Ravanavadha 10: atha navamaḥ sargaḥ
Sarvapathīnā 10
- Language
- Sanskrit
atha navamaḥ sargaḥ
10.1
1. drumaṅgeti || drumabhaṅgo drumabhaṅgaḥ | 'palāśī drudrumādrumāḥ' ityamaraḥ | tena yo dhvanistena saṃvignāḥ saṃtrastāḥ rudadbhiḥ krandadbhiḥ pakṣikulairākulāstadāravavyākulacittā ityarthaḥ kṣaṇadācaryo rākṣasyo rāvaṇasya nivedanaṃ vakṣyamāṇaprakāreṇa vijñāpanamakārṣuḥ | rāvaṇasyeti śeṣe ṣaṣṭhī ||
10.2
2. yaditi || yadvanaṃ bhānuḥ sūryaḥ śanairatāpsīt tadājñayā stokaṃ tapati sma| taperluṅi sici halantalakṣaṇā vṛddhiḥ | yatra marudvāyurmitaṃ mandamavāsīdvāti sma | vāterluṅi sicīṭ | himosreṇa himakiraṇena | 'kiraṇosramayūkha-' ityamaraḥ | āpyānamāpyāyitaṃ vardhitam | pyāyaḥ karmaṇi ktaḥ|| "oditaśca" iti niṣṭhānatve "lopo vyorvali" iti yalopaḥ | tadupavanaṃ kapiḥ ko'pi bhanakti rujati | bhañjerlaṭ ||
10.3
3. tata iti || tato nivedanāntaramindrajitaṃ sūta itīndrajitsūḥ rāvaṇaḥ | sūteḥ "satsūdviṣa-" ityādinā kvip | krodhamūrcchitaḥ krodhāndhaḥ san māruterhanūmataḥ vināśāya vadhāya kiṃ kurvantīti
kiṅkarāḥ bhṛtyāḥ || “divāvibhā—” ityādinā karoteṣṭaḥ || teṣāṃ kiṅkarāṇāmaṣṭau daśa daśakāḥ parimāṇameṣāmaśītimaśītisaṃkhyākāni | “paṅkti—” ādisūtre'ṣṭadaśaśabdasyāśīti vā bhavatīti pratyayanipātanātsādhuḥ | ‘viṃśatyādyāḥ sadaikatve saṃkhyāḥ saṃkhyeyasaṃkhyayoḥ’ ityamaraḥ| sahasrāṇi samādiśat samādiṣṭavān ||
10.4
4. śaktīti || śaktyādayaḥ praharaṇaviśeṣāḥ pāṇau yeṣāṃ te tathoktāḥ || “praharaṇārthebhyaḥ pare niṣṭhāsaptamyau bhavataḥ” iti saptamyāḥ paranipātaḥ || dṛṣṭau viṣaṃ yasya tena sarpaviśeṣeṇopamā sādṛśyaṃ yeṣāṃ te tadupamāḥ tadvadadṛṣṭyaiva paraprāṇahāriṇaste rāvaṇakiṅkarāḥ diśo vyaśnuvānāḥ vyāpnuvantaḥ vanaṃ prāpuḥ ||
10.5
5. dadhvāneti || tadā kapirhanūmān bhīmaṃ parighamargalamādāya | ‘parigho'rgaladaṇḍayoḥ’ iti viśvaḥ | meghavanmeghena tulyaṃ dadhvāna jagarja | dīptāyudhāste kiṅkarā api taḍitvanto vidyutvanto'mbudāḥ meghā iva nedurjagarjaḥ | upamālaṅkāraḥ ||
10.6
6. kapineti || atha rākṣasā ambhodhidhīreṇa tadvadduravagāhena kapinā hanūmatā varṣāsu prāvṛṭsu uddhatatoyaughāḥ udriktajalapravāhāḥ sindhavo
nadyaḥ samudreṇeva samagaṃsata saṃgatāḥ | saṃpūrvādgamerluṅi "samo gamyṛcchi-" ityādinā taṅi caleḥ sic | upamālaṅkāraḥ ||
10.7
7. lāṅgūlamiti || sa hanūmān uddhatamutkṣiptaṃ lāṅgūlaṃ vāladhiṃ dhunvaṃścālayan guruṃ parighamargalamuddhṛtyodyamya toraṇamāruhya tasthau | svayaṃ pūrvaṃ na prajahāra | vīradharmatvāt 'nāyudhyamānam' iti niṣedhācceti bhāvaḥ ||
10.8
8. akṣāriṣuriti || rakṣāṃsyeva payodharāḥ meghāstasmin kapimahīdhare śarānevāmbhāṃsi akṣāriṣuḥ vavṛṣurityarthaḥ | kṣaratirayaṃ sakarmako'pi bhavati 'teṣu kṣaratsu bahudhā madavāridhārāḥ' ityādiprayogadarśanāt | kapirèva mahīdharo'driḥ nāhlālīt na cacāla | hvala calane | ubhayatrāpi "ato halāderlaghoḥ" iti vikalpe prāpte "ato lrāntasya" iti nityaṃ sici vṛddhiḥ | trāsaṃ bhayaṃ ca nātrājīnnāgamat | pūrvavadvikalpāpavādena "vadavraja-" ityādinā nityaṃ vṛddhiḥ | rūpakālaṅkāraḥ | acalanādisādhaka sadbhāvāt ||
10.9
9. avādīditi || kapirhanūmān he mūrkhāstiṣṭhata kva yāsyathetyuccairavādīt || “vadavraja-” ityādinā nityaṃ vṛddhiḥ || parighaṃ parigheṇa || “divaḥ karma ca” iti vaikalpikī sādhakatamasya karmasaṃjñā || tathā tena prakāreṇa prādevīt vijigīṣitavān prahṛtavānityarthaḥ | dīvyaterluṅi “neṭi” iti vṛddhipratiṣedhaḥ | yathā yena prakāreṇa bahūnāṃ dviṣāṃ prāṇānagrahīt svayaṃ gṛhītavān parigheṇaiva bahūni jaghānetyarthaḥ | graherluṅi “hyantakṣaṇa-” ityādinā vṛddhipratiṣedhaḥ ||
10.10
10. vraṇairiti || yātudhānāḥ kecidrākṣasāḥ vraṇaiḥ prahāramārgaiḥ raktaṃ rudhiramavamiṣurvamanti sma | vamerluṅi “hyanta--” ityādinā vṛddhipratiṣedhaḥ | dehairbhuvaṃ bhūmiṃ praurṇāviṣurācchādayan mamrurityarthaḥ | anye bhavadbhiyo jāyamānabhayāḥ santaḥ diśaḥ praurṇaviṣurācchādayan palāyitā ityarthaḥ || “vibhāṣorṇoḥ” itīḍāderaṅitvapakṣe “ūrṇotervibhāṣā” iti vibhāṣāvṛddhipratiṣedhādekatra sicivṛddhiranyatra guṇaḥ | ubhayatrāḍvṛddhisahitā vṛddhiḥ ||
10.11
11. arāṇiṣuriti || priyāsavaḥ priyaprāṇāḥ kecit bhinnadehā ata eva cyutotsāhā naṣṭotsāhāḥ santaḥ arāṇiṣuḥ kevalamākrandan | kiṃ ca kapernādātsiṃhanādādgajāḥ siṃhadhvaneḥ siṃhaghoṣādiva atrāsiṣurabhaiṣuḥ | ubhayatrāpi “ato halāderlaghoḥ” iti vaikalpikī vṛddhitadabhāvau ||
10.12
12. māyānāmiti || atha māyānāṃ kapaṭānāmīśvarāḥ prabhavāḥ || “stheśabhāsa—” ityādinā īśervaraci “neḍvaśi kṛti” itīṭpratiṣedhaḥ || śastrahastāḥ śastrapāṇayaḥ māruterhanūmato hantavyāḥ vadhyāḥ || “kṛtyānāṃ karttari vā” iti karttari ṣaṣṭhī || “ekāca upadeśe'nudāttāt” iti hanteriṭpratiṣedhaḥ || te rākṣasāḥ rathaiḥ sādhanaiḥ kapiṃ mārutiṃ hantuṃ punaḥ pratyāvavṛtire bhūyaḥ pratinivṛttāḥ || “dāmnīśasa—” ityādinā śaseṣṭrani śastram || “hasimṛg—” ityādinā haserauṇādike tanpratyaye hastāḥ || “hanikuśa—” ityādinā kvanpratyaye rathaḥ || “titutra—” ityādinā sarvatredrapratiṣedhaḥ ||
10.13
13. tāniti || vānaro hanūmān kṣiyanti nivasantyasyāmiti kṣitiḥ kṣoṇiḥ | striyāṃ ktin || “titutra—” ityādinā iṭpratiṣedhaḥ || tasyāṃ cetavyān cetumarhān hatvā rāśīkarttavyānityarthaḥ | cinotestavyaḥ || “ekāca upadeśe'nudāttāt” itīṭpratiṣedhaḥ || yutānekārthatayā mithaḥ saṃgatān | yauteḥ karttari ktaḥ| vijighṛkṣūn vigrahītumicchūn virurutsūna| graheḥ sannantādupratyayaḥ || “rudavida—” ityādinā sanaḥ kitvātsaṃprasāraṇādikāryam || “sani grahaguhośca” itīṭpratiṣedhaḥ || samāgatān yuyutsayā prāptāṃstānrākṣasān toraṇaṃ śritvā āśritya || “śryukaḥ kiti” itīṭpratiṣedhaḥ || yutānityuka udāharaṇam | parighamādhūya paribhrāmya jaghāna ||
10.14
14. samiti || tato vadhānantaraṃ hateṣu śeṣāḥ śiṣṭāḥ niśācarā āyūṃṣi jīvitāni saṃjughukṣavaḥ saṃgūhituṃ saṃgoptumicchavaḥ santaḥ | guheḥ sannantādupratyayaḥ || "sani grahaguhośca" itīṭpratiṣedhaḥ | pratiruruṣavaḥ pratiravituṃ pratyākhyātumicchavaḥ | rauteḥ sannantādupratyayaḥ || "sani grahaguhośca" iti cakārādugantasamuccayanādiṭpratiṣedhaḥ | rāvaṇāntikamājagmuḥ ||
10.15
15. ekeneti || ekena kapinā nimittena bahavaḥ śūrāḥ sāviṣkārāḥ sātmaślāghā vayaṃ pramattavat pramattaistulyaṃ vaimukhyaṃ yuddhaparāṅmukhatvaṃ cakṛma akārṣma | karoterliṭi maso mādeśaḥ | krādiniyamādiḍbhāvaḥ | atra rākṣasānāṃ cittavikṣepātsvavyāpāre'pi vyāmohātparokṣatā samastītyuttamapuruṣe'pi na kṣatiḥ | ata evottamapuruṣaviṣaye'pi cittavyākṣepātparokṣatā saṃbhavatyeveti kāśikā | iti daśamukhāntike uccairūcuḥ ||
10.16
16. māṃseti || saḥ rāvaṇaḥ tān rākṣasān udvignānbhītānavetya jñātvā udvṛttanayanaḥ krodhātpraluṭhitākṣitārakaḥ san || "yasya vibhāṣā" iti vṛterniṣṭhāyāmiḍāgamābhāvaḥ || māṃsopabhogena māṃsabhakṣaṇena saṃśūnān samyak pīnān | śvayateḥ karttari ktaḥ || "oditaśca" iti niṣṭhānatvam || yajāditvātsaṃprasāraṇe "saṃprasāraṇācca" iti pūrvarūpatvam || "halaḥ"
iti dīrghaḥ || “śvīdito niṣṭhāyām” itīḍabhāvaḥ || evamudvigne'pi niṣṭhānatve iṭpratiṣedhaḥ | minnān snigdhān māṃsāhāramasṛṇagātrānityarthaḥ | ñimidā snehane ityasmātkarttari ktaḥ || “radābhyām—” ityādinā niṣṭhānatvam || “oditaśca” itīṭpratiṣedhaḥ || svātmamantriṇaḥ sacivānvyasarjayat ||
10.17
17. prameditā iti || prāgeva bhinnā api tatkālocitānnapānaiḥ punaḥ prakarṣeṇa medituṃ pravṛttāḥ prameditāḥ prasnigdhagātrā ityarthaḥ || “ādikarmaṇi ktaḥ karttari ca” iti ktaḥ || “vibhāṣā bhāvādikarmaṇoḥ” iti niṣedhavikalpādiṭāgamaḥ || susvāntāḥ samarotsāhena śobhanacittāḥ amliṣṭanādāḥ vāgmitvādvispaṣṭavācaḥ bāḍhavikramāḥ bhṛśapauruṣāḥ phāṇṭenānāyāsakṛtena rañjakadravyaviśeṣeṇa citrāṇyastrāṇi pāṇiṣu yeṣāṃ te tathoktāḥ | ‘anāyāsakṛtaṃ phāṇṭam’ ityamaraḥ | te mantriṇaḥ saputrāḥ niragurnirgatāḥ || “kṣubdhasvānta—” ityādinā nipātanātsvāntādīnāṃ niṣṭhāntānāmaniṭtvādikāryaṃ siddham ||
10.18
18. atha yugmenāha tānityādinā || dhṛṣṭo viyātaḥ “dhṛṣiśasī vaiyātye” iti dhṛṣerniṣṭhāyāmiṭpratiṣedhaḥ || kapirhanūmān atidṛḍhānatibaliṣṭhān parivṛḍhasya prabhoḥ rāvaṇasya ājñayā prāptān || “dṛḍhaḥ sthūlabalayoḥ” || “prabhau parivṛḍhaḥ” iti ca nipātanādubhayatrāniṭtvam || kaṣṭaṃ kṛcchraṃ yathā bhavati tathā vinardato garjataḥ || “kṛcchragahanayoḥ kaṣaḥ” iti
kaṣerniṣṭhāyāmiḍabhāvaḥ || krūrān hiṃsrān śastraiḥ śastragharṣaṇairghuṣṭakarān śabdāyamānapāṇīn || “ghuṣiraviśabde” iti ghuṣerviśabdnātsvābhiprāyāviṣkaraṇādanyatra śabdanamātre niṣṭhāyāmiṭpratiṣedhaḥ| tān rākṣasān dṛṣṭvā ārdidadityuttareṇa saṃbandhaḥ ||
10.19
19. anyarṇa iti || nitarāmardito nyarṇaḥ sa na bhavatītyanyarṇaḥ svayaṃ parairahiṃsitaḥ | arda hiṃsāyāmiti dhātorniṣṭhā || “ardeḥ saṃnivibhyaḥ” itīṭpratiṣedhaḥ || “radābhyām—” ityādinā niṣṭhānatve ṇatvam | vṛttaśastro'dhītāstravedaḥ || “ṇeradhyayane vṛttam” iti vṛterṇyantānniṣṭhāyāmiḍabhāvaṇilopayornipātaḥ || sa hanūmān abhyarṇānavidūrān || “abheścāvidūrrye” iti niṣṭhāyāmāvidūrryārthe iṭpratiṣedhaḥ | śeṣaṃ nyarṇavat | mahārambhānmahodyogāṃstridaśairdevairapyadāntānadamitān || “vā dānta—” ityādinā damerṇyantānniṣṭhāyāmiḍabhāvaṇilopanipātaḥ || girikūṭābhānparvataśikharopamāṃstāngrākṣasān drutaṃ śīghramārdidadavadhīt | arderhiṃsārthāṇṇau caṅ ||
10.20
20. damitāririti || damitāriḥ śikṣitāriḥ praśāntaujāḥ praśamitāribalaḥ | praśāntojaṃ iti pāṭhāntaram | nādena siṃhanādena āpūritāni diṅmukhāni yena saḥ ruṣitaḥ kruddhaḥ sa hanūmān ruṣṭān kruddhān tūrṇamāgatān mantriṇastvaritastvarāvān jaghāna | damiśāmipūrīṇāṃ ṇyantānāṃ “vā dānta—” ityādinā niṣṭhāyāṃ vikalpeneṭpratiṣedhanipātanādubhayarūpatā || “ruṣyamatvarasaṃghṛṣāsvanam” iti vikalpāddruṣerūbhayarūpatā ||
10.21
21. teṣāmiti || vihanyamānānāṃ prahriyamāṇānāṃ teṣāṃ rākṣasānāṃ saṃbandhibhiḥ karṇabhedibhiḥ karṇavidāribhiḥ saṃghuṣṭaiḥ saṃghuṣitaiḥ ākrandanairityarthaḥ | jagat abhyamitatrāsaṃ prāptabhayamāsvāntāḥ āsvānitāḥ pratidhvānitāḥ kakubho yasya tattathābhūt || “ac pratyanvavapūrvātsāmalomnaḥ” ityatra “ac” iti yogavibhāgātpadmanābhādivatsamāsāntaḥ || “ruṣyamatvarasaṃghuṣāmtvanām” itīṭpratiṣedhavikalpātsaṃghiṣṭādiṣūbhayarūpatā | saṃpūrvasya ghuṣerviśabdene'pi paratvādvikalpa eva | svanateranupasṛṣṭāt “kṣubdhasvānta—” ityādinā nipātanānmanasi nityamaniṭtve āṅupasṛṣṭasyāyaṃ vikalpaḥ ||
10.22
22. bhayeti || tatastrāsānantaraṃ bhayena saṃhṛṣṭaromāṇaḥ pulakitāṅgāḥ | sāttvikānāṃ sarvarasasādhāraṇatvād bhaye'pi romaharṣaḥ || “hṛṣelomasu” iti vikalpādaniṭtvam | apacitatviṣo'pacāyitatviṣo naṣṭatejasa ityarthaḥ || “apacitaśca” iti nipātanāccāyaterniṣṭhāyāṃ vikalpādaniṭtvaṃ cāyaścibhāvaśca | kṣīṇavikrāntā naṣṭaparākramāste saputrā mantriṇaḥ kapinā hanūmatā kṣaṇena kṣayaṃ nāśamaneṣata nītāḥ | nayateḥ karmaṇi luṅi, ciṇvadidbhāvapakṣe cleḥ sici guṇaḥ jhasyādādeśaḥ ||
10.23
23. hatveti || mārutirhanūmān rakṣāṃsi hatvā nigṛhītāriśāsano nirastarāvaṇājñaḥ san || “graho'liṭi dīrghaḥ” iti dīrghaśca || punaraśokavanikāmeva lavituṃ chettum || “ārdhadhātukasyeḍvalādeḥ” itīḍāgamaḥ || akramīṣṭata ityarthaḥ | kramerluṅi “stukṛmoranātmanepadanimitte” itīṭ || “hyanta—” ityādinā sici vṛddhipratiṣedhaḥ ||
10.24
24. āvarītumiti || prabhañjanasuto vāyunandanaḥ ākāśamāvarītumācchādayitumiva vīn patriṇaḥ | ‘viviṣkirapatatriṇaḥ’ ityamaraḥ | varītuṃ grahītumiva cetyubhayatra phalotprekṣā || “vṛto vā” iti vṛṅkhṛñoriṭo dīrghavikalpaḥ | utthitamucchritaṃ vanaṃ vināśayannirmūlayannādayiṣṭa na dayāmāsa nirdayaṃ babhañjetyarthaḥ | dayaterluṅi taṅi sicīṭ ||
10.25
25. variṣīṣṭeti || kalpaśākhinaḥ kalpavṛkṣān kṣipyan utpāṭya svarge prati prerayan | kṣiperdaivādikāluṭaḥ śatrādeśaḥ | maithilyāḥ śivaṃ kalyāṇaṃ variṣīṣṭa tebhyaḥ sītākalyāṇaṃ varaṃ vṛṇotvityarthaḥ | atrātiprabhūtārthe vṛtavāniti vaktavye bhaviṣyattopacārādāśīḥprayogaḥ| vṛṇoterāśīrliṅi ñitvāttaṅi sīyuṭ || “liḍsicorātmanepadeṣu” iti vikalpādiṭ || “na liṅi” iti dīrghapratiṣedhaḥ || “suṭtithoḥ” iti suṭ | ṣatvaṣṭutve || kiṃ ca samantataḥ kṣiptāḥ vṛkṣāḥ kalpaśākhinaḥ kṣoṇīṃ bhūmiṃ prāvāriṣuriva prāvṛtāmuttarāsaṅgavatīmiva cakrurityutprekṣārthaḥ | ‘dvau prāvārottarāsaṅgau’ ityamaraḥ | vṛṇoterluṅi sici vṛddhiḥ | udāttatvādvalādīṭ || “vṛto vā” iti dīrdhe prāpte “sici ca parasmaipadeṣu” iti pratiṣedhaḥ ||
10.26
26. samite || atha daśānanaḥ svamākūtaṃ viṣādaliṅgamaṅgitaṃ saṃvuvūrṣuḥ saṃvarītumācchādayitumicchuḥ ājñāṃ śāsakatvaṃ vivariṣurvivarituṃ prakaṭayitumicchuḥ san | ubhayatra vṛṇoteḥ sannantādupratyayaḥ || “id sani vā” itīṭūpakṣe guṇo raparaḥ aniṭpakṣe “udoṣṭhyapūrvasya” iti ukāro raparaḥ || “iko jhal” iti sanaḥ kitvānna guṇaḥ || kapiṃ hanūmantaṃ hantumakṣamyaṃ kṣantumaśakyamasahyavikramamityarthaḥ || “poradupadhāt” iti yatpratyayaḥ || akṣamakṣakumāraṃ drutaṃ kṣipramavariṣṭa vṛtavān niyuktavānityarthaḥ | vṛño luṅi katrrabhiprāye taṅi “liṅsicorātmanepadeṣu” itīṭ ||
10.27
27. ūca iti || he vatsa tvaṃ gaccha śatroḥ parākramaṃ saṃvariṣīṣṭhāḥ saṃvṛṇuṣva tiraskuruṣvetyarthaḥ | vṛñaḥ saṃpūūrvādāśīrliṅi thāsi “liḍsicorātmanepadeṣu” iti vikalpādiṭ | śatrusaṃmukhaṃ śatrusamakṣaṃ svaritā sveḍitā upatāpayitā vā san | svṛśabdopatāpayorityasmāttṛc || “svaratisūti-” ityādinā vikalpādvalādīṭ || yudhi māyābhiḥ hṛṣīṣṭhāḥ kuṭilacārī bhava | hṝ kauṭilya ityasmādāśīrliṅi “ṛtaśca saṃyogādeḥ” iti pākṣika iḍabhāvaḥ || “uśca” iti liṅsicoḥ kitvānna guṇaḥ ||
10.28
28. drutamiti || kiṃ ca pradhanottame mahāraṇe nirbhayaḥ san drutaṃ saṃsvariṣīṣṭhāśca samyak śabdayasva ca | svaraterāśīrliṅ || “samo gamyūcchi—” ityādinā taṅ || “svaratisūti—” ityādinā vikalpādid || ityūce iti saṃbandhaḥ | atha māyānāṃ sotā prasavitā | sūteḥ sūyatervā tṛc | so'kṣaḥ kaperyutiṃ tejo vidhavituṃ vicālayitumapanetumagāṅgataḥ || “svaratisūti—” ityādinā sūdhūso vikalpādidūtadbhāvau ||
10.29
29. vigāḍheti || vanasyālaṃ vigāḍhā viloḍayitā śatrūṇāṃ ca gāhitā | ubhayatra gāhestṛci ūditvādiḍvikalpādiḍabhāvapakṣe ḍhatvādikāryam | laṅkānivāsināṃ rakṣasāṃ raddhā hiṃsitā | radha hiṃsāyāṃ tṛci “radhādibhyaśca” iti vikalpādanipa़kṣe “jhaṣastathoḥ—” ityādinā tasya dhatvam | asau kapiḥ hanūmān akṣaṃ radhituṃ hiṃsitum | radhestumuni pakṣe iṭ | ārebhe ārabdhavān ||
10.30
30. niriti || vanānniṣkuṣitadrumo niṣkṛṣṭavṛkṣaḥ kapiḥ || “iṇniṣṭhāyām” iti kuṣerniṣṭhāyāṃ nityamid || daśamukhātmajāt akṣāt niṣkoṣitavyān niṣkraṣṭavyān prāṇān niṣkroṣṭuṃ niṣkraṣṭum || “niraḥ kuṣaḥ” itīḍvikalpaḥ || parighamādāya tasthau sthitavān ||
10.31
31. eṣṭāramiti || eṣitā pratibhaṭānveṣaṇaśīlaḥ saṃkhye yuddhe bhṛśaṃ sahitā vimardasahaḥ roṣṭā roṣaṇaśīlo'kṣastādṛśameṣṭāraṃ soḍhāraṃ roṣṭāraṃ hiṃsitāraṃ hanūmantaṃ reṣituṃ śastrasaṃhatīrvyāsyat kṣiptavān | vipūūrvādsyaterlaṅyāḍuṅghī | eṣṭāramityādau sarvatra tācchīlye tṛn || “tīṣasaha-” ityādinā sarvatreṅvikalpaḥ ||
10.32
32. śastrairiti || saṃkhye yuddhe śastrairdideviṣuṃ devitumicchuṃ vijigīṣumityarthaḥ | kīrttimīrtsumardhitumardhayituṃ vardhayitumicchum | antarbhāvitaṇijartho'yaṃ nirdeśaḥ | anyathā sakarmakatvāyogāt | īdṛśamakṣaṃ kapiḥ svayamapi parighaṃ dudyūṣuḥ parigheṇa dideviṣuḥ || “divaḥ karma ca” iti pakṣe karmasaṃjñā | tathā yaśāṃsyardidhiṣuḥ san | īrtsuvadvigrahārthau | vṛkṣairatāḍayat | sthite'pi parighe kiyacciraṃ vṛkṣatāḍanaiḥ cikrīḍetyarthaḥ | atra dīvyaterṛdhnoteśca sannantādupratyaye “sanīvantardha-” ityādinā iḍvikalpātpratyekaṃ dvairūpyam | tatredpakṣe ivantasya divo laghūpadhaguṇaḥ | anidpakṣe “halantāca” iti sanaḥ kittve “cchvoḥ śūḍanunāsike ca” ityūḍādeśe yaṇādeśe dudyūṣuḥ | ṛdheśceṭpakṣe laghūpadhaguṇe rapare “na ndrāḥ—” ityādinā niṣedhādrephavarjitasya dhiśabdasya dvirvacane abhyāsasya jaśtve ardidhiṣuḥ | anidpakṣe “āpajñapyṛdhāmīt” ityakārasya rapara īkāraḥ | tato dvirvacane “atra lopo'bhyāsasya” ityabhyāsalope īrtsuḥ ||
10.33
33. bhūya iti || bhūyastāḍito'pi punaḥ dhipsuṃ dadhituṃ stambhayituṃ micchum | dambhu stambha iti dhātoḥ sannantādupratyayaḥ || “sanī-
vanta—” ityādinā vikalpādanipcakṣe “dambha icca” iti dambhereca ikāraḥ | pūrvavadabhyāsalopaḥ || “halantāca” ityatra halgrahaṇasya jātivacanatvātsanaḥ kittve “aniditām—” ityādinā upadhānakāralopaḥ | dakārasya bhaṣbhāve dhakāraḥ || “khari ca” iti carte bhakārasya pakāraḥ | taṃ rājaputramakṣaṃ didambhiṣuḥ svayaṃ stambhayitumicchuḥ | dambheriṭpakṣe rūpam | āhūya ahan hatavān | hanterlaṅi halṅyādilopaḥ | tato ghātānantaraṃ so'kṣo mūrcchāvān mūrcchito dhvajaṃ dhvajastambhaṃ saṃśiśrīṣuḥ saṃśrāyitumicchuḥ abhūt saṃśrita ityarthaḥ | śrayateḥ sannantādupratyayaḥ || śrayateḥ “sanīvanta—” ityādinā vikalpādanipcakṣe “ajjhanagamāṃ sani” iti dīrghaḥ ||
10.34
34. āśvasyeti || so'kṣaḥ kṣaṇādāśvasya punarujjīvya tejasā svapratāpena lokān bibhrakṣuḥ bhraṣṭuṃ paktumicchuriva didhakṣuriveti yāvat | utprekṣālaṃkāraḥ | ruṣā roṣeṇa bibhrajjiṣuḥ | pūrvavadvigrahārthau | bhrasja pāka iti dhātoḥ sannantādupapratyayaḥ || “sanīvanta—” ityādinā iṭpakṣe “bhrasjo ropadhayoḥ—” ityādinā ramāgamabhāvapakṣe sakārārasya ścutvajaśtve | ubhayābhāvapakṣe “skoḥ—” ityādinā salopaḥ || “vraśca—” ityādinā ṣatvam || “ṣaḍhoḥ kaḥ si” iti katvam || “iṇakoḥ” iti ṣatve bibhrakṣuḥ | bibhrajjiṣuḥ didhakṣuragniḥ tatprakhyaṃ tatkalpaṃ kapiṃ bāṇairavākirat avakīrṇavān ||
10.35
35. samitti || bāṇairdiśaḥ saṃyuyūṣu saṃvavituṃ miśrayitumicchum | yāteḥ sannantādupapratyayaḥ || “sanīvanta—” ityādinā anidvapakṣe
“ajjhanagamāṃ sani” iti dīrghaḥ || akṣaṃ drumairthiyaviṣuḥ | iṭpakṣe guṇāvādeśau | kapiḥ raṇe vikramaṃ darśayan māyāmindrajālamivākārṣīt | tathā sāndraṃ drumānvavarṣedityarthaḥ ||
10.36
36. vānaramiti || akṣo vānaraṃ śastraiḥ prorṇunaviṣurācchādayitumicchurvididyute vididīpe || “dyutisvāpyoḥ saṃprasāraṇam” ityabhyāsasya saṃprasāraṇam || tamakṣamūpalairvṛkṣaiśca prorṇunūṣuḥ prorṇavitumicchuḥ kapirābabhau | icchokteravirāmaḥ sūcitaḥ | ubhayatrorṇoteḥ sannantādupratyaye pūrvavadaniṭpakṣe “ajjhanagamāṃ sani” iti dīrghaḥ | iṭpakṣe tu “vibhāṣorṇoḥ” itīḍādipratyayasya ṅittve uvaṅādeśaḥ | aṅittve guṇāvādeśau ||
10.37
37. svāmiti || tau kapirākṣasau svāṃ śaktiṃ sāmarthyaṃ jijñāpayiṣū loke prakaṭīcikīrṣū nu kiṃ vā jaganti śastrairbuṃbhūṣū bhartuṃ pūrayitumicchū nu | bharajñāpyoḥ pūrvavadiḍvikalpaḥ | āhave paśyatāṃ janānāmiti buddhiṃ vitarkamakṛṣātāṃ kṛtavantau ||
10.38
38. māyābhiriti || rākṣaso'kṣaḥ suciraṃ māyābhiḥ kliṣṭvā kleśitvā ciraṃ yuddhvetyarthaḥ akleśitakriyarmākliṣṭakarmāṇamakhaṇḍitapauruṣaṃ vānaraṃ saṃprāpyāsādya parigheṇāhato bhūmau papāta mamāraityarthaḥ || “kliśaḥ ktvāniṣṭayoḥ” itīḍvikalpaḥ ||
10.39
39. pavita iti || atha sa hanūmān payonidhau pūtvā snānena pavitvā śuddhvā śītairanuguṇairvātairanukūlavātaiḥ pavitaḥ pūtaḥ san || “pūṅaśca” iti ktvāniṣṭhayorḍikalpaḥ || patribhiḥ pakṣibhiḥ kṣudhitvā bubhukṣitvā adhyuṣitamadhiṣṭhitaṃ vanam || “vasatikṣudhoriṭ” iti ktvāniṣṭhayornityamiḍāgamaḥ || bhūyo babhañja ||
10.40
40. uccairiti || uccairyathā tathā añcitalāṅgūlaḥ udañcitavāladhiḥ śiro'ñcitvaiva udañcayyaiva saṃvahan | vijayotsāhādudañcitaśiraḥpuccha ityarthaḥ || “añceḥ pūjāyām” iti pūjārthe nityamid | iyamevānayoḥ pūjā yadunnamanam | vātairvilubhitam || “lubho vimohane” iti vimohane ktvāniṣṭhayornityamid || vimohanaṃ vyākulīkaraṇamiti kāśikā | vahnipiṅgalaṃ kesaraṃ kiñjalkaṃ dadhatkapiḥ babhañjeti pūrveṇānvayaḥ ||
10.41
41. jaritveti || anye śākhinastaravo jaritveva jīrṇā bhūtveva tasya kapeḥ javena vegenaiva nipetuḥ | yathā jīrṇā vāyuvegeneti bhāvaḥ | anyānatirūḍhamūlāṃstarūṃstalena pāṇitalena vṛścitvā chittvā vivaśāmnirālambānapātayat || “jṝvraścyoḥ ktvi” || iti ktvāpratyaye nityamid ||
10.42
42. damitveti || kapikesarī ripusaṃghātān damitvā dāntvāpi hatvāpītyarthaḥ aśrāntvā aśramitvā || “udito vā” iti dameḥ śrameca ktvāyāṃ vikalpādiṭ || karttiṣyan punaśchetsyan nartsyan narttiṣyanniva || “se'sici kṛtacṛtachṛdatūdatṛdaḥ” iti sakārādyārdhadhātukevikalpādiṭ || niraṅkuśo durvāraḥ san vanaṃ cacāra | nirbhīko vane babhrāmetyarthaḥ ||
10.43
43. pāramiti || atha sa kapiḥ punarāvartsyatāmāvarttiṣyamāṇānāmāgamiṣyatāmityarthaḥ || “na vṛdbhyaścaturbhyaḥ” itīṭpratiṣedhaḥ || dviṣāṃ pāramantaṃ jigamiṣan gantumicchan || “gameriṭ parasmaipadeṣu” itīḍāgamaḥ || laṅkānivāsināṃ saṃbandhini vane mattadviradavat mattagajena tulyaṃ reme cikrīḍa ||
10.44
44. yadīti || yadi rakṣaḥpateḥ rāvaṇasya svayaṃ svata eva yoddhumabhiprāyo yuyutsā akalpsyat akalpiṣyata syāccedityarthaḥ | kṛpeḥ kriyātipattau lṛṅi “luṭi ca kḷpaḥ” iti cakārātparasmaipadam || “tāsi ca kḷpaḥ” iti cakārātsakārādyārdhadhātuke'pi parasmaipadeṣviṭpratiṣedhaḥ || adyāhaṃ tamapyabhiprāyaṃ taṃ rāvaṇaṃ vā akatrtsyamakarttiṣyam || kṛtī chedane | pūrvavallṛṅi “se'sici kṛta—” ityādinā sakārādyārdhadhātukasya ned | iti vadan kapiracarat ||
10.45
45. hata iti || kiṃ ca tasmin rāvaṇe hate sati priyaṃ priyodantaṃ śrutvā prabhuḥ svāmī rāmaḥ parāṃ prītiṃ kalpatā kalpayitā saṃpādayitā | antarbhāvitaṇijartho'yam | kṛperakarmakatvāt | adyaiva ca sītāyāścetasi paraṃ bhṛśaṃ toṣo harṣaḥ kalpsyati kalpiṣyate bhaviṣyatītyarthaḥ || "tāsi ca kḷpaḥ" itīṭpratiṣedhaḥ | "luṭi ca kḷpaḥ" iti parasmaipadam ||
10.46
46. āhūyeti || athākṣavadhaśravaṇānantaraṃ rāvaṇaḥ indrajitamantikādantikaṃ pratyāhūya || "dūrāntikārthebhyo dvitīyā ca" iti cakārātpañcamī || avocat | yadavocattadeva sārdhaślokacatuṣṭayenāha | vana iti | vane matto gajendra iva kruddhaḥ pradhaneṣu yuddheṣvaṭan saṃcaran ||
10.47
47. yayātheti || asakṛd dviṣatāmantaṃ pāraṃ yayātha ayāsīḥ | yāṃtestāsau nityamanidtvāt "acastāsvatthalyaniṭo nityam" itīṭpratiṣedhaḥ | bhūyo yātāsi yāsyasi ca | tāsāvaniṭtvaṃ cedamudāhṛtam | tvaṃ devān jetuṃ śaśaktha aśakaḥ | śakerliṭi thāsi "upadeśe'tvataḥ" itīṭpratiṣedhaḥ | kiṃ ca saṃyati māyāḥ sasmartha asmārīḥ || "ṛto bhāradvājasya" itīṭpratiṣedhaḥ ||
10.48
48. tvamiti || kiṃ ca tvaṃ śastrāṇi sasajiṃtha sasraṣṭha duḥsahān durdharṣānarīṃśca dadraṣṭha darśitha | aniṃdaṃpūrvaste raṇābhiyoga ityarthaḥ || “vibhāṣā sṛjidaśoḥ” itīr̤ikalpaḥ || tvameva mahatāṃ mahendrādīnāmapi śastrāṇi śastrairāditha bhakṣayasi sma || “iṃḍatyarttivyayatīnām” itīṭ ||
10.49
49. sa iti || sa pūrvoktaguṇaviśiṣṭastvaṃ durbuddhimanucitakarmārambhitvāditi bhāvaḥ kapiṃ haniṣyan || “ṛddhanoḥ sye” itīṭ || mamājñayā vraja | rākṣasīṃ māyāṃ mā nākṣīḥ mā na vyaktīkuru | kiṃ tu vyaktīkurvityarthaḥ || “añjeḥ sici” itīṭ || vikramaṃ mā na prastāvīḥ| kiṃ tu prastuhītyarthaḥ || “stusudhūñbhyaḥ parasmaipadeṣu” itīṭ || “iṭa īṭi” ityubhayatra salopaḥ || “na māṅyoge” ityaṭpratiṣedhaḥ | pratiṣedhadvayasya prakṛtārthaparatvam ||
10.50
50. meti || mahāstrāṇi mā na sāvīḥ mā na prasuhi kiṃ tu prasuhi prayuṅkṣvetyarthaḥ | ṣu prasavaiśvaryayoḥ iti dhātoradādikālluṅ | raṇe'rīn mā na dhāvīrmā na kampaya | kiṃ tu kampaya bhīṣayasvetyarthaḥ | dhūño luṅ | ubhayatra “stusudhūñbhyaḥ—” ityādinā iṭ | śeṣaṃ pūrvavat | vānaraṃ mā na saṃyaṃsīḥ mā na saṃyaccha kintu saṃyaccha badhānetyarthaḥ | yamerluṅi “yamaramanamātāṃ sak ca” iti sagāḍāgamau | śeṣaṃ pūrvavat | aśaṅkitastūrṇam || “ruṣyamatvara—” ityādinā vikalpādāniṭpakṣe “jvaratvara—” ityādinā ūṭh || vraja gaccha ||
10.51
51. anaṃsīditi || athendrajit mandirādbrajan nirgacchaṃstasya rāvaṃṇasya caraṇāvanaṃsīt nanāma | tasmātpiturāśiṣaścāvāpyottamāṃ mahatīṃ prītimayāsīt || namiyātyorluṅi "yamiramanamātāṃ sak ca" iti sagiḍāgamau | gatamanyat ||
10.52
52. gata iti || indrajidvikramābhijño rakṣasāṃ patiḥ rāvaṇo vānaraṃ jitaṃ manvānaḥ tasminnindrajiti gate sati saṃrambhātkopāt | 'saṃrambhaḥ saṃbhrame kope' iti viśvaḥ | upāraṃsīdupārataḥ | ramerluṅi "upācca" iti parasmaipadam | sagiḍāgamādi ||
10.53
53. sa iti || sa indrajit dviṣaḥ śatrūn sismayiṣamāṇaḥ smetuṃ parihasitumicchan | smayateḥ sannantālluṭaḥ śānac | māyāṃ vyañjijiṣurvyaktumicchan | añjeḥ sannantādupratyayaḥ | kalpānte jagatpipaviṣuḥ pavitumicchuḥ pramārṣṭukāmaḥ | pūṅaḥ sannantādupratyayaḥ || "smipūṅkhvañśaṃ
sani” iti sarvatred || kalpānte vāyuḥ pralayakālamāruta iva durdharo dhurdharṣaḥ sannagāt ||
10.54
54. lokāniti || viparyaye kalpānte lokānaśiśiṣoraśitumicchorbubhukṣoḥ | aśnāteḥ sannantādupratyayaḥ | pūrveṇaiveṭ | kṛtāntasyāntakasya tulyaḥ sa indrajidvane vṛkṣāṃścikariṣoḥ vikṣeptumicchoḥ kapeḥ balaṃ jigariṣuḥ jigrasiṣuḥ || “kiraśca pañcabhyaḥ” ityubhayatrāpīṭ || anyadrutam ||
10.55
55. roditīti || tasminnindrajityāyātyāgacchati sati pakṣigaṇaḥ śucā śokena hatān vṛkṣān bandhorāgema mṛtānbandhūnivetyupamā | muktakaṇṭhaṃ saśabdaṃ roditi smevetyutprekṣā || “rudādibhyaḥ sārvadhātuke” itīṭ ||
10.56
56. āśvasīditi || tasminnāyāti sati tasya vegapavanenāhatamādhūtaṃ vicitraiḥ stabakaiḥ udbhāsi prakāśamānaṃ lulitapallavaṃ vikṣiptaviṭapaṃ vanamāśvasīdiva ujjajīvitamivetyutprekṣā | śvaserluṅi “rudaśca pañcabhyaḥ” itīṭ ||
10.57
57. neti || he durācāra na prāṇiṣi na jīvasi mariṣyasītyarthaḥ | ana prāṇana iti dhātoḥ sārvadhātuke laṭi sipi rudāditvādiṭ | māyānāṃ ca neśiṣe na prabhavasi | mayi māyāśca na prabhavantītyarthaḥ || “īśaḥ se” itīṭ || “adhīgartha—” ityādinā ṣaṣṭhī || kākutsthaṃ rāmaṃ neḍiṣe yadi na stauṣi cet śaraṇaṃ na gamiṣyasi cedityarthaḥ || “īḍajanodhve ca” iti cakārātseśabdasya iṭ || iti vaco vānarastamindrajitamūce || itīḍadhikāraḥ ||
10.58
58. sasainya iti || indrajit saṃkhye yuddhe sasainyaḥ senāsamavetaḥ san taṃ kapīndraṃ śaraiḥ sādhāraṇairbāṇaiḥ kṣuraprairardhacandraiḥ | 'ardhacandraḥ kṣurapraḥ syāt' iti yādavaḥ | māyābhirindrajālaiśca śataśaḥ sarvato muhuśchādayan ācchādayan prāvarttiṣṭa pravṛttaḥ | sasainyaḥ ityatra “visarjanīyasya saḥ” iti satve ścutvam | śaraiḥ kṣurapraiḥ ityatra “śarpare visarjanīyaḥ” iti visarjanīyasya visarjanīyādeśaḥ| anyatra “vā śari” iti vikalpātsatve śarparasya ścutvam ||
10.59
59. vānara iti || kulaśailābhaḥ tadvadraṇe sthira ityarthaḥ vānaro mārutiḥ āyudhāni śīkarā iveti upamitasamāsaḥ | tadvadakiñcitkarāṇītyarthaḥ |
prasahyābhibhūya yaśa ātmana icchan yaśaskāmyan || "kāmyacca" iti kāmyacapratyaye tadantātsanādyantadhātolam̐ṭaḥ śatrādeśaḥ | īṣadasamāptāni tamāṃsi tamaskalpān | īṣadasamāptau kalpappratyayaḥ | kutsitāni rakṣāṃsi rakṣaḥpāśāḥ tān kṣudrarākṣasān || "yāpye pāśap" iti yāpyārthe pāśapapratyayaḥ | yāpyaḥ kutsitaḥ | prakṛtyarthaviśeṣakāśca svārthikāḥ pratyayāḥ prakṛtito liṅgavacanānyativarttanta iti napuṃsakatve siddhe pulliṅgatā cintyā | atra vānaraḥ śailābhaḥ ityubhayatrāpi “kupvoḥ ॱka ॱpau ca” iti yathākramaṃ visarjanīyasya jihvāmūlīyopadhmānīyau | pāśabāditratyayasthayoḥ kupvorapadāntitvāt "so'padādau" iti sarvatra visarjanīyasya satvam | adudruvat tānabhidruta ityarthaḥ | drugatāvityasmālluṅi "ṇiśridrusrubhyaḥ—" ityādinā caṅyuvaṅādeśaḥ ||
10.60
60. dhanuriti || jyotiṣūlporukesaraḥ jvālātulyamahāsaṭaḥ kapīndro dhanuṣpāśāni kutsitadhanūṃṣi bibhratīti tadbhṛtaḥ | pūrvavat pāśakalpapoḥ "iṇaḥ ṣaḥ" iti visarjanīyasya ṣatvam | nirnamaskārān darpātkasyāpyakṛtanamaskārān rākṣasendreṇendrajitā puraskṛtānagrataḥ kṛtān rākṣasān || “namaspurasorgatyoḥ” iti visarjanīyasya satvam || "sākṣātprabhṛtīni ca” || “puro'vyayam” iti ca gatitvam | saṃkhye raṇe dudhāva dhunoti sma ||
10.61
61. svāmina iti || svāmino rāmasya niṣkrayamānṛṇyaṃ gantuṃ prāptumāviṣkṛtabalaḥ prakāśitaśaktiḥ tathā duṣkṛtabahiṣkṛto bahiṣkṛtaduṣkṛtaḥ palāyanapāparahita ityarthaḥ | tathāha manuḥ | 'yastu bhītaḥ parāvṛttaḥ
saṃgrāme hanyate paraiḥ | bharturyad duṣkṛtaṃ kiṃcittatsarvaṃ pratipadyate || yaccāsya sukṛtaṃ kiṃcidamutrārthamupārjitam | bharttā tatsarvamādatte parāvṛttahatasya tu' || iti | āhitāgnyāditvātriṣṭhāyāḥ paranipātaḥ | kapiḥ samare śatrūn ghnan rarāja || "iḍudupadhasya cāpratyayasya" iti sarvatra visarjanīyasya ṣatvam ||
10.62
62. caturiti || vṛkṣān catasraḥ kāṣṭhāḥ diśaḥ samāhṛtāścatuṣkāṣṭham | samāhāradvigau "ābanto vā" iti vikalpānnapuṃsakatvam || "iḍudupadhasya-" ityādinā visarjanīyasya ṣatvam || catuṣkāṣṭhaṃ kṣipan taduddiśya kṣipan tatra kṣipannityarthaḥ | gamyamānoddeśakriyāpekṣayā karmatvam | bahuvrīhau kṣepaṇakriyāviśeṣaṇametaditi kecit | raṇe ripūṃstiraskurvannabhibhavan tiraḥkṛtadigābhogaḥ svakāyena vṛkṣaiścācchāditadigvistāraḥ || "tiraso'nyatarasyām" iti satvavikalpaḥ | kapirbhraman raṇe nānāvidhaṃ caran bahudhā dadṛśe | eko'pyaneka iva dṛṣṭa ityarthaḥ | ekasya bahutavāsaṃbandhe'pi tatsaṃbandhokteratiśayoktiḥ ||
10.63
63. atha sārdhaślokena mārutiṃ varṇayati || dvirityādinā || jvalanapiṅgalo'gnipiśaṅgo'sau mārutiḥ nagairvṛkṣairabhighātaṃ dvirdvivāraṃ kurvatāṃ dviṣāṃ catuścaturvāraṃ kurvan || "dvitricaturbhyaḥ suc" iti kṛtvo'rthe suc || "dvistriścaturiti kṛtvo'rthe" iti visarjanīyasya vikalpātṣatvam | saṃgrāmādarīn bahiṣkariṣyan nirākariṣyan | idudupadhatvānnityaṃ ṣatvam ||
10.64
64. jyotiriti || jyotiṣkurvanniva tejaḥ sruvāna ivetyarthaḥ | kriyāsāmānyavācinā viśeṣo lakṣyate | eko'pi parārdhavat | parārdhaśabdo'tra saṃkhyeyavacanaḥ | parārdhasaṃkhyāka ivetyutprekṣā | saṃkhye yuddhe āṭīdacārīt || “iṭa īṭi” iti salopaḥ || āyuṣkaro na bhavatītyanāyuṣkaraṃ jīvitahāriṇaṃ mārutiṃ dhanuḥ kare yasya sa dhanuṣkaraḥ || “nityaṃ samāse'nuttarapadasthasya” ityubhayatrāpi nityaṃ ṣatvam || śatraśatrurindrajit prāpa abhiyāta ityarthaḥ ||
10.65
65. asyanniti || aruṣkarān vraṇakarān | ‘vraṇo'striyāmīramamaruḥ’ ityamaraḥ | bāṇānasyan kṣipan jyotiṣkarasamadyutirbhāskarasamaprabhaḥ | atrobhayatrāpi “nityaṃ samāse—” ityādinā ṣatvam | yaśaskaraḥ śatrukṣayenātmanaḥ kīrttisampādakaḥ sa rākṣaso yaśaskāmaṃ tadgatakīrttikāmam || “ataḥ kṛkami—” ityādinā satvam || kapiṃ bāṇairavākiraccikṣepa ||
10.66
66. cakāreti || asau mārutiḥ viyati ākāśe caran marmāvidbhiḥ marmabhedibhiḥ | vidhyateḥ kip || “nahivṛti—” ityādinā dīrghaḥ || tamaskāṇḍairayomayatvāttamaḥ savarṇaiḥ | kaskāditvātsatvam | anekadhā
bhidyamāno'pyadhaspadaṃ bhūtale pādavikṣepaṃ na cakāra | mayūravyaṃsakāditvātsamāse “adhaḥśirasī pade” iti satvam || iti satvādhikāraḥ ||
10.67
67. pṛtanāṣāḍiti || prabhañjanasyāpatyaṃ pumān prābhañjaniḥ mārutiḥ || “ata iñ” || pṛtanāṃ sahata iti pṛtanāṣāḍindraḥ || “saheḥ sāḍhaḥ saḥ” iti ṣatvam || tadviṣa indrajitaḥ| atra “chandasi sahaḥ” iti ṇvipratyayasya chandasi vidhānāt puruhūtadviṣa iti pāṭhaṃ bhindanti | anye tu 'turāsāhaṃ purodhāya' ityādi prayogadarśanādbhāṣāyāmapīcchanti | yānasya rathasya dhūrṣu yugāgreṣu || “ādeśapratyayayoḥ” iti ṣatvam || yuktān baddhān vājino'śvāṃn tvakṣu carmasu | pūrvavat ṣatvam | nirbhidya vidārya āyūṃṣi jīvitāni || “numvisarjanīyasya śarvyavāye'pi” iti ṣatvam || amocayadatyājayat ||
10.68
68. suṣupuriti || te vājinaḥ yadā bhūmau suṣupuḥ dīrghaṃ nidadruḥ || “ādeśapratyayayoḥ” iti ṣatvam || tadā proṣitatrāso nirgatabhayo'ta eva karkaśaḥ kaṭhinacitto rāvaṇirendrajit anyānaśvānāharttuṃ sārathimaśiśat ājñāpayat || “śāsivasighasīnāṃ ca” ityubhayatra ṣatvam ||
10.69
. 69. pratuṣṭūṣuriti || punaḥ yuddhaṃ pratuṣṭūṣuḥ prastotuṃ prārabdhumicchuḥ | stauteḥ sannantādupratyayaḥ || “ajjhanagamāṃ sani” iti dīrghaḥ | bhayamāsiṣañjayiṣuḥ śatrucitte bhayamāsañjayitumicchuḥ | sañjayateḥ sannantādupratyayaḥ || “stautiṇyoreva ṣaṇyabhyāsāt” iti dhātusakārasya ṣatvam || ātmīyānutsisahayiṣannutsāhayitumicchanniva | sāhayateḥ sannantāllaṭaḥ śatrādeśaḥ || “saḥ svidisvadisahīnāṃ ca” iti dhātusakārasya ṣatvāpavādisakāraḥ | rathamaśvāntarayuktamātasthau ārurohetyarthaḥ ||
10.70
70. balānīti || balāni sainyāni tarubhirvṛkṣairabhiṣiṣikṣantamabhiṣektumicchantam | abhipūvīt siñcateḥ sannantāllaṭaḥ śatrādeśaḥ|| “sthādiṣvabhyāsena cābhyāsasya” iti dhātvabhyāsasakārayoḥ ṣatvam || kapimeva vāridaṃ vijigīṣurindrajit punarvyūhaṃ balānāṃ cakragomūtrakādisaṃsthānaviśeṣaṃ cakre nirmame ||
10.71
71. abhīti || abhiṣyantamantayantaṃ mārayantamityarthaḥ || ṣo'ntakarmaṇītyasmād daivādikāllaṭaḥ śatrādeśaḥ || “otaḥ śyani” ityokāralopaḥ || “upasargātsunoti-” ityādinā ṣatvam || kapiṃ mārutimātmanaḥ svasya saṃprahārasamudbhūtaiḥ kapikṛtaprahārajanyairuścyutaiḥ vraṇacyutaiḥ koṣṇairīṣaduṣṇaiḥ raktaiḥ krodhādabhiṣuṇvanniva tasyopari kṣipannivetyarthaḥ | indrajiditi pūrveṇa saṃbandhaḥ || “upasargātsunoti-” ityādinā ṣatvam| abhyaṣu ṇvanniveti pāṭhāntare rākṣasā iti śeṣaḥ || “prāksitādadvyavāye'pi” iti ṣatvam ||
10.72
72. saṃgrāma iti || saṃgrāme raṇe avaṣṭabdhānavidūrasthān || “avāccālambanāvidūrryayoḥ” iti ṣatvam || tānnraviṣṣaṇānnrabhojanān rākṣasān | pacādyac || “veñva svano bhojane” iti ṣatvam || aviṣīdan akhinnaḥ san niṣadya toraṇe sthitvaiva || “sadiraprateḥ” ityubhayatrāpi sadeḥ ṣatvam || adhitiṣṭhāsyannākramiṣyan || “upasargātsunoti—” ityādinā ṣatvam || purasya toraṇaṃ vyaṣṭabhnāt adhiṣṭhitavān || “stanbheḥ” ityupasargāduttarasya stanbheḥ sakārasya ṣatvam ||
10.73
73. viṣahyeti || atha rākṣasāḥ kruddhāḥ santo viṣahya kapivigrahaṃ soḍhvā || “parinivibhyaḥ—” ityādinā saheḥ ṣatvam || śastrajālamavākiran vyakṣipan | yacchastrajālamindro'pi na vyaṣahata na visoḍhavān | saherlaṅi taṅ | tacchastrajālaṃ kapiḥ paryasahiṣṭa parisoḍhavān | saherluṅi taṅi pūrvasūtrānuvṛttau “sivādīnāṃ vāḍvyavāye'pi” iti saheḥ sakārasya vā ṣatvam ||
10.74
74. niṣyandamāneti || niṣyandamānarudhiraḥ kṣaradraktaḥ kapiḥ raktaniṣyandena raktasrāveṇa pāṭalān | prahārasahaḥ praharttā ceti bhāvaḥ || “anu-
viparyyabhinibhyaḥ syandateraprāṇiṣu" iti vā ṣatvam || viṣkantūn viṣkandanaśīlāṃścañcalān | skandestācchīlye tṛc | dviṣaḥ śatrūn aviṣkantā svayamacañcalaḥ san | pūrvavattṛc | adiṃ hadiṃ skandimiti pāṭhādaniṭtvam || “veḥ skanderaniṣṭhāyām” ityubhayatra vā ṣatvam || parigheṇāhan jaghāna | hanterlaṅ ||
10.75
75. meghanāda iti || meghanāda indrajit pariṣkandan parito bhraman pariṣkandantaṃ parito bhramantam || “pareborder” ityubhayatra ṣatvam || 'meghanādaḥ pariṣkantā pariṣkantāramāśvarim' iti kvacitpāṭhaḥ | ariṃ śatruṃ kapimapariskandamaślathaṃ yathā tathā || “pariskandaḥ prācyabharateṣu” iti ṣatvābhāvanipātaḥ || brahmapāśena brahmāstreṇa visphuran dīpyamānaḥ || “sphuratisphulatyornirnivibhyaḥ” iti vā ṣatvam || āśu ababhrāddhabandha ||
10.76
76. visphuladbhiriti || visphuladbhirutsāhādvaladbhiḥ puruṣāśanaiḥ rākṣasrairgṛhītaḥ tathāpi visphulatīti visphulaḥ sphuran | pacādyac | saṃjñāpūrvako vidhiranitya iti guṇābhāvaḥ || “sphuratisphulatyoḥ-” ityādinā ṣatvam || asau hanūmān viṣkambhituṃ vicalitum || “veḥ skabhnāternityam” iti ṣatvam || samartho'pi brahmavarādeva śakto'pi brahmaṇo gauravādalaṅghyatvānnācalat na cacāla | baddha eva sthita ityarthaḥ ||
10.77
77. kṛṣīḍhvamiti || he bhaṭāḥ bhartuḥ svāmino rāvaṇasyānandaṃ kṛṣīḍhvaṃ kurudhvam | jayaghoṣayeti bhāvaḥ | karoterāśīrliṅi sīyuṭ || “iṇaḥ ṣīdhvam—” ityādinā ṣīdhvamo dhakārasya mūrdhanyo ḍhakāraḥ || vānaraṃ netuṃ rāvaṇāntika prapayituṃ viyadākāśaṃ prati drutaṃ na mā ploḍhūm | kintu plavadhvamityarthaḥ | pratiṣedhadvayasya prakṛtārthavidhiparatvāt | pluṅ gatāviti dhātorluṅi taṅi dhvami “dhi ca” iti salope guṇaḥ || “iṇaḥ ṣīdhvam—” ityādineva luṅudhakārasya mūrdhanyo ḍhaḥ | ityuccairindrajitsvakān svakīyānbhaṭān prāvadat ||
10.78
78. gatamiti || aṅguliṣu saṅgo yasya so'ṅguliṣaṅgaḥ || “samāse'ṅguleḥ saṅgaḥ” iti ṣatvam || tasya bhāvastattvaṃ gataṃ hastagatamityarthaḥ | bhīravo manuṣyāḥ teṣāṃ sthānāt bhīruṣṭhānāt || “bhīroḥ sthānam” iti ṣatvam || ihāgataṃ laṅkāṃ prāptaṃ mārutiṃ nayanto rāvaṇāntikaṃ prāpayanto dviṣo rākṣasāḥ khādiṣyāma enaṃ bhakṣayiṣyāma iti procuḥ ||
10.79
79. agniṣṭometi || agniṣṭomādayaḥ saṃsthāḥ prakārāḥ yeṣāṃ teṣu agniṣṭomādisaṃstheṣu || “agneḥ stutastomasomāḥ” iti ṣatvam || jyotiṣṭomādiṣu kratuṣu yo mānuṣo dvijānviśvāmitrādīn arakṣīttasya mānuṣasya rāmasyāyaṃ dūta iti cāvadan ||
10.80
80. nāsāmiti || yo mānuṣo rāvaṇasya mātṛṣvasurapatyaṃ strī mātṛṣvaseyī || “mātṛṣvasuśca” iti ḍhagantyalopaśca || “mātṛpitṛbhyāṃ svasā” iti ṣatvam || tasyāḥ śūrpaṇakhāyā nāsāṃ lulāva ciccheda ca | mātuḥsvasurmātṛbhaginyāḥ|| “vibhāṣā svasṛpatyoḥ” iti ṣaṣṭhyā vikalpādaluk || “mātuḥ piturbhyāmanyatarasyām” iti vaikalpikaṣatvābhāvaḥ castvartho bhinnakramaḥ| tasyāstanayān kharādīṃstu jaghāna ca ||
10.81
81. prāduriti || kiṃ ca yasya manuṣyasya rākṣasānāṃ samāgame saṃprahāre saṃtrāsāḥ bhayāni na prāduḥṣanti na prādurbhavanti || “upasargaprādurbhyāṃmastiryacparaḥ” iti astisakārasya ṣatvam || kṣatriyaduḥṣūteḥ kṣatriyaduḥsantānasya | sūyateḥ karmaṇi striyāṃ ktin || “suvinirdurbhyaḥ supasūtisamāḥ” iti ṣatvam || tasya mānuṣasyāyaṃ praṇidhiścāra āgataḥ| 'yathārhavarṇapraṇidhirapasarpaścaraḥ spaśaḥ' ityamaraḥ ||
10.82
82. dṛṣṭveti || cārakarmaṇi niṣṇātaḥ kuśalaḥ || “ninadībhyāṃ snāteḥ kauśale” iti ṣatvam || viṣamāśayaḥ kapaṭacitto'ta eva pāpaḥ krūrakarmāyaṃ vānaro rājendraṃ rāvaṇaṃ suṣuptaṃ suṣṭhu suptam || “suvinirdurbhyaḥ-” ityādinā suptasamayoḥ ṣatvam || dṛṣṭvā jñātvā pramadāvanaṃ praviṣṭaḥ ||
10.83
83. sviti || suṣṭhu pratiṣṇātaṃ śuddhaṃ sūtraṃ yeṣāṃ teṣāṃ sūtrakṛtām || “sūtraṃ pratiṣṇātum” iti ṣatvam || kapiṣṭhalo nāma gotrapravarttakaḥ kaścidṛṣiḥ || “kapiṣṭhalo gotre” iti nipātanāt ṣatvam || tena samatviṣāṃ samānatejasāṃ dvijātīnāṃ brāhmaṇānāṃ vṛtte sthitāṃ tathāpavitracaritrāmityarthaḥ | maithilīṃ sītāṃ rātrāvaikṣata adrākṣīt ||
10.84
84. ślokacatuṣṭayena maithilīṃ viśinaṣṭi || sarvairiti || sarvaiḥ nārīguṇaiḥ pratiṣṭhata iti praṣṭhāṃ strīṇāmagragāminīmuttamāmityarthaḥ || “ātaścopasarge” iti kapratyayaḥ || “praṣṭho'gragāmini” iti ṣatvanipātaḥ || viṣṭarasthāṃ pavitrāsanasthām || “vṛkṣāsanayorviṣṭaraḥ” iti ṣatvanipātaḥ || gavi vāci sthirāṃ gaviṣṭhirāṃ satyavācamityarthaḥ || “gaviyudhibhyāṃ sthiraḥ” iti ṣatvam | etasmādeva nipātanātsaptamyā aluk | kuṣṭhale bhūtale || “vikuśamiparibhyaḥ sthalam” iti ṣatvam || śayānāṃ divi tiṣṭhatīti diviṣṭhāṃ khasthām || “ambāmba—” ityādinā ṣatvam || atra divīti nirdeśādaluk | nirmalāṃ tārāmiva sthitām ||
10.85
85. suṣāmnīti || śobhanaṃ sāma sāntvaṃ yasyāstāṃ suṣāmnīm || “ana upadhālopino'nyatarasyām” iti ṅīpi “suṣāmādiṣu ca” iti ṣatvam || sarvatejaḥsu sarvatejasāṃ madhye jyotiṣṭamāmutkṛṣṭatejobhūtām || “hrasvāttādau taddhite” iti ṣatvam || tanvīṃ kṛśāṃ śubhāṃ kalyāṇīmātmānaṃ śarīraṃ niṣṭapantīmiva tapo'gnau saṃtāpayantīmiva sthitām || “nisasta-
patāvanāsevane” iti ṣatvam || vanaṃ jyotiḥsāt kātsnryena jyotirmayaṃ kurvatīm || “vibhāṣā sāti kārtsnye” iti sātipratyayaḥ || “numvisarjanīya—” ityādinā ṣatve prāpte “sātpadādyoḥ” iti ṣatvaniṣedhaḥ ||
10.86
86. madhusāditi || madhusādbhūtāḥ kārtsnyena madhubhūtāḥ makarandapracurā ityarthaḥ | pūrvavatkārtsnye sātipratyaye “ādeśapratyayayoḥ” iti ṣatve prāpte pūrvavatpratiṣedhaḥ | taiḥ kiñjalkaiḥ piñjaraiḥ bhramarairākulāmullasatkusumāṃ puṇyāṃ pavitrāṃ hemaratnalatāṃ ratnakhacitahemamayakalpavallībhiva sthitām ||
10.87
87. vilocaneti || vilocanāmbu bāṣpaṃ siñcantīṃ kṣarantīm | padāditvāt “sātpadādyoḥ” ityādeśasakārasya ṣatvapratiṣedhaḥ | ata eva śokāgnisantaptasya hṛdayasya parisesicāṃ paritaḥ paunaḥpunyena secanaṃ kurvāṇāmiva sthitām | siñcateryaṅantātstriyāmapratyaye ṭāp || “upasargātsunoti” ityādinā ṣatve prāpte “sico yaṅi” iti pratiṣedhaḥ || uttamavratāṃ pativratāmityarthaḥ maithilīmaikṣateti pūrveṇānvayaḥ ||
10.88
88. dṛṣṭveti || tāṃ sītāṃ dṛṣṭvā parisedhataḥ parita ādhāvataḥ| ṣidhu gatyāmiti dhātoḥ “sedhatergatau” iti ṣatvapratiṣedhaḥ || dviṣo rākṣasān ghnan
vṛkṣānabhanak babhañja | bhañjerlaṅi tsilopaḥ kutvam | svayaṃ sākṣāt kruddho'nilo vāyuriva parita uccikṣepa ca uccikṣiptavāṃśca ||
10.89
89. pratīti || ghanadhvanirmeghanādo mahāhave anistabdho'pratibandhaḥ san | apratistabdhavikrāntamapratibandhavikramam || "pratistabdhanistabdhau ca" iti stambheḥ ṣatvābhāvānniyataḥ | astrāṇi nisodhavantam || "parinivibhyaḥ-" ityādinā ṣatve prāpte "soḍhaḥ" iti pratiṣedhaḥ || mārutiṃ vyatastambhat stambhayati sma | stambherṇau caṅi "stambhusivusahāṃ caṅi" iti ṣatvapratiṣedhaḥ ||
10.90
90. ta iti || te rākṣasāḥ rakṣāṃsi raktairasrairnisoṣyantaṃ plāvayiṣyantam || "sunoteḥ syasanoḥ" iti ṣatvapratiṣedhaḥ || abhijñāya tatkāle vyapacikīrṣu buddhvetyarthaḥ | savyathāḥ sabhayāḥ santaḥ | anyairapyāyatairdīrghairvairatrāśṛṅkhalādibhiḥ mevuḥ babandhuḥ | mava bandhana ityasmālliṭ || "ata ekahal-" ityādinā etvābhyāsalopau ||
10.91
91. viṣasādeti || indrajit baddhe divyāstrabaddhe bandhāntarakriyāṃ bandhāntarakaraṇaṃ buddhvā viṣasāda || "sadeḥ parasya liṭi" iti parasya ṣatva-
pratiṣedhaḥ | pūrvasya tu “sadiraprateḥ” iti ṣatvam || yato yasmād divyabandho'paraniyamaṃ niyantraṇaṃ bandhāntaraṃ na viṣahate || “parinivibhyaḥ-” ityādinā saheḥ ṣatvam ||
10.92
92. muṣṇantamiti || atha rākṣasāḥ kapiṃ puro'gre gṛhītvā tejāṃsi sūryādīnāṃ muṣṇantaṃ harantamivetyutprekṣā | vistīrṇoraḥsthalam || “raṣābhyāṃ no ṇaḥ samānapade” ityubhayatra ṇatvam || daśagrīvamupasedurāseduḥ ||
10.93
93. atha yugmenāha bahudheti || candramaṇḍale pratīcyāṃ paścimadiśi agre vanasya agrevaṇaṃ vanāgre | rājadantāditvātparanipātaḥ|| “vanaṃ puragā-” ityādinā ṇatvam | sūtranirdeśādaluk || varttamāne sati prabhāte satītyarthaḥ | bahudhā bhinnamarmāṇo vidāritamarmasthalāḥ || “aṭkuppu-” ityādinā ṇatvam || bhīmāḥ bhayaṃkarāḥ kharasyeva nāsikā yeṣāṃ te kharaṇasāḥ || “aj nāsikāyāḥ saṃjñāyāḥ nasaṃ cāsthūlāt” iti bahuvrīhisamāsānto'cpratyayo nasādeśaśca || “pūrvapadātsaṃjñāyāmagaḥ” iti ṇatvam || tadādayaḥ dviṣa ityuttareṇa saṃbandhaḥ ||
10.94
94. nirvaṇamiti || dviṣaḥ pūrvoktaviśepaṇāḥ rākṣasāḥ devadāruvanairāmiśrairmilitaiḥ || “vibhāṣauṣadhivanaspatibhyaḥ” ityatra “dvayakṣaratryakṣarebhya
iti vaktavyam” iti niyamādiha caturakṣarāt vananakārasya ṇatvābhāvaḥ| āmravaṇādibhirupalakṣitam || “pranirantara—” ityādinā vananakārasya ṇatvam | udyānamananena vānareṇa nirvāṇaṃ praśāntaṃ luptamiti yāvat | niḥpūrvādvāteḥ karttari ktaḥ || “nirvāṇo'vāte” iti nipātanānniṣṭhānatve ṇatvam || kṛtamiti vānaramṛcuḥ | aparādhitvenāvocannityarthaḥ ||
10.95
95. upeti || atha pūrvāhṇe prabhāte || “ahno'hna etebhyaḥ” ityahnādeśe “ahno'dantāt” iti ṇatvam || saṃbhītāḥ rākṣasāḥ kapimādāya roṣasya vāhanaṃ roṣavāhanaṃ roṣāśrayamatiruṣṭamityarthaḥ || “vāhanamāhitāt” iti ṇatvam || rudhirapāyiṇāṃ raktapāyināṃ rākṣasānām | pibatestācchīlye ṇiniḥ || “prātipadikāntanumvibhaktiṣu ca” iti ṇatvam || patiṃ rāvaṇamupāsthiṣatopasthitāḥ tena saṃgatā ityarthaḥ | upapūrvāttiṣṭhaterluṅi “upāddevapūjā—” ityādinā saṃgatakaraṇe taṅ ||
10.96
96. sureti || surāṃ pibantīti surāpāḥ || “gāpoṣṭak” iti ṭak || tadantaḥ surāpiṇaḥ tatsaṃsargiṇo rākṣasāḥ | matvarthīya ini pratyayaḥ || “ekājuttarapade ṇaḥ” iti ṇatvam || surāpāṇamiti bhāve lyuṭ || “vā bhāvakaraṇayoḥ” iti pakṣe ṇatvam || tena paryāptaṃ kṣībo mantaḥ parikṣībaḥ tam | kṣībū mada iti dhātoḥ “anupasargātphullakṣībakṛśollāghāḥ” iti niṣṭhātakārasya lopanipātaḥ | anupasargāditi viśeṣaṇādupa-
sargasya klībena samāso nopasṛṣṭāhlopanipātaḥ | ripudarpaharaḥ udayo vṛddhiryasya taṃ paraśriyaṃ vahati prāpnotīti tadvāhinam | prātipadikāntanakāratvāt “prātipadika—” ityādinā ṇatvam | sāviṣkāraṃ sāvirbhāvamāsthāne prakāśamānaṃ rāvaṇaṃ prāpuḥ ||
10.97
97. saṃgharṣeti || dviṣanmatīḥ śatrubuddhīḥ pramīṇantaṃ hiṃsantaṃ harantamatyarthaḥ | mīñ hiṃsāyāmiti dhātoḥ kraiyādikāllaṭaḥ śatrādeśaḥ | hanūmantaṃ prahiṇvantaḥ prāpayantaḥ | hi gatāviti dhātoḥ sauvādikāllaṭaḥ śatrādeśaḥ || “hinumīnā” ityubhayatra ṇatvam || te rākṣasāḥ saṃgharṣayogiṇaḥ spardhāyogino nityamatsariṇa ityarthaḥ || “kumati ca” iti ṇatvam || tridaśadviṣo rāvaṇasya pādau praṇemuḥ praṇatāḥ || “upasargādasamāse'pi ṇopadeśasya” iti ṇatvam ||
10.98
98. preti || saṃkruddhaḥ rakṣasāṃ patiḥ rāvaṇo vanacchido vānarasya śiro bhūmau pravapāṇi chittvā bhūmau khaniṣyāmi || “āni loṭ” iti nityaṃ ṇatvam || iti samitiṃ sabhāmāmantrayata apṛcchat ||
10.99
99. praṇīti || tata āmantraṇānantaraṃ punaḥ praṇighnantaṃ jighāṃsantamatyarthaḥ rākṣasendraṃ rāvaṇaṃ svārthe svakārye praṇihito yukto vibhīṣaṇaḥ praninadanniva garjanniva praṇyagādīt praṇigaditavān || “nergadanada—” ityādinā sarvatra ṇatvam ||
10.100
100. praṇiśāmyeti || he daśagrīva praṇiśāmya praśānto bhava | śāmyaterloṭ | sipi hilopḥ || “śamāmaṣṭānāṃ dīrghaḥ śyani” iti dīrghaḥ || ruṣaṃ praṇeyātuṃ prāptumalaṃ roṣo na karttavya ityarthaḥ || “alaṃkhalvoḥ—” ityādinā ktvāpratyayaviṣaye tumunprayogo deśavibhāṣānusāratkṛtaḥ kaṣṭaḥ | doṣe'parādhe satyapi dūtā na hanyanta iti praṇijānīhi viddhi || “śeṣe vibhāṣākakhādau—” ityādinā nerṇatvam || anyatra “nergadnada—” ityādineva ||
10.101
101. prāṇayantamiti || rākṣasendro rāvaṇaḥ hariṃ hanūmantaṃ prāṇayantaṃ jīvayantaṃ dūto na vadhya iti rakṣantamityarthaḥ | ana prāṇana iti dhātorṇyantāllaṭaḥ śatrādeśaḥ || “aniteḥ” iti ṇatvam || vibhīṣaṇaṃ proce | yaḥ pramadāvanamabhāṅkṣīdbhabhañja | bhañjerluṅi sici halantalakṣaṇā vṛddhiḥ | so'yaṃ kapiḥ prāṇiṇiṣuḥ prāṇituṃ jīvitumicchuḥ | na vā naivetyarthaḥ | evaṃvidhāparādhī kathaṃ na vadhya iti bhāvaḥ| aniteḥ sannantādupratyayaḥ || “ubhau sābhyāsasya” iti dvayorṇatvam ||
102. preti || kiṃ ca yenaitena vane mamāptāni hitakārīṇi rakṣāṃsyaghāniṣata hatāni | hanteḥ karmaṇi luṅi ciṇvadvidṛvṛddhī || “ho hanteḥ—”
ityādinā kutvam || “hanteratpūrvasya” ityasya pratyudāharaṇam || pūrvāpakāriṇaṃ prathamadrohiṇaṃ pāpaṃ krūrātmānaṃ kathaṃ na prahaṇamaḥ vada kathaya || “vamorvā” iti hanterṇatvavikalpaḥ ||
10.103
103. veśmeti || kopācchatroḥ veśmāntarhaṇanaṃ gṛhābhyantare hananam || “antaradeśe” iti ṇatvam || kariṣyato mamāntarayaṇamantarāyam || “ayane ca” iti ṇatvam || mā kārṣīḥ | amuṃ kapiṃ prayāṇaṃ dīrghayātrā || “kṛtyacaḥ” iti ṇatvam || tadarhaṃ vadhyamavehi ||
10.104
104. prahīṇeti || ye upasthitaṃ prāptaṃ śatruṃ prahīṇajīvitaṃ tyaktajīvitam | jahāteḥ karmaṇi ktaḥ || “dyumāsthā—” ityādinā īkāraḥ || “oditaśca” iti niṣṭhānatvam || “kṛtyacaḥ” iti ṇatvam || na kuryuḥ te nyāyyāyāḥ nyāyādanapetāyāḥ kulāgatāyā apītyarthaḥ || “dharmapathyartha—” ityādinā yatpratyayaḥ || lakṣmyāḥ āśu prahāpaṇaṃ tyājanaṃ kurvanti | jahāterṇyantāllyuṭi pugāgamaḥ || “ṇervibhāṣā” iti ṇatvam ||
10.105
105. ka iti || jagati avadyadhīrdurbuddhiḥ kaḥ śakro'pi rāvaṇasyāmarṣaprakopaṇaṃ kṛtvā āyuṣaḥ pragopaṇaṃ prakṛṣṭaṃ gopanaṃ rakṣaṇaṃ karttuṃ śaktaḥ | na ko'pītyarthaḥ | kupigupyorbhāve lyuṭ || “halaścānupadhāt” iti ṇatvam ||
10.106
106. vanānteti || vanānte vanaprānte preṅkhati caratīti preṅkhaṇaḥ | karttari lyuṭ || “ijādeḥ sanumaḥ” iti ṇatvam || pāpaḥ krūraḥ phalānāṃ paririṃsakaścumbako bhakṣaka ityarthaḥ | ṇisi cumbana iti dhātorṇvul | ayaṃ kapirbhūyo'smānpraṇindya paribhūya madhūni makarandānno praṇikṣipyati na cumbiṣyati na bhakṣayiṣyatītyarthaḥ | ṇikṣa cumbane lṛṭ | bhūyo bhakṣaṇavāraṇāya sarvathāyaṃ māraṇīya ityarthaḥ || “vā niṃsanikṣanindām” iti sarvatra ṇatvam ||
10.107
107. hareriti || mayā gopāyite gupte || “āyādaya ārdhadhātuke vā” iti vikalpādāyapratyayaḥ || vane pramadāvane harerindrasyāpi pragamanaṃ pracāro nāsti | himadruhaḥ sūryasya prabhānaṃ pratāpanaṃ nāsti | bhāterbhāve lyuṭ | vāyoratipravepanamatyantacalanaṃ nāsti | kimutānyeṣāmityarthaḥ || “na bhābhūpūkamiṃgamipyāyivepām” iti sarvatra ṇatvapratiṣedhaḥ ||
10.108
108. duṣpāna iti || pranaṣṭavinayena durvinītena || “naśeḥ ṣāntasya” iti ṇatvapratiṣedhaḥ || etena kapinā kartrā vane bhṛṅgasaṃbhṛto bhramarasañcito'gryaḥ śreṣṭhaḥ svādurmadhuraḥ puṣpāsavastadvikāraḥ kṣaudramityarthaḥ punarbhūyo duḥkhena peyo duṣpānaḥ na pātavya ityarthaḥ | khalarthe āto yuc || “ṣātpadāntāt” iti ṇatvapratiṣedhaḥ ||
10.109
109. roṣeti || roṣādbhīmamukhena | atra bhīmapadena nimittanimittinorvyavāyāt “padavyavāye'pi” iti vibhaktinakārasya ṇatvapratiṣedhaḥ | kṣubhnatā kṣubhyatā || “kṣubhnādiṣu ca” iti ṇatvapratiṣedhaḥ || rāvaṇenaivamukte plavaṅgamo hanūmān svārthasiddhaye sītāpratyarpaṇakāryasiddhaye rāvaṇaṃ sānunayamanunayayuktaṃ vākyamūce ||
10.110
110. dūtamiti || dūtaṃ saṃdhyādikāryakaraṃ na tu sākṣātpratipakṣamavadhyamityarthaḥ | ekamasahāyaṃ tatrāpi baddhaṃ veśma svagṛhamānītaṃ tatrāpi kapiṃ paśyataḥ sarvaṃ sākṣātkurvata ityarthaḥ lokatrayapateḥ paramāṇuparrvatayorivāvayorumahadantaramiti bhāvaḥ | īdṛśasya tava krodhaḥ kathaṃ tṛṇalaghuḥ tadvattucchaḥ asthānapravṛtterityarthaḥ ||
10.111
111. agrīti || agyāhitā āhitāgrayaḥ || “vāhitāgnyādiṣu” iti niṣṭhāyāḥ paranipātaḥ || teṣu janeṣu sajjaneṣu prahe namre vijigīṣāparāṅmukhe virakte tāpase tapasvini || “aṇca” iti matvarthīyo'ṇpratyayaḥ || īdṛśe rāme nītau nitarāṃ snātīti niṣṇaḥ kuśalaḥ || “ātaścopasarge” iti karttari kaḥ || “ninadībhyām—” ityādinā ṣatvam || tasya tava kasmātkāraṇāt saṃrambhaḥ krodhaḥ | akāraṇavairamanucitamiti bhāvaḥ ||
10.112
112. neti || kiṃ ca yaṃ tāpasaṃ vinirjitya sarvā rātrayaḥ sarvarātrāḥ || "pūrvakālaikasarva-" ityādinā samāsaḥ || "ahaḥsarvaikadeśa-" ityādinā samāsānto'pratyayaḥ || "rātrāhnāhāḥ puṃsi" iti puṃlliṅgatā || tān kalyāṇyaḥ sarvarātrakalyāṇyaḥ nityamaṅgalā ityarthaḥ || atyantasaṃyoge dvitīyā || "atyantasaṃyoge ca" iti samāsaḥ || ṅīp | tāḥ striyo na labhyante ratnāni bhūmayaśca tā api na labhyante tena tāpasena vigrahaṃ kaḥ kuryāt | na ko'pi niṣphalatvādityarthaḥ ||
10.113
113. saṃdhitu saphala ityāha || saṃgaccheti || bhuvanasya samṛddhaye abhyudayāya rāmasugrīvau ratnapūrṇau pūrvapaścimāvambhodhī himavāniva saṃgaccha saṃdhehi | na lokānpīḍayetyarthaḥ ||
10.114
114. nanu yadvigraho niṣphalastatsaṃdhāne'pi kiṃ phalaṃ tatrāha || suhṛdāviti || rāmasugrīvau suhṛdau mitre kapiyūthapāḥ kiṅkarāḥ te ca paradārāṇāmarpaṇenaiva labhyante na tu svārthavyayenetyarthaḥ | hiraṇyabhūmilabdhermitralabdhirvarāyata iti bhāvaḥ || ato maithilīṃ muñca ||
10.115
115. nanvakiñcitkareṇa maitrī kutropayujyate tatrāha | dharmamiti || sītāṃ pratyarpayan dharmaṃ parastrīparihārarūpaṃ rāmeṇa saha mitratāmevārthe viśvāsavāsena viśrambhāvāsena kāmaṃ ratisukhaṃ ceti trayaṃ trivargaṃ sītāṃ dattvā āpnuhi ||
10.116
116. sītānarpaṇe rāmaḥ kiṃ kartuṃ śakta ityāha || virādheti || virādhādibhiḥ mārīcenāpi ripuḥ rāmo yādṛk yādṛkprabhāvo vā na jñāpita iti ca na | kiṃ tu jñāpita evetyarthaḥ | sītānarpaṇe virādhādigatiṃ gamiṣyasīti bhāvaḥ ||
10.117
117. nanvakāraṇameva maddhandhughātinā rāmeṇa kathaṃ maitrītyāśaṅkyāha || khareti || kharādīnāṃ nidhanaṃ vadhaṃ cāpi vairakāraṇaṃ mā maṃsthāḥ na manyasva | manyaterluṅi thāsi “na māṅyoge” ityāgamapratiṣedhaḥ | yasmātkāraṇāt ātmānaṃ rakṣituṃ kṛtaṃ vijigīṣayā na kṛtam | te hatāḥ svāparādhādeva hatā ityarthaḥ ||
10.118
118. tata iti || tato rāvaṇaḥ krodha evānilastasyāpātena ghātena kamprā āsyāmbhojasaṃhatirmukhapadmapaṅktiryasya so'ta eva mahāhrada iva kṣubhyan vyākulībhavan kapimāha sma ||
10.119
119. yaduktaṃ dūtamekamiti tatrottaramāha | hateti || hatāḥ rākṣasayodhāḥ yena tasya virugṇāḥ bhagnāḥ udyānaśākhino yena tasya dūto'smīti bruvāṇasya tava dūtasadṛśaṃ dūtānurūpaṃ kim | saṃdeśamātraharā dūtāḥ na yoddhāra iti bhāvaḥ ||
10.120
120. yaduktaṃ saṃrambhastava tāpasa iti tatrottaramāha | paṅgiti || yathākramaṃ paṅgubālastriyaḥ kabandhakharatāṭakāḥ nighnan kākutsthaḥ tapasvī yadi kīdṛk pātakī kathaya | strībālādighātī tapasvī ceti vipratiṣiddhamiti bhāvaḥ ||
10.121
121. yaduktaṃ na sarvaratnetyādinā rāmavigrahe phalaṃ nāsti iti tatrottaramāha | abhimāneti || mahattvaṃ mahāvīratvamabhimānaphalamahaṃkāraikaphalaṃ jānan rāmavigrahaṃ ratnādilābhaśūnyatvānniṣphalaṃ kathamuktavān | mānaikadhanāḥ jigīṣavo na dhanāntaragṛdhnava iti bhāvaḥ ||
10.122
122. yaduktaṃ dharmaṃ pratyarpayan sītāmityādi tatrottaramāha | pareti || narāśināṃ rākṣasānāṃ parastrīṇāṃ bhogaśca haraṇaṃ ceti dharma eva | evaṃ sthite sītāpratyarpaṇopadeśena mayi rāme rāme viṣaye sāśaṅkatāṃ saśaṅkatvaṃ mukhamabhivadanasādhanaṃ vadanamastītyabhāṣiṣṭhāḥ | na tu vimṛśyetyarthaḥ | rāvaṇasyāpi kutaścicchaṅketyaśakyaśaṅkatvāditi bhāvaḥ ||
10.123
123. yaduktaṃ saṃgaccha rāmasugrīvāvityādi tatrottaramāha | brūhīti || he hanūman vṛddhiśīlakriyānvayairbhūtisvabhāvasamācārakulaiḥ dūravibhinnānāmatyantavilakṣaṇānāṃ naravānararakṣasāṃ sakhyaṃ kīdṛśaṃ kiṃvidhaṃ brūhi kathaya | pratyuta spardhaiva vardhata iti bhāvaḥ ||
10.124
124. yadgarjitaṃ virādhatāṭaketyādi taddūṣayati | eka iti || virādhastvavivakṣitaḥ ayaṃ me vadhya ityasaṃjātavivakṣaḥ mūḍhaḥ eko'haṃ dvāvetāviti vivekaśūnyaḥ jitābhyāṃ dvābhyāmeko'sahāyaśchalena kapaṭena hata iti yat tena tādṛgvadhenāpi tava te kaḥ smayaḥ | aho te moha iti bhāvaḥ ||
10.125
125. mārīcavadhastu virādhavadhādapi garhita ityāha | maditi || manniyogānmama śāsanātpalāyanaparāyaṇo'nyathā rāmakarṣaṇāsiddheriti bhāvaḥ ata eva yuyutsā yoddhumicchā tadrahitaḥ kintu vane rāmamapaharan dūramākarṣan mārīco mamāra | 'na bhītaṃ na parāvṛttam' iti niṣiddhaparāvṛttavadhenāpi rāmasyotkarṣa ityalaṃ pralāpeneti bhāvaḥ ||
10.126
126. bālivadhastu kaṣṭādapi kaṣṭa ityāha | nijaghāneti || rāmo'nyasaṃsaktaṃ sugrīveṇa saha yudhyamānaṃ latāmṛgaṃ śākhāmṛgaṃ vālinaṃ nijaghāna |
satyamastyaivaitat kiṃ tu tatparāsaktahananaṃ mahatāṃ vīrāṇāṃ yuktaṃ yadi yuktaṃ kiṃ tvameva saṃcintya samyagvibhṛśya brūhi | ‘na pareṇa samāsaktam’ iti niṣedhānna yuktamiti bhāvaḥ ||
10.127
127. yaduktaṃ kharādinidhanaṃ cāpi mā maṃsthā vairakāraṇamiti tattu mayā pratividheyamevetyāha | puṃseti || bhakṣyeṇāsmākaṃ khādyena puṃsā narādhamena rāmeṇa kartrā ātmānaṃ rakṣituṃ bandhūnāṃ kharādīnāṃ vadhaḥ || “ubhayaprāptau karmaṇi” iti karmaṇi ṣaṣṭhī || daśāsyena kṣamiṣyate sahiṣyata iti tava durmatirdurbuddhiḥ kva bhavā ktyā kutratyā | vṛthā durāśā na kāryetyarthaḥ || “avyayāttyap” iti kka śabdāt bhavārthe tyappratyayaḥ | ‘amehakkatasitreśyastyabvidhiryo'vyayātsmṛtaḥ’ iti parigaṇanāt ||
First 126 of 137 passages. Read on
Linked texts (1)
- Rāvaṇavadha — Bhaṭṭi, Sanskrit