhaśca |
40|’| ‘52| jhalāṃ jaś jhaśi |
dauḥsthyāvabodhājjātakhedaḥ san āyataṃ dīrghaṃ nyaśvasīt niḥśvasitavān | '2299| hyanta-|
7|
5|' iti vṛddhirna bhavati | muhuriti sarvatra yojyam || || iti sijadhikāraḥ ||
itaḥ prabhṛti śnam-prakaraṇamadhikṛtyāha-
athetyādi-athānantaraṃ rāmo dhanurālamvya gṛhītvā jagarja visphūrjitavān| dhanū rāma iti '174| ḍhlope-|
111|' iti dīrghaḥ |'235| garjam̐ garjane' | kiṃ jagarja | savituḥ sūryasya mārgaṃ panthānaṃ ruṇadmi āvṛṇomi | śarairityarthāt | '2543| rudhādibhyaḥ śnam |
78|' tathā bhinadmi vidārayāmi kulaparvatān ||
riṇacmītyādi-jaladhestoyaṃ riṇacmi riktīkaromi |'1535| ricim̐r virecane |' divaḥ svargāt surān vivinacmi pṛthakkaromi | '1536| vicim̐r pṛthagbhāve |' kṣuṇadmi cūrṇayāmi sarpān pātāle |'1537| kṣudim̐r peṣaṇe' | '197| aṭ-ku-pvāṅ-|
yamamityādi-yamamapi kālena tadadhīnena mṛtyunā yunajmi sambadhnāmi | astrakauśalaṃ samindhānaḥ saṃvardhayan | '1542 ñi-indhīm̐ dīptau' | ātmanepadino laṭaḥ śānac | '2544| śnānnalopaḥ |
23|' |'2469| śnasorlopaḥ |
111|' urvī śuṣkāṃ kṛtvā cūrṇayāmi |'1546| piṣūm̐ saṃcūrṇane' | '3356| śuṣkacūrṇarūkṣeṣu piṣaḥ |
35|' iti ṇamul | akhindānaḥ svatejasā dainyamabhajan apariśrāmyan | '1543| khidūm̐ dainye' | pūrvavallopaḥ ||
bhūtimityādi-yakṣāṇāṃ bhūtiṃ sampadaṃ tṛṇadmi utsādayāmi | '1540| u-tṛdim̐r hiṃsā'nādarayoḥ' | indrasya vikramaṃ hinasmi apanayāmi | '1550| hisim̐ hiṃsāyām' | '2262| idito num-|
7|
58|' tasya śnānnalopaḥ | sarvamaryādāśca vyavasthāḥ sarveṣāṃ bhanajmi mardayāmi |'1547| bhañjom̐ āmardane |' '2544| śnānnalopaḥ |
23|' | tanacmi vyoma vistṛtaṃ saṅkocayāmi | '1331| stṛñ ācchādane' sauvādikasya rūpaṃ na '1579| stṛñ ācchādane' iti kraiyādikasya | '1553| tañcūm̐ saṅkoce' | '2544| śnānnalopaḥ |
23|' || kasmādevaṃ pravṛttastvamiti cedāha-
' iti khaś | '2943| khityanavyayasya |
5.39
na tṛṇehmītyādi-na tṛṇehmi na mārayāmi iti kṛtvā | '1549| tṛm̐ham̐ hisim̐ hiṃsāyām' | śnam | '2545| tṛṇaha im |
7|
92|' ayaṃ loko māṃ niṣparākramaṃ nirvīryaṃ vinte vicārayati | '1544| vidim̐ vicāraṇe' ityasmādātmanepadinaḥ śnam | allopaḥ | evamuktena prakāreṇa vadan dāśarathiḥ dhanuṣā śaram apṛṇak pṛṇakti sma | '1557| pṛcīm̐ saṃparke' | laṅi śnam | halṅyādilopaḥ | kutvam || iti śnam-vikaraṇanidarśanam || itaḥ prakīrṇakaślokānāha-
' iti khac | tena sugrīveṇa sakhyā mitreṇa daśagrīvaṃ nihantāsi haniṣyasi | hanterluṭi rūpam | kīdṛśaṃ dviṣantapam śatrūṇāmupatāpayitāram | pūrvavat khac ||
5.40
nyavartayadatyādi-taṃ rāmaṃ jagatkṣayaṃ cikīrṣu kartumicchum | sumitrābhūrlakṣmaṇo nyavartayat nivartitavān | 'bhrātaḥ alaṃ kopena, tvayā sārdhaṃ kaḥ saṃgrāme yuddhaṃ dātuṃ samarthaḥ ? yadatra yuktaṃ tatpratividhīyatām' iti | bhavanaṃ bhūḥ | sampadāditvāt kvip | sumitrāyāṃ bhūryasya | aikṣetāṃ rāmalakṣmaṇau dṛṣṭavantau | laṅi rūpam | pakṣiṇaṃ girikalpaṃ mahāpramāṇatvāt | āśramādārāt samīpe | '611| dūrāntikārthaiḥ-|
34|' iti pañcamī ||
tamityādi—taṃ sītāghātinaṃ sītā hatāneneti matvā rāmo haniṣyāmītyabhyadhāvata |‘643| dhāvum̐ gati-śuddhyoḥ’ | ityasmālluṅi svaritettvādātmanepadam | taṃ hantumudyataṃ rāmaṃ jaṭāyurāha mā vadhiṣṭhā iti | ‘he rāma māṃ jaṭāyuṃ mā vadhiṣṭhā mā vadhīḥ’ | ‘vadha bandhane’ ityatyasmādanekārthatvādātmanepadinaḥ seṭò luṅi rūpaṃ, na hanteḥ tasya parasmaipaditvāt | satyapyāṅi ‘2695| āṅo yamahanaḥ 1|
' | '52 jhalāṃ jaś jhaśi |
5.42
upāsthitetyādi—pakṣiṇaivamukte sati rāghavastaṃ vraṇabhaṅgādyanuṣṭhānena upāsthita paricaritavān | saṅgatakaraṇe ātmanepadam | ‘2389| sthāṇvoricca |
7|
92|’ iti ṇittvādbuddhirāyādeśaḥ | papraccha pṛṣṭavān | taṃ pakṣiṇaṃ jaṭāyum | kiṃ jānakīvārtāṃ saṃgrāmaṃ ca | tata upasthānānantaraṃ rāvaṇaṃ dviṣantam ‘3111| dviṣo 'mitre |
131|’ iti śatṛpratyayaḥ | ākhyāya sītā rāvaṇena hṛteti kathayitvā | patatāṃ pakṣiṇāṃ varo jaṭāyurmamāreti pareṇānvayaḥ ||
vraṇetyādi—vraṇakṛtā vedanā pīḍā madhyamapadalopī samāsaḥ | tathā glāyan glāniṃ gacchan | śataryāyādeśaḥ | mamāra mṛtaḥ | kka girikandare yaṃ girimanvasṛpat tasya nimnapradeśe | kandaṃ rātīti (kaṃ dārayati ) vyutpattimātram | tasya jaṭāyoragntyambukriyāṃ dāhamudakadānaṃ ca kṛtvā punarbhūyo vana-
maraṇyaṃ pratasthāte prasthitau | '2689| samprava-vibhyaḥ-|
22|' ityātmanepadam ||
' ityādinā khac | tānyeva śākhā yasya | phalaśālinamabhimataphalasampādanāt | abhraṅkaṣamuccaistaraṃ malayam | pūrvavat khac ||
5.44
satvānityādi-tau rāmalakṣmaṇau rakṣasā rākṣasena jagṛhāte gṛhītau | karmaṇi liṭ | kiṃnāmnā dīrghabāhunā | anvartthā ceyaṃ saṃjñā | eka ekena bāhunā dvitīyo dvitīyeneti | kṣudhyatā bubhukṣamāṇeṇa ghoreṇa bhīmena | satvān ajasraṃ sadā | nañpūrvājjasaḥ '3147| nami-kampi-|
167|' iti raḥ | aśnatā bhuñjānena | kiṃ kṛtvā balāpakarṣaṃ balādākṛṣyeva pākādikamanapekṣya | '3373| apādāne parīpsāyām |
' iti cakārāt khac | tataḥ sakhyakaraṇānantaraṃ kṣemaṅkarāṇi | hitajanakāni yathāsvaṃ kāryāṇi praṃtyālocayatāṃ nirūpitavantāvityarthaḥ | paṭapuṭelyatra curādikāṇḍe dhātau loc paṭhyate tasya laṅi rūpam ||
5.45
bhujāvityādi-raghūttamau rāmalakṣmaṇau tasya yojanabāhoḥ bāhū yathāsthānamāgatau cakratuḥ cchinnavantau | '1529| kṛtī chedene' | ityasya rūpam| kābhyāṃ nistriṃśābhyāṃ khaṅgābhyām | nirgatastriṃśato'ṅgulibhya iti vākye 'ḍacprakaraṇe saṃkhyāyāstatpuruṣasyopasaṃkhyānam' iti triṃśacchabdāḍḍujvidhiḥ 'nirādayaḥ-' iti samāsaḥ | ṭilopaḥ | sa chinnabāhuḥ | kṛttabhujaḥ san | apatat patitaḥ | paterlaṅi rūpam | ṛditvādaṅ | vihvalo vyākulaḥ bhuvaṃ bhūmiṃ halayan | '862| hala calane' | ghaṭāditve hrasvatvam || iti prakīrṇakāḥ ||
itaḥ paraṃ kṛtyādhikāraḥ-
' iti khac | utkruṣṭaṃ kilakilāyitam | valgitaṃ dhāvanam | tathā śayitaṃ sthitaṃ ca | kapīnāṃ svecchayā kṛtaṃ etatkākutstho bahvamanyata ślāghitavān | puṇyabhāja ime yadeṣāṃ svecchāvihāriṇāṃ ceṣṭitaṃ, asmākaṃ tu śokasantaptānāṃ na kiṃcidastīti | sarvatra bhāve niṣṭhā ||
' | '2223| gāti-sthā-|
5.46
praṣṭavyamityādi-sa yojanabāhuḥ nihato rāmaṃ papraccha 'ko bhavān, kasya putraḥ, kathaṃ tava vanavāsaḥ, kasmāccodvignaḥ san bhramasi' iti | praṣṭavyaṃ prakṣāīṃ pṛcchatastasya | '2834| tavyat-tavyānīyaraḥ |
96|' iti tavyat| '294| vraśca-|
36|' iti ṣatvam | ṣṭutvaṃ ca | raghūttamastadānīṃ kathanīyaṃ kathanārhaṃ
praśnānurūpam| tenaivānīyara| avīvacadvakti sma| '1985 vacam̐ bhāṣaṇe|' caurādikaḥ| svārthiko ṇic luṅ caṅ| ṇilopaḥ hrasvaḥ| dvirvacana-sanvadbhāvettvadīrghatvāni| kiṃ tadityāha-ātmānaṃ ahaṃ rāmo dāśarathiriti| vanavāsaṃ piturādeśāt vanavāsaḥ| jeyaṃ cāriṃ jetavyaṃ yaḥ kanakammṛgacchalena rāvaṇaḥ sītāmapahṛtavāniti ||
' iti karmasaṃjñā | dharmadrohī dharmadrohaśīlaḥ ||
' ityādinā khac | amantasya mitvahrasvatve | tathā viśvaṃ bibhartīti viśvambharā tasyā adhipaṃ adhipatītyadhipaḥ | '2898| ātaścopasarge-|
5.47
labhyetyādi-kathaṃ kena prakāreṇa upāyena labhyā vaidehī prāpyā |' 2844| poradupadhāt |
98|' iti yat | śatruḥ kena prakāreṇa draṣṭuṃ śakyaḥ | '3177| śaka-dhṛṣa-|
65|' ityādinā tumun | viyogaścāyaṃ sītāyāḥ kathaṃ kena prakāreṇa sahyaḥ soḍhavyaḥ '2847| śaki-sahośca |
99|' iti yat | gadyametat kathanīyametat | '2848| gada-mada-|
100|' ityādinā yat | mameti śeṣavivakṣāyāṃ ṣaṣṭhī ||
ahamityādi-he rāma ahaṃ śriyaḥ putraḥ madyapīta iva | '900| vāhitāgnyādiṣu |
37|' iti niṣṭhāntasya paranipātaḥ| kāryākāryavivekābhāvātpāpacaryo rākṣasaḥ | muneḥ sthūlaśirasaḥ śāpājjāta utpannaḥ | mādyatyaneneti madyaṃ caritavyaṃ caryametau pūrvavadyatpratyayāntau | pāpaṃ caryaṃ yasyetyavadat sa yojanabāhustaṃ rāmam | vākyārtho'tra karma ||
' ||
' iti khac | na punastvāṃ parābhavamabhibhavaṃ bravīmi || iti khajadhikāraḥ | evaṃparākramo 'sau tatra kiṃ tvaṃ kariṣyasītyāha-
5.49
prayāta ityādi-idānīṃ tava yamyatvaṃ vaśyatvaṃ prayātam | yameḥ pūrvavat yat | śastrapūtastava śastreṇa pāvitaḥ san bravīmi te tubhyaṃ kathayāmi | yuṣmadaścaturthyekavacanasya '406| te-mayāvekavacanasya |
22|' iti te ādeśaḥ | kriyāyoge caturthī | kathanīyamāha-rāvaṇena surāriṇā hṛtā sītā laṅkāṃ nītā || vaidehī prāpyā kathamiti yamupāyaṃ pṛṣṭavān taṃ kathayannāha-
ṛṣyamūka ityādi-ṛṣyamūkaparvate sugrīvo nāma kapiḥ cāruvikramo mahāparākramo 'sti | asau bhavatā varyo varaṇīyaḥ prārthanīyaḥ| ‘1995 varam̐ īpsāyām’ iti caurādikātsvārthikaṇyantāt ‘2842| aco yat |
97|’| yadvā ‘2849| avadya-paṇya-|
101|’ ityatra vṛṅo varyeti striyāmanirodhe apratibandhe nipātitatvāt | satatapravartinī anirodhyā varyā prītiryasyetyarśaādyac | sa ca bhavatā saha varyaḥ prītimān samānavyasanatvāt | yataḥ paṇyabhrātṛvadhaḥ saḥ paṇyo vikretavyo bhrāturvālino vadho yena | yadyevaṃ tadā kathaṃ mayā pāpīyān varya ityata āha- anavadyaḥ agarhaṇīyaḥ | dārāpahāritvena ātatāyino bhrāturvadhena nirdoṣatvāditi bhāvaḥ ||
' iti ḍaḥ | ato raṇe avāryaprasaro 'nabhibhavanīyagatiḥ saṃjātaḥ | ka iva tamo'paha iva | tamo'pahaḥ ādityaḥ | tamo'pahantīti | '2967| ape kleśa-tamasoḥ |
5.51
tenetyādi-tena sugrīveṇa tvaṃ rākṣasaṃ hantāsi nihaniṣyasi | vahyena vahatyabhipretamaneneti ‘2850| vahyaṃ karaṇam |
102|’ iti yat | kīdṛśamaryaṃ svāminam | puruṣāśināṃ rākṣasānām | ‘2851| aryaḥ svāmi-vaiśyayoḥ |
103|’ iti yannipātyate | krūrakarmāṇaṃ pāpācāraṃ śakrāriṃ rāvaṇam | yadyevamahameva hantuṃ samartha ityabhiprāyeṇāha- dūravāsinaṃ samudrāntaritavāsitvāt ekākinā hantuṃ na śakyata iti bhāvaḥ || yadyanavadyastadā kathamasya paṇyo bhrātṛvadha ityāha-
' iti nipātanāt śirasaḥ śīrṣabhāvaḥ | āyātaṃ vilokayan vālinaḥ śriyaṃ patighnīlakṣaṇopetāmahaṃ manye | patiṃ hanti yallakṣaṇaṃ tenopetāmivetīvārtho 'tra draṣṭavyaḥ | '2970| amanuṣyakartṛke ca |
5.52
āste ityādi-vālinā hṛtāyāḥ kāntāyāḥ smarannāste | ko 'nyaḥ sambhavait yastaṃ hatvā tvayā māṃ yojyate | ‘613| adhīg-|
’ iti karmaṇi ṣaṣṭhī | kasyeva vṛṣo yathā upasaryāyā āsannagarbhakālāyāḥ goḥ smaran goṣṭhe āste | ‘2852| upasaryā kālyā prajane |
104|’ iti nipātitam | daṇḍatāḍitaḥ san daṇḍasthānīyo 'tra vālī ||
' ityaṅ || iti prakīrṇakāḥ |
5.53
tenetyādi—he rāma tena vānareṇa saṃgataṃ sakhyaṃ ajaryaṃ anapāyam | na jīryata ityasmin vākye '2853| ajaryaṃ saṃgatam |
105|' iti nipātitam | ādau viśeṣyatvenopāttaṃ saṃgataṃ tadviśeṣaṇamajaryaṃ kuru drutaṃ yāvattasyānena yuṣmadvidhena saṃgataṃ na bhavati | āryeṇa sadācāreṇa | '2872| ṛ-hṛlorṇyat |
124|' tataḥ saṅgatāt laṅkāṃ prāpya gatvā pāpaṃ pāpīyāṃsaṃ rāvaṇaṃ haniṣyasi ||
’ iti niṣṭhāmatvam | añjanapiṇḍasyevābhā yasyā astīti tāṃ kṛṣṇām | daṇḍinīṃ gṛhītadaṇḍām | āstīryata iti āstaraḥ ‘3232| ṛdorap |
' iti ṭak| '2363| gama-hana- 6|
' iti ṭak | hastighna iva hastighnaḥ | hantuṃ śaktaḥ | '2971| śaktau hasti-kapāṭayoḥ |
' | śūramānī śūramātmānaṃ manyamānaḥ| '2993| ātmamāne khaśca |
5.54
anṛtodyamityādi—satyamudyata iti karmaṇi yat | ahaṃ satyaṃ vaco bravīmītyarthaḥ | anṛtodyaṃ tatra sugrīve nāsti | anṛtamasatyaṃ udyaṃ vacanaṃ anṛtodyam | bhāve kyap | yajāditvātsaṃprasāraṇam | ubhayatrāpi '2854| vadaḥ supi kyap ca |
106|' iti cakārādyat | yasmādevaṃ tasmānmitrabhūyaṃ mitrabhāvaṃ gataḥ | '2855| bhuvo bhāve |
107|' kyap | ripuhatyāṃ kariṣyasi | '2856| hanasta ca |
108|' iti kyap takāraścāntādeśaḥ ||
' iti kutvam ||
' iti sūtrasya manuṣyakartṛkārthārambhakatvāt | vālī cāmanuṣyaḥ | śilpibhiryuddhakuśalaiḥ vānaraiḥ saha kṣipyan | sahārthasya gamyamānatvāt sahayoge tṛtīyā | pāṇighaiḥ pāṇivādakaiḥ | te hi hastiyuddhe 'nyasya vādyasyāsaṃbhavāt hastimukhameva vādayitvā girīn praharaṇān kṣipyanti | '2972| pāṇigha-tāḍaghau śilpini |
' iti kutvam ||
5.55
ādṛtya ityādi—tena saṃgataḥ san gṛdhyamabhilaṣaṇīyamavāpsyasi | '2859| ṛdupadhāt-|
110|' iti kyap | kīdṛśaḥ kīdṛśenetyāha— ādṛtyaḥ ādaraṇīyaḥ | vṛtyena varaṇīyena | stutyaḥ stavārhaḥ | juṣyeṇa sevyena hanūmatprabhṛtīnām | ka iva śiṣyeṇa gururiva| yathopādhyāyaḥ śiṣyeṇa śāsanīyena ityaḥ anugamyastadvaditi | '2857| eti-stu-śāsvṛ-|
109|' ityādinā kyap | hrasvasya tuk ||
nākhyeya ityādi - tasya sugrīvasya sadbhūtaśālinaḥ hanūmadādibhṛtyayuktasya | '2861| bhṛtyo 'saṃjñāyām |
112|' iti kyap | anyo dvitīyaḥ sāgaro 'pi nākhyeyo na khananīyaḥ api tu khananīya eva | apiśabdaḥ sambhāvanāyām | tasya kāraṇaṃ sadbhūtaśālitvam | '2860| ī ca khanaḥ |
111|' iti kyabīkārau | tasya manyustvayā mārgyo 'paneyaḥ | te tava tena ca śoko mṛjyaḥ | '2862| mṛjervibhāṣā |
113|' iti yadvikalpe ṇyat ||
sa ityādi - sa niśācaro dyāmākāśaṃ jagāhe gataḥ | rājasūyayājīva | rājñā sūyate rājā vā anena sūta iti rājasūyaḥ kratuḥ | teneṣṭavān sa rājasūyayājī | '2996| karaṇe yajaḥ 3|
114|' ityādinā kyabantā rājasūyādayaḥ ||
’ ityaṅ ||
' iti kartari nipātanam ||
’ iti nipātitaḥ | ‘407| kṣībṛ made |’ ityasmāt ktapratyayasya lopa iḍabhāvaśca nipātyate | guñjerlaṭ | kvacit prathamāsamānādhikaraṇe 'pi śatṛpratyayaḥ || iti sopapadakṛtaḥ || iti śrī-jayamaṅgalā''khyayā vyākhyayā samalaṃkṛte śrī-bhaṭṭikāvyedvitīye 'dhikāra-kāṇḍe lakṣaṇa-rūpe prathamaḥ paricchedaḥ ( vargaḥ ), tathā lakṣya-rūpe kathānake sugrīva'bhiṣeko nāma ṣaṣṭhaḥ sargaḥ paryavasitaḥ |
5.58
akṛṣṭapacyā ityādi - tato niśācaragamanānantaraṃ dāśarathī rāmalakṣmaṇāvāṭaturgatavantau | kīdṛśau | naṣṭā saṃsmṛtiḥ yayoḥ | keṣāṃ saṃsmṛtiḥ ratnānnapānakupyānām | ratnānnapānāni prasiddhāni | kupyaṃ svarṇarajatābhyāmanyat vastu tat | saṃjñāyāṃ kyap | guperādeḥ gakārasya kakāraḥ | karmaṇi ṣaṣṭhī | latāḥ paśyantau | kṛṣṭe pacyante iti kṛṣṭapacyāḥ| pūrvavat kyap | paścānnañsamāsaḥ | svayameva pacyante yāstā ityarthaḥ ||
’||
' iti ṇamul | samantātsarvataḥ | virājan śobhamānaḥ | atra parasmaipadasaṃjñakaḥ śatṛpratyayaḥ | kiṃ kṛtvā raghuvṛṣabhayoranvagbhāvaṃ
5.59
samuttarantāvityādi - tau tasmin vane śabarīmāpatuḥ prāptavantau | avyathyau na vyathete iti pūrvavat kyap | pariśramavarjitāvityarthaḥ | nadān
samuttarantau | kīdṛśān bhidyoddhvayasannibhān | bhidyoddhvau nadaviśeṣau | ‘2866| bhidyoddhvau-|
115|’ iti pūrvavat nipātitam | bhinatti kūlamiti bhidyaḥ | ujjhatyudakamiti uddhvyaḥ | ‘1388 ujjham̐ utsarge’| dakārātparasya dhakāro nipātyate | tatsadṛśān nadān | sidhyatārāmiva khyātām | sidhyantyasminniti sidhyaḥ | ‘2867| puṣya-sidhyau nakṣatre |
116|’ iti nipātanāt | puṣyākhyāṃ tārāmiva khyātāṃ śabarīm ||
' ityādinā kvin | nipātanasāmarthyādanunāsikalopābhāvaḥ | '54 saṃyogāntasya lopaḥ |
' ityādinā kvin | āmi '416| acaḥ |
5.60
vasānāmityādi—vasānāṃ paridadhānāṃ valkale tvacau | vipūryairmuñjaiḥ kṛtamekhalāṃ kṛtakaṭisūtrām | yadyapi vipūrvasya pavatervipūya ityādinā muñje nipātitaṃ, tathāpi muñjānāmanupahatatvaṃ jñāpayituṃ vipūryairiti viśeṣaṇaṃ, pavitrairityarthaḥ | muñjaśabdastadānīṃ sāmānyamāha | vipūryairityukte muñjairityupādānamanarthakam evaṃ kṛtvā pāṭhāntaramucyate| vasānāṃ valkale śuddhe vipūryairiti | kṣāmāṃ kṛśām | ‘3032| kṣāyo maḥ |
57|’ ajinamāstara uttarāsaṅgo yasyāstāmajināstarām ||
pragṛhyetyādi—avikriyāmajātavikārāṃ ata eva spaṣṭarūpām | evaṃ ca sādhvīṃ sādhucaritām | kimiva pragṛhyapadavat | yasya padasya pragṛhyasaṃjñā tat padaṃ pragṛhyam | ‘2869 pratyapibhyāṃ graheḥ |
118|’ ityanuvṛttau ‘2870 padāsvairi- 3 1 119|’ ityādinā prapūrvādgraheḥ pade 'bhidheye kyap | yathā tatpadamavikārarūpatvāt spaṣṭaṃ sādhu ca | ‘90 plutapragṛhyā aci- 6 1 125|’ iti prakṛtibhāvena svarasandhyabhāvādityarthaḥ | kathamajātavikriyeti cedāha- agṛhyāṃ graherasvairaviṣaye kyap | gṛhyā asvairiṇī asvattantrā na bhavatītyagṛhyā | kasmāt vītakāmatvāt | vītarāgā hi svatantrā bhavanti | devagṛhyāmamarapakṣām | pakṣaviṣaye kyap | evaṃ cāninditāmagarhitām ||
dharmakṛtyaratāmityādi-puṇyakarmaratāṃ nityam| avṛṣyaphalabhojanām | avṛṣyāṇīndriyāvikāranimittāni phalāni bhojanaṃ yasyāḥ ‘2871| vibhāṣā kṛ-vṛṣoḥ |
sa ityādi-athānantaraṃ tyaktaśramaḥ sa rāmaḥ tāṃ śabarīmūce uktavān | kaccittvaṃ kiṃ tvaṃ pitṝṇāṃ kuruṣe kāryam | kyababhāvapakṣe ‘2872| ṛ-halorṇyat 3|
avaśyapāvyamityādi-devabhāk devān bhajata iti ‘2976| bhajo ṇviḥ |
62|’ taddhaviḥ kaccit kiṃ pavase pavitrīkaroṣi mantrādinā | ‘119| jhayo ho 'nyatarasyām |
rapi' iti makāralopaḥ | somamauṣadhiviśeṣam | āsāvyamabhiṣavārhaṃ āṅpūrvātsunoteḥ '2887| āsu-yu-vapi-3|
126|' ityādinā ṇyat | adhvare yajñe dvijaiḥ saha kaccittvaṃ namasyasi namaskaroṣi ||
ācāmyamityādi—prabhāte 'parāhne ca sandhyayoryadācāmyamupasparśanam | pūrvavat ṇyat | kaccitsamyak yathāvattava tanna na prahīyate na tasya haānirbhavati | kāle ātithyocite kāle kaccit atithiṃ saṃmanyase pūjayasi | agnimivānyāyyam yathā agniṃ ānāyyam| dakṣiṇāgniṃ manyase tadvat | '2888 ānāyyo nitye 3|
127|' iti nayaterāṅpūrvasya ṇyadāyādeśau nipātyete ||
' iti kin | '1017| dṛg-dṛś-vatuṣu |
' ityādinā kañ | '1017| dṛg-dṛśa-vatuṣu |
5.66
na praṇāyya ityādi—mahānudayaḥ svargāpavargāṇāṃ yasyāḥ sā tathā he mahodaye devakāryavighātāya devakāryaṃ vihaniṣyāmīti | '3180| bhāvavacanācca |
11|' iti bhaviṣyati ghañ | '582| tumarthācca bhāvavacanāt 2|
15|' iti caturthī | praṇāyyo 'saṃmato janaḥ | '2889| praṇāyyo 'saṃmatau |
128|' iti nipātitam | kaccit nikāyyaṃ gṛhaṃ te tava nādhitiṣṭhati nādhivasati | '2890| pāyya-3|
129|' ityādinā nivāse cinoternipūrvāt ṇyadāyādeśau ādeḥ kutvaṃ ca | '542| adhi-śīṅ-sthā''sāṃ karma |
' itihrasvaḥ | viṣamapalān unnatapāṣāṇayuktān | stanandhayasamatviṣau bālavatsukumārau | sāmarthyaṃ punaryuvayoracintyam | stanaṃ dhayataḥ pibataḥ | '2944| nāsikā-stanayoḥ-|
5.67
kuṇḍapāyyavatāmityādi—kuṇḍena pīyate 'tra kratau kuṇḍapāyyaḥ kratuḥ| '2891| kratau kuṇḍapāyya-saṃcāyyau |
130|' iti nipātitam | kaccitkathābhī ramase | '174| ḍhralope-6|
111|' iti dīrghaḥ| tathāgnicityāvatāṃ āhitāgnikānāṃ kathābhī ramase | '2893| cityāgnicitye ca 3|
132|' iti nipātyate | agnicayanamagnicityā | bhāve kyap | tuk |
tadgatāṃ tathopacāyyavatāṃ upacīyate ityupacāyyo 'gniḥ | ‘2892| agnau paricāyya-|
131|’ iti nipātitaḥ | upapūrvāccinoterṇyadāyādeśau | tadgatāṃ kathābhī ramase śubhe kalyāṇi ||
ataḥ paraṃ prakīrṇakāḥ—
’ iti mum | tairāḍhyān vyāptān | siṃhagrahaṇaṃ tadvidviṣopalakṣaṇārtham | hinastīti siṃhaḥ | pṛṣodarāditvāddvarṇaviparyayaḥ | nāḍindhamāniti
' iti mum ||
5.68
vardhata ityādi—kātaracitte tava tapo vardhate tasya ca ye vighnāsteṣāṃ ye nāyakāḥ praṇetārastān vyajeṣṭhāḥ jitavatyasi | luṭi ‘2685| vi-parābhyāṃ jeḥ |
7|
nāyasyasītyādi—tapasyantī tapaścarantī kaccinnāyasyasi na khidyase | tapaścaraṇaśīlībhūtetyarthaḥ | ‘2671| karmaṇo romantha-|
15|’ iti kyaṅ | ‘tapasaḥ parasmaipadaṃ ca |’ gurūn ācāryādīn samyak yathāvadanuvṛttyā 'tūtuṣaḥ toṣivatyasi | tuṣerṇyantasya luṅi rūpam | caṅi ṇilopādi | yamānmṛtyutyornodvijiṣṭhāḥ nābhaiṣīḥ | puṇyakṛtāṃ na mṛtyubhayamityarthaḥ | ovijerātmanepadam | luṅi sica iṭ | ‘2536| vija iṭ |
athetyādi—athānantaramasau śabarī ardhyamardhārtham | ‘2093| pādārghābhyāṃ ca |
5|
rkaḥ tadārdhaṃ ādau bhavamārdhaṃ tadupanīyādarāt phalairarcayitvā | arcyo arcanārho ṇyat | rāmalakṣmaṇau sarvatrokteṣu anāmayaṃ kalyāṇaṃ ākhyatkathitavatī | '2438| asyati-|
atha kṛdadhikāramāha-kṛtyānāṃ kṛdantarbhāve 'pi bhāvakarmaṇoḥ kṛtyā iti viśeṣapratipādanārthaḥ pṛthagadhikāraḥ | śeṣāstu kṛtaḥ kartari bhavanti '781| tatropapadaṃ saptamīstham |
92|' ityetadadhikṛtam | yatraitannāvatiṣṭhate tān kṛto darśayannāha-
sakhyasyetyādi-sā śabarī tiro 'bhavadantarbhūtā| evamuktvā| kiṃ tadityāha- tava sakhyasya sakhitvasya | '1791| sakhyuryaḥ |
5|
126|' karmaṇi ṣaṣṭhī| kārakaḥ sugrīvaḥ| '2895| ṇvul-tṛcau |
133|' iti ṇvul | tvayā saha maitrīṃ kariṣyati | kapinandanaḥ kapīnāṃ nandayitā | '2896| nandigrahi-|
134|' ityādinā lyuḥ | kṛdyoge ṣaṣṭhī | tato drutaṃ draṣṭāsi maithilyāḥ | pūrvavatkartari tṛc karmaṇi ṣaṣṭhī | asīti vartamāne luṭ ||
' iti viṭ | dūrabhāk dūramavasthito rāmo dūraṃ bhajata iti '2976| bhajo ṇviḥ |
5.72
nandanānītyādi-tata uktādanantaraṃ vīrau rāghavau rāmalakṣmaṇau vanāni bhejatuḥ sevitavantau | etvābhyāsalopau '2301| tṛ-phala-|
122|' ityādinā| pāmpānīti pampāyā adūram | '1282| adūrabhavaśca |
70|' ityaṇ | munīndrāṇāṃ nandanāni pramodukārīṇi | vanaukasāṃ vanecarāṇām | '1302 ucam̐ samavāye |' asmādauṇādiko 'sun | pṛṣodarāditvādūrṇviparyayaḥ | vanamoko yeṣāṃ teṣāṃ ramaṇāni ratijanakāni | '2896| nandi|
134|' ityādinā lyuḥ | karmaṇi ṣaṣṭhī ||
5.73
bhṛṅgālītyādi-he lakṣmaṇa pampāṃ paśya | asmākaṃ hṛdayāviddham | cetaḥpīḍayantīm | hṛdayaṃ vidhyatīti kvip | '2412| grahi-jyā-|
16|' ityādinā saṃprasāraṇam | '1037| nahi-vṛti-|
116|' iti pūrvapadasya dīrghaḥ | bhūṣitāṃ kābhiḥ bhṛṅgālībhiḥ bhramarapaṅktibhiḥ | kokilaiḥ kruṅgbhiḥ krauñcaiḥ | vāśanaiḥ kūjadbhiḥ | rocanaiḥ śobhanaiḥ | kruṅ iti '373| ṛtvig-|
23|' | '377| kvinpratyayasya-|
paribhāvīṇītyādi-jalejāni padmāni paśya | '972| tatpuruṣe kṛti|
sarvatretyādi-he lakṣmaṇa sarvatra yatkiñcidrāmaṇīyakaṃ ramaṇīyasya bhāvaḥ | '1797| yopadhād-|
5|
132|' iti vuñ | tatsarvaṃ dayitādhīnaṃ dayitāyattam | '2079| adhśaḍakṣa-|
5|
7|' ityādinādhyuttarapadātkhaḥ | suvyaktaṃ spaṣṭam | kutaḥ yena priyāyā abhāve sati haṃsakokilaṃ haṃsāśca kokilāśceti śakunitvāt dvandvaikatvam | kadvadaṃ kutsitapralapitaṃ vadatīti pacādyac | kutsitaṃ vadatīti '1028| ratha-vadayośca |
102|' iti koḥ kadādeśaḥ | dayitāyāṃ satyāṃ madhurapralāpamāsīdityarthaḥ ||
' iti tuk | prāṇādaṃ prāṇāpahāriṇam | prāṇānattīti prāṇādam | '2977| ado 'nanne |
5.76
pakṣibhirityādi - '1540| uttṛdir hiṃsā'nādarayoḥ |' ityasmā-
digupadhalakṣaṇaḥ kaḥ | yūnāṃ vitudaiḥ hiṃsakaiḥ pakṣibhiḥ śākhibhirvṛkṣaiśca | vrīhyāditvādiniḥ | kusumotkiraiḥ | utkiranti utkṣipantītyutkirāḥ | pūrvavatkaḥ | kusumānāmutkirāḥ | kṛdyogalakṣaṇāṃ ṣaṣṭhīṃ vidhāya samāsaḥ | tairhetubhūtaiḥ karaṇabhūtairvā | sa praglo na bhavet | prakarṣeṇa glāyate praglaḥ | '2898| ātaścopasarge |
136|' iti kaḥ | yo 'jñaḥ guṇadoṣānabhijñaḥ | jānātīti jñaḥ pūrvavatkaḥ | yasya vā priyo jano nāsti tasya prayojanābhāvaḥ sarvatra vivekitvāt | prīṇātīti priyaḥ | pūrvavat kaḥ ||
dhvanīnāmityādi—pataṅgairbhramarairlapitāḥ pīḍitā vayam | 'glā-snā-vanu-vamāṃ ca' iti mittvāt hrasvaḥ | 'pateraṅgac pakṣiṇi' ityauṇādikaḥ | kīdṛśaiḥ dhvanīnāmuddhamaiḥ dhvanīn kurvadbhiḥ | '2360| pā-ghrā-dhmā-|
7|
78|' iti dhamādeśaḥ| madhūnāmuddhayaiḥ madhūni punaḥ punaḥ pibadbhiḥ | '968| dheṭ pāne' ityasyāyādeśaḥ | ājighraiḥ puṣpagandhānāṃ puṣpagandhān jighradbhiḥ | pūrvavajjighrādeśaḥ | sarvatra '2899| pā-ghrā-dhmā-dheṭ-dṛśaḥ śaḥ |
137|' iti śaḥ | kṛdyogalakṣaṇā ṣaṣṭhī ||
5.78
dhārayairityādi—hā kaṣṭaṃ śākhibhirdrumairbhūyo 'tyarthaṃ vayaṃ hatāḥ | kīdṛśaiḥ hṛdayānāmudejayaiḥ cetasāmutkampakaiḥ | dhārayaiḥ kusumormīṇāṃ kusumanicayān dhārayadbhiḥ | janān madvidhān bādhituṃ pīḍayituṃ pārayadbhiḥ samarthaiḥ | '966| dhṛñ dhāraṇe', '1160 pṛ pālana-pūraṇayoḥ', '243| ejam̐ kampane ca|' ebhyo ṇijantebhyaḥ '2900| anupasargāllimpa-vinda-|
138|' ityādinā śaḥ ||
dadairityādi—vātairdadaiḥ duḥkhasya duḥkhaṃ dadadbhiḥ | kebhyo mādṛgbhyaḥ | asmādṛśebhyo virahibhyaḥ | '429 tyadādiṣu dṛśo 'nālocane kañ |
89|' ityākāraḥ | dhāyairāmodamuttamaṃ āmodaṃ priyāsaṅgamena harṣaṃ yāvadvirahibhyo dattasya duḥkhasya dhāyaiḥ poṣakairityarthaḥ| uttamamiti kriyāviśeṣaṇam | uttamamāmodaṃ dhāyaiḥ kusumānāṃ parimalaṃ dhārayadbhiriti vyākhyāne anityatvāt kṛtprayoge karmaṣaṣṭhyabhāvaḥ | limpairiva tanoḥ śarīraṃ limpadbhiriva | vātairhetubhiḥ | ko nāma virahāgninā yaścetayamānaḥ jvalannagniriva na syāt | kintu bhavedeveti bhāvaḥ | dadairdhāyairiti ‘2903 iyābyadhā—|
141|’ iti ākārāntalakṣaṇe śe prāpte ‘2901| dadāti-dadhātyoḥ—|
139|’ iti śāṇau bhavataḥ | śe āto lopaḥ | ṇe cāto yuk | limpaścetaya iti ‘2900 | anupasargāt—|
138|’ iti śaḥ | jvala iti ‘2902| jvalitikasantebhyo ṇaḥ |
140|’ iti ṇasya vikalpanātpakṣādyac ||
avaśyāyetyādi—avaśyāyata ityavaśyāyaḥ | tasya kaṇā bindavaḥ | āsravantītyāsrāvāḥ kṣarantaḥ | ‘2903| iyābyadhā—|
141|’ iti ṇaḥ kartari | tayorviśeṣaṇasamāse rājadantāditvātparanipātaḥ | te kurvanti cittasaṃsrāvam | saṃsravatīti saṃsrāvaḥ | pūrvavat ṇaḥ | cittaṃ saṃsrāvaṃ calatkurvanti ityarthaḥ | pūrvavat samāsa-paranipātau | kīdṛśāścalatparṇāgrasaṃbhṛtāḥ saṃgalitāḥ | ata eva cārumuktāphalatviṣaḥ darśanīyamuktāphalānukāriṇaḥ | sītāhārasthamuktāphalāni smārayantītyarthaḥ ||
' | taṃ vālinaṃ patitaṃ dṛṣṭvā vānarā daśa kakubho daśa diśo bhejuḥ | anāthāḥ santaḥ svāmino hatatvāt | bāndhavākrośino bāndhavā iva ākrośanatīti '2989| kartaryupamāne |
5.81
avasāya ityādi—kadā nu kāle ahaṃ duḥkhasyānubhūyamānasya avasāyo 'ntakaro bhaviṣyāmi yena jīvasyāvahāro 'vahartā yamo māṃ sukhinaṃ na karoti mārayatītyarthaḥ | avasyati iti avasāyaḥ |‘1222| ṣo 'ntakarmaṇi |’ avaharatītyavahāraḥ | ‘2903| iyābyadhā—|
141|’ iti sarvatra ṇaḥ | yuk ||
dahya ityādi—madhuno lehairbhṛṅgaiḥ ahaṃ dahye | ‘2903| iyābyadhā— |
141|’ iti ṇaḥ | dāvairvanāgnibhirugraiḥ pracaṇḍairyathā girirdahyate tadvat | atra ko nāyaḥ nayatīti nāyaḥ upāyaḥ īpsitaprāpakaḥ | ubhayatra ‘2904| hu-nyoḥ—|
142|’ iti ṇaḥ | yena nāyena vigatajvaraḥ vigatapīḍaḥ syāmiti | āśaṃsāyāṃ liṅ | bata khede ||
samāviṣṭamityādi-vanāntān vanaparyantān | smarasya kāmasya gṛhamiva | unmādakatvāt | '2906| gehe kaḥ |
144|' iti graheḥ kaḥ | ardharcādipāṭhāt pum̐lliṅgatā | dṛṣṭvā mama sthitasyetyarthāt yojyam | anyathā kathaṃ samānakartṛkatvam | mānasaṃ cetaḥ graheṇāṅgārakādinā | samāviṣṭamiva vigṛhītamiva | '2905| vibhāṣā grahaḥ |
143|' iti ṇapratyayaḥ | aṇo 'pavādaḥ | tatra vyavasthitavibhāṣāvijñānāt jalacare grāhaḥ jyotiṣi graha iti jalacare vācye 'ṇopavādo ṇapratyayaḥ jyotiṣi vācye 'c pratyayaḥ | grāheṇevāttamarṇave | arṇaḥ pānīyaṃ yatrāstīti | '1916| keśādvo 'nyatarasyām |
5|
109|' ityatra 'arṇaso lopaśca' iti bhūmni nityayoge 'tiśayane vā vaḥ salopaśca | arṇave samudre vartamānena grāheṇa nakrādinā āttaṃ gṛhītam | āṅpūrvasya dāñaḥ '3078| aca upasargāttaḥ |
7|
' ityādeśanipātanam | kīdṛśaḥ abhyupāyavān yuddhopāyayuktaḥ | kiṃ kurvan kruddhaḥ kṣipyan girīn | divāditvācchyan | akṛtrimān devanirmitān | śatrughnān śatrūn hantīti '2970| amanuṣya-|
' iti ṇiniḥ | krośantyaḥ 'hā nātha !' iti rudantyaḥ ||
5.84
vātetyādi-hī kaṣṭaṃ ete śākhinaḥ nartakā iva | '2907| śilpini ṣvun |
145|' duḥsahā dukhena sahyanta iti '3305| īṣad-3|
126|' ityādinā khal | nartakaiḥ sādharmyamāha | vātāhaticalacchākhā vātāhatibhiḥ calantyaḥ śākhā bāhulatā iva yeṣāṃ te | alayo bhramarāḥ kvaṇantaḥ | gāthakā gāyanā iva | '2908| gāsthakan |
146|' taiśca parikṣiptā pariveṣṭitā iti ||
5.85
ekahāyanetyādi-raghukulottamau rāmalakṣmaṇau | ṛṣyamūkaṃmagacchatāṃ gatavantau | laṅi rūpam | hāyanaḥ saṃvatsaraḥ sa eko yasya sāraṅgasya mṛgasya tasyeva gatiryayoḥ śīghragāmitvāt | '2910| haśca vrīhi-kālayoḥ |
148|' iti hā dhātorṇyuṭ | āto yuk | tau śatruśaktīnāṃ lavakau apanetārau | '2911' | lu-sṛ-tvaḥ samabhihāre-|
149|' iti vun | tatra samabhihāragrahaṇaṃ sādhukāritvopalakṣaṇārtham ||
tāvityādi-tau rāmalakṣmaṇau vālinaḥ praṇidhī carau matvā sugrīvaḥ kapiracintayat cintitavān | praṇidhīyate niyujyate kāryeṣu praṇidhiḥ | '3270| upasargo ghoḥ kiḥ |
itaḥ prabhṛti '781| tatropapadaṃ saptamīstham |
' iti bhūte ṇiniḥ | itaḥ prabhṛti bhūta ityadhikriyate | yato brahmaghnāṃ pāpasaṃmitaḥ brahma hatavanta iti '2998| brahma-|
5.87
sa ityādi-sa sugrīvaḥ saparīvāraḥ saparikaraḥ|'1044| upasargasya ghañi|
' ityādinā kvip | teṣāṃ pāpena tulyaḥ | kutaḥ anyavyāsaktaghātitvāt anyasmin sugrīve vyāsaktaṃ māṃ hatavān | '2997| karmaṇi hanaḥ |
5.88
śarmadamityādi-kapipuñjaraḥ sugrīvaḥ hanūmantaṃ dūtaṃ prāyuṅka prasthāpitavān | '741| vṛndāraka-nāga-kuñjaraiḥ-|
bhyāṃ pibatīti dvipaḥ | kapirayaṃ dvipa iva | ‘735| upamitaṃ vyāghrādi|
56|’ ityādinā karmadhārayaḥ | punaḥ kīdṛśaṃ śokāpanudaṃ śokamapanudati | ‘2919| tunda-śokayoḥ-|
viśvāsetyādi—asau mārutirnabhastalamutpapāta | viśvāsaṃ pradadātīti viśvāsapradaḥ | ‘2920| pre dājñaḥ |
7|’ iti kaḥ ||
5.90
surāpairityādi—mārutirṛṣyamūkaṃmagāt | śākhibhirupalakṣitam | ghūrṇadbhiḥ kampamānaiḥ pavanāhatatvāt | ata eva surāpairiva mattairiva | ‘2922| gāpoṣṭak |
tamityādi—ṛṣyamūkaṃ girimāgatya kapirvīrau rāmalakṣmaṇau avocat uktavān | kīdṛśaṃ manoharaṃ ramyatvāt | mano haratīti ‘2923| harateranudyamane 'c |
9|’ varmaharau kavacaṃ hartuṃ kṣamau | saṃbhāvyamānavayasāvityarthaḥ | ‘2924| vayasi ca |
10|’ ityac | sukhāharaḥ sukhāharaṇaśīlaḥ | ‘2925| āṅi tācchīlye |
11|’ ityac | bhikṣuḥ parivrāḍveṣaḥ na kapirūpaḥ yato viśvāsapradaveṣa ityuktam | bhikṣārhavigrahaḥ bhikṣāyogyaśarīraḥ kṛśatvādityarthaḥ | bhikṣāmarhatītyac ||
kimavocadityāha-
balināvityādi- yuvāṃ amuṃ adrīndram | kasmāt kāraṇādithaḥ prāptau | ‘1118| iṇ gatau’ ityasmāt ‘2789| vartamānasāmīpye vartamānavadvā |
131|’ iti thasi rūpam | bhūte laṭ thas | etadācakṣāthāṃ kathayatam | loṭi rūpam | balinau balavantau | yataḥ śaṅkareṇāpi mahādevenāpi durgamaṃ duḥkhena gamyate | kāviva stamberamāviva yathā mattadvipau prāptutastadvat | ‘2927| stamba-karṇayoḥ-|
' iti kvip | analeṣu agniṣu iṣṭavān | rathacakracidādiṣu rathacakravaccīyata iti '3002| karmaṇyañjyākhyāyām |
5.93
vyāptamityādi-kīdṛśamadrīndraṃ kravyamapakvaṃmāṃsaṃ bhakṣayadbhiḥ | kravyopapadādadeḥ ‘2978| kravye ca |
69|’ iti viṭ| krūraiḥ hiṃsakaiḥ siṃhādibhiḥ saniśācaraiḥ rākṣasāsahitairvyāptam | guhāśayaiḥ guhāyāṃ śerate iti śīṅaḥ ‘2929| adhikaraṇe śeteḥ |
15|’ ityac | tuṅgāḥ uccāḥ śailāḥ śilāyāṃ bhavā ye taravastaiśchannaṃ vyāptam | ata eva mānuṣāṇāmagocaraṃ agamyam | ‘3298| gocara-sañcara-|
119|’ ityādinā nipātitaḥ || prāguktaṣṭādhikāraḥ | ita ūrdhvaṃ khaśādipratyayānāha-
satvamityādi-yuvāmimān mārgānnāgatau | satvamejāyasiṃhāḍhyān | satvamejajanti ye siṃhāḥ | ‘2941| ejeḥ khaś |
uccanīcādhirohaṇāt muhurmuhurniḥśvāsairnāḍiṃ dhamantīti '2945| nāḍī-mu ṣṭayośca |
uttīrṇāvityādi-kathaṃ vā kenopāyena yuvāṃ sarito nadīruttīrṇau | bhīmāstrāsakarīḥ | yataḥ kūlamudruhāḥ kūlamāpūrya vahantyaḥ | '2946| udi kūle-|
31|' iti khaś | gajaiḥ kūlamudrujaiḥ kūlaṃ bhindadbhiḥ kathaṃ nāsāditau na vyāpāditau iti brūtaṃ kathayatam ||
' kimuktavān vālino yudhi vikramaṃ śauryamiti pradhānaṃ karma rāmamityakathitam | kīdṛśaṃ rāmam balindamaprakhyaṃ viṣṇutulyam | baliṃ damayatīti '2963| saṃjñāyāṃ bhṛ-tṛ-vṛji-|
' iti iniḥ | tatra 'kutsitagrahaṇaṃ kartavyam' ityuktam | nikṛṣṭakarmakaraṇeneti yadbhavatā pāpahaśvanā pāpaṃ dṛṣṭavatā | '3004| dṛśeḥ kvanip |
First 47 of 61 passages. Read on
Linked texts (1)
- Rāvaṇavadha — Bhaṭṭi, Sanskrit