Ravanavadha 9: athāṣṭamaḥ sargaḥ
Sarvapathīnā 9
- Language
- Sanskrit
athāṣṭamaḥ sargaḥ
9.1
1. agāheteti || tataḥ kapivarābhya'nujñānānantaramuruvigraho'bdhilaṅghanocitamahākāyo hanūmān vyomākāśamagāhata prāviśat | tasya hanūmato vegaṃ suparṇāṃrkamārutāḥ nātyaśerata te'pyenamatiśayituṃ na śekurityarthaḥ | gāheḥ śīṅaśca laṅi kramāt "anudāttaṅita ātmanepadam" || "śīṅo rum̐ṭ" iti ruḍāgamaḥ ||
9.2
2. abhāyateti || tena hanūmatā śaranmukhe śaradārambhe śobhanaṃ prātaryasya tena subhātena nirmeghodayenārkeṇa yathārkeṇevābhāyata adīpyata | kutaḥ | yatpuraḥ krāmatā ākrāmatā tena gamyamānamagataṃ gantavyaṃ ca nāsīt | gativegena sarvaṃ gatameva bhavatītyarthaḥ | bhātergameśca kramāt "bhāvakarmaṇoḥ" ityātmanepadam || agatasyaikadāgatatvāsaṃbandhe'pi saṃbandhokteratiśayoktibhedo'laṅkāraḥ ||
9.3
3. viyatīti || haripayonidhī hanūmatsāgarau viyatyākāśe mūrtī śarīre vyatyatanvātāṃ mitho matsarādvyatihāreṇāvardhayatāmityarthaḥ | tanoterlaṅi "karttari karmavyatihāre" iti taṅ | parasparakaraṇaṃ karma-
vyatihāraḥ | kiṃ cottamamatyunnatamarkeṃndrendubhirniṣevitaṃ mārgaṃ tatsaṃcārapathaṃ vyatyaitāmanyonyamatyakrāmatām | iṇo gatyarthātkarmavyatihāre laṅi tasastāmādeśaḥ || “na gatihiṃsārthebhyaḥ” iti niṣedhānna taṅ ||
9.4
4. vyatīti || gacchatastadgatipratibandhāya vardhamānamātmānaṃ vijitya laṅghayatastasya māruteḥ dhairyamutsāhaṃ samudro'pi na vyatijigye svajayinaṃ taṃ pratijetuṃ na śaśāketyarthaḥ || “karttari karmavyatihāre” iti jayaterliṭi taṅ || kiṃ ca gacchata ātmānamatītya dhāvatastasya gataṃ gatiṃ ca pracaṇḍaḥ prabhañjano'pi caṇḍamāruto'pi na vyatyagacchat na vyaticakrāma || “na gatihiṃsārthebhyaḥ” iti pratiṣedhātkarmavyatihāre'pi na gamerātmanepadam ||
9.5
5. vyatighnatīmiti || sa pavanātmajo hanūmān vyatighnatīṃ ghāte ghātaṃ kurvatīm | vyatipūrvāddhanteḥ śatari ṅīp | vyatiśabdaḥ karmavyatihāradyotanārthaḥ | rākṣasīṃ samudrādutthitāṃ kāñcana siṃhikākhyāṃ naktaṃcarīṃ vyatighnan svayamapi ghāte ghnanneva | pūrvavaddhanteḥ śatṛpratyayaḥ || “ugidacām—” ityādinā śaturnumāgamaḥ || “na gatihiṃsārthebhyaḥ” iti niṣedhādubhayatra karmavyatihāre'pi nātmanepadam || vadanamāviśya drutamudaraṃ bhittvā niryānnirgacchan | yāteḥ śatṛpratyayaḥ | jaghāna hatavān ||
9.6
6. anyonyamiti || aniloddhūtaḥ udakāni dhīyante'sminnityudanvān udadhiśca || “udanvānudadhau ca” iti dadhātyarthe matāvudannādeśanipātaḥ || preyuṣī pretā mṛtā satī || “upeyivān—” ityādinā kvasantanipātane ṅīp | niśācarī rākṣasī cānyonyamanyonyasyetyarthaḥ || “karmavyatihāre sarvanāmno dve bhavataḥ samāsavacca bahulam | bahulagrahaṇādyadā na samāsavattā tadā pūrvapadasya prathamaikavacanamuttarapadasyāmbhāva iti vaktavyam” | vibhīṣaṇānatibhayaṅkarān | nandyāditvālyuḥ | śabdān ghoṣān śabdairghoṣaiḥ saha | atrāpi vibhīṣaṇairiti vibhaktipariṇāmena yojyam | vyatiyutaḥ sma miśrīkurutaḥ sma | yu miśraṇa iti dhātoḥ “laṭ sme” iti bhūte laṭ atrāpi karmavyatihāre ātmanepadasya “itaretarānyo'nyopapadācca” | iti pratiṣedhaḥ ||
9.7
7. nyavikṣateti || ekā satī bahūnāṃ nakrāṇāṃ jalagrāhāṇāmāśritāḥ bhuktavantaḥ | āṅpūrvādaśnāteḥ kartari ktaḥ | āśitrānāṃ bhavanamāśitambhavamāśitatvam || “āśiteḥ bhuvaḥ karaṇabhāvayoḥ” iti khaci mumāgamaḥ || taṃ kurvāṇā ekāpi bahubhojanaparyāpteti tasyāḥ kāyādhikyamuktam | sā rākṣasī | gṛhṇantīti grāhāḥ jalacarāḥ || “vibhāṣā grahaḥ” iti graherjalacare kartari ṇapratyayaḥ || mahadbhistaiḥ saṃkulaṃ makarālayaṃ samudraṃ nyavikṣata prāvikṣat | viśerluṅi “nerviśaḥ” ityātmanepadam || “śala igupadhādaniṭaḥ ksaḥ” iti ksaḥ ||
9.8
8. kṛteneti || saḥ hanūmān pitrā svajanakena vāyunā śakrādgotrabhidaḥ sakāśātsaṃrakṣitaṃ pakṣacchedakāle vegādādāya samudre guptamata eva vāyoḥ karturupakṛtamupakāraṃ pūrvoktaṃ rakṣaṇarūpaṃ kṛtena pratyupakāreṇa viśrāmadānarūpeṇa | ubhayatra bhāve ktaḥ | parikrīṇānaṃ vinimanvantam | upakārasya pratyupakāraṃ kurvāṇamityartha || “parivyavebhyaḥ kriyaḥ” iti krīṇāterātmanepadam || śānac | utthitaṃ pratyupakārārthameva samudrādudbhūtaṃ mainākādrimaikṣatādrākṣīt ||
9.9
9. khamiti || unnatayā nijaunnatyena khamākāśaṃ parājayamānaḥ paribhavannācchādayannityarthaḥ || “viparābhyāṃ jeḥ” ityātmanepadam || asāvadrirmainākaḥ pavanātmajaṃ hanūmantaṃ jagāda | kimiti | he saumya mayi viśramya śrāntimapanīya vairiṇaṃ rāvaṇaṃ vijeṣīṣṭhāḥ vijayasva vijetuṃ gacchetyarthaḥ | vipūrvājjayaterāśīrliṅ | pūrvavattaṅ ||
9.10
10. punaraṣṭābhistadevāha phalānītyādibhiḥ || he saumya citrāṇi vividhāni phalānyādatsva gṛhāṇa | āṅapūrvāddadāterloṭi thāsi “āḍo do'nāsyaviharaṇe” ityātmanepadam | sānuṣvanukrīḍamānānāṃ viharatāṃ pakṣiṇāṃ vṛndāni paśyan sādhu parikrīḍasva vihara || “krīḍo'nusaṃparibhyaśca” ityātmanepadam ||
9.11
11. kṣaṇamiti || he bhadra maṅgalamūrtte kṣaṇamavatiṣṭhasva viśrāmyetyarthaḥ| tato viśrāmānantaraṃ punaḥ prasthāsyase prayāsyase | dakṣeṇa kṣiprakāriṇā tvayā urīkṛtamaṅgīkṛtaṃ kāryaṃ sītānveṣaṇakṛtyaṃ kartṛ | na na saṃsthāsyate na samāptaṃ bhaviṣyatīti na kiṃ tu bhaviṣyatyevetyarthaḥ | 'saṃsthā vyavasthāpraṇidhisamāptyākāramṛtyuṣu' iti yādavaḥ | etāvatā dakṣasya te na ko'pi kāryapratibandha ityarthaḥ | 'saṃbhāvyaniṣedhanivarttane dvau pratiṣedhau' iti vāmanaḥ | saṃpūrvāttiṣṭhateḥ karttari lṛṭ | sarvatra "samavapravibhyaḥ sthaḥ" iti taṅ "
9.12
12. tvayīti || he prājña no'smākaṃ prītiḥ prītiyuktā cittavṛttistvayi tiṣṭhate sarvakāryasaṃśayeṣu stheye nirṇetāri tvayi tiṣṭhate tvadvākye varttata ityarthaḥ | iti vayaṃ tubhyaṃ tiṣṭhāmahe svābhiprāyaṃ prakāśayāmaḥ || "prakāśanastheyākhyayośca" iti yathāyogamubhayatrātmanepadam || kiṃ ca mitrārthe mitraprayojane uttiṣṭhamānamudyuñjānam || "udo'nūrdhvakarmaṇi" ityātmanepadam || tvāṃ ko na bahu manyate pitṛvattvamapi mitropakāritvāttadvadeva sarvamānya ityarthaḥ ||
9.13
13. ya iti || ye dvijāḥ saṃdhyātrayaṃ trisaṃdhyam| atyantasaṃyoge dvitīyā| mantraiḥ sūryamupatiṣṭhante upāsate || "upānmantrakaraṇe" ityātmanepadam || rakṣobhistāpitāḥ upadrutāste dvijā apyadhunā te tava siddhiṃ rakṣovijayakāryasiddhiṃ dhyāyanti nirantaraṃ cintayanti ||
9.14
14. avyagramiti || he vīra avyagramasaddasā upatiṣṭhasva saṃnidhatsva || “akarmakācca” ityupatiṣṭhaterātmanepadam || ahaṃ vāyoḥ suhṛt tvāhaṃ pitṛsakha ityarthaḥ | raviratyarthaṃ vitapate tīvraṃ pratapati || “udbhyāṃ tapaḥ” iti vipūrvāttapaterakamekādātmanepadam || madhyāśvasya viśramya gamyatāmīṣadātapaṃ nītvā gacchedityarthaḥ ||
9.15
15. tīvramiti || saṃdīptaiḥ prajvalitaiḥ sarvatomukhairviṣūcīnairalātairūlmukairāghnānastāḍayannivetyutprekṣā || “āṅo yamahanaḥ” ityāṅpūrvāddhanterakarmakādātmanepadam || “gamahana—” ityādinā upadhālopaḥ || “ho hanteḥ—” ityādinā kutvam || tīvraṃ tīkṣṇamuttapamānaḥ pradīnyamānaḥ | pūrvavat “udbhyām—” ityādinā ātmanepadam || ayamātapaḥ soḍhumaśakyaḥ ||
9.16
16. saṃśṛṇuṣveti || he kape saṃśṛṇuṣva ākarṇaya || “samo gamyṛccha—” ityādinā śṛṇoteḥ saṃpūrvādakarmakādātmanepadam || kaumudyāṃ tu samo gamyṛcchibhyāmiti pāṭhaḥ | tadā tatratyavārttikenātmanepadam | ahameṣāṃ grāmaṇīḥ matkāni matsvāmikānītyarthaḥ || “sa eṣāṃ grāmaṇīḥ” iti kanpratyayaḥ || “pratyayottarapadayośca” ityasmado maparyantasyaikavacane madādeśaḥ || taiḥ śubhaiḥ vanaiḥ saṃgacchasva tāni saṃgaccha teṣu viharetyarthaḥ| saṃpūrvādgameḥ pūrvavattaṅ | tvayyupāgate sati mamābhīṣṭāḥ priyāḥ saṃkalpā manorathāḥ samāranta samyaggatāḥ satyā babhūvurityarthaḥ | saṃpūrvādṛtterluṅi
pūrvavattaṅi “sarttiśāstyarttibhyaśca” iti caleraṅādeśaḥ| ṛādṛddhiśca raparā ||
9.17
17. ka iti || he kape yathā mainākādrirvāyoḥ sakhā tathā ke na saṃvidrate na vidanti | tatsarve'pi vidantītyarthaḥ | pūrvavatsaṃpūrvādbhiderakarmakāttaṅ | śapo luki jheradādeśaḥ || “vettervibhāṣā” iti ruḍāgamaḥ || ataḥ prīto yattvādupahvaye tvāmāhvayāmi | akarmakāditi nivṛttam | sāmānyena vidhānam | vivakṣitamabhipretaṃ saṃhvayasva kathayetyarthaḥ || “nisamupavibhyo hvaḥ” iti hvayatestaṅ ||
9.18
18. dyāmiti || kapirhanūmān dyāmākāśamāhvayamānaṃ mahattvena saspardhamākārayantamiva | tādṛṅmahimānamityarthaḥ | atyarthamupakurvantaṃ viśrāmadānenādriyamāṇaṃ taṃ bhūdharaṃ mainākamanujīvivat bhṛtyavat prakurvāṇaḥ sevamānastathānu nayannityarthaḥ || “gandhanāvakṣepaṇa—” ityādinā kṛñaḥ sevane taṅ || avocat ||
9.19
19. kuleti || he śailendra ahaṃ kulabhāryāṃ kulāṅganāṃ prakurvāṇaṃ sahasā saṃgṛhṇānam || “gandhanāva—” ityādinā sāhasikye ātmanepadam || daśānanaṃ draṣṭuṃ tvarāvān drutataro yāmi gacchāmi | kasyacinmopaskṛthāḥ adhvaśramārthaṃ na kiṃcitkhādyapeyādikamupaskarttavyamityarthaḥ | kasyacidityatra “kṛñaḥ pratiyatne” iti karmaṇi ṣaṣṭhī | sato guṇāntarādhānaṃ
pratiyatnaḥ | kṛthāḥ iti karoterluṅi "gandhana-" ityādinā pratiyatne taṅi thāsiṃ "hrasvādaṅgāt" iti salopaḥ || "upātpratiyatna-" ityādinā suḍāgamaḥ || "na māṅyoge" ityaḍabhāvaḥ ||
9.20
20. ya iti || yo rāvaṇo vanātsītāmapacakre avakṣiptavān bhartsitavān avakṣipya jahāretyarthaḥ | anyathā vanādityapādānanirdeśāyogāt || "gandhana-" ityādineva avakṣepaṇe taṅ || yaṃ rāvaṇaṃ haririndro'pi nādhicakre na prasehe nābhibabhūva abhibhavituṃ nāśakadityarthaḥ || "adheḥ prasahane" ityātmanepadam || 'prasahanamabhibhavaḥ' iti kāśikā | adyāhaṃ svarān vikurvāṇo vividhaṃ śabdān kurvāṇaḥ śveṅamāna iti yāvat || "veḥ śabdakarmaṇaḥ" ityātmanepadam || tasya rāvaṇasya balaṃ nihanmi saṃhariṣyāmītyarthaḥ | "jāsiniprahaṇa-" ityādinā śeṣe karmaṇi ṣaṣṭhīvidhānādaśeṣe karmaṇi dvitīyā ||
9.21
21. vikurve iti || adya raghuṭṭhiṣo raghukuladrohiṇaḥ ata eva pāpasya pāpakarmaṇaḥ tasya rāvaṇasya nagare vikurve vividhaṃ ceṣṭiṣye | yatheṣṭaṃ parākramiṣyāmītyarthaḥ | vipūrvātkaroteḥ "akarmakācca" iti taṅ | athavā priyān prāṇānvineṣye sammānayiṣyāmi || "saṃmānanotsañjanācāryakaraṇajñānabhṛtivigaṇanavyayeṣu niyaḥ" iti vipūrvānnayateḥ saṃmānane taṅ || svāmyarthaṃ prāṇānāṃ kleśanaṃ saṃmānane paryavasyati | athavā yaśa udāneṣye utsaṃjayiṣyāmi śatruvijayena kīrttimuccaiḥ kariṣyāmītyarthaḥ| tenaivotsaṃjane taṅ ||
9.22
22. vineṣya iti || kiṃ bahunā adhunedānīmeva arisaṃsadi śatrusamāje kramamāṇo'pratibandhaṃ vijṛmbhamāṇaḥ || "vṛttisargatāyaneṣu kramaḥ" iti vṛttāvapratibandhe taṅ || krodhaṃ vineṣye || "karttṛsthe cāśarīre karmaṇi" iti nayatestaṅ || krodhaḥ karttṛsthaṃ karma | śarīraṃ tadekadeśo vā na bhavatītibhāvaḥ | ityuktvā nabhasvataḥ sūnurvāyunandanastūrṇaṃ khe'ntarikṣe parākraṃsta apratibandhenotsāhena vā jagāmetyarthaḥ || "upaparābhyām" iti parāpūrvātkramervṛttau sarge vā taṅ | vṛttirapratibandhaḥ sarga utsāhaḥ ||
9.23
23. parīkṣitumiti || divamākāśaṃ pratyākramamāṇā udgacchantī || "āṅa udgamane" iti kramerāṅpūrvādātmanepadam || ata eva ketvākhyā tārā jyotiḥ ketutārā autpātiko dhūmaketuriva bhayapradā bhīṣaṇā || "pre dājñaḥ" iti kaḥ || rākṣasī surasā nāma nāgamātā devapreritā kācinnāgalokanivāsinī tasya hanūmato vikramaṃ pauruṣaṃ parīkṣitumupākraṃsta utsehe udyuktetyarthaḥ | pūrvavat "upaparābhyām" iti kramerluṅi taṅi sici "llukamorātmanepadanimitte" iti niṣedhānneḍāgamaḥ ||
9.24
24. jala iti || atha hanūmān jale jalasyoparītyarthaḥ || vikramamāṇāyāḥ pādābhyāṃ viharantyāḥ gativiśeṣānkurvatyā ityarthaḥ || "veḥ pāda-
viharaṇe” iti vipūrvātkrameḥ pādavikṣepārthādapi dhātūnāmanekārthatvādātmanepadam || tasyāḥ rākṣasyāḥ śataṃ yojanāni pramāṇamasya śatayojanam || “pramāṇè laḥ” | “dvigornityam” iti pramāṇataddhitasya mātraco luk | āsyaṃ praviśya aṇūbhūyātisūkṣmo bhūtvā ata evāpracetito'prajñātaḥ sanniragānnirgataḥ ||
9.25
25. draṣṭumiti || sītāṃ draṣṭuṃ prakramamāṇaḥ ārabhamāṇo'sau hanūmān ghorairbhayaṅkaraiḥ kramamāṇairitastataḥ saṃcaradbhiḥ || “anupasargādvā” ityātmanepadam || niśācarairākulaṃ saṃkīrṇamambhonidhestaṭamupākraṃsta kramitumārabdhavān || “propābhyāṃ samarthābhyām” ityubhayatrāpyātmanepadam ||
9.26
26. ātmānamiti || prājñaḥ prajñāvān kriyāpaṭuḥ karmadakṣaḥ sa hanūmānātmānaṃ svasvarūpamapajānāno'pahnuvānaḥ || “apahnuve jñaḥ” iti jānāterapopasṛṣṭādapahnuve'rthe ātmanepadam || śaśamātraḥ śaśapramāṇakaḥ san || “pramāṇe—” ityādinā mātrac || dinaṃ nayan rātrau jñāsye bhotsye anusaṃdhāsyāmīti || “akarmakācca” iti taṅ || pratyajñāsīt ādhyātavān cintitavān vicāritavāniti yāvat || “saṃpratibhyāmanādhyāne” ityādhyāne niṣedhānna taṅ ||
9.27
27. samiti || saṃjānānān svaparān parāmṛśataḥ || “saṃpratibhyāmanādhyāne” ityātmanepadam || bahūnanekān rāvaṇasya artheṣu kṛtyeṣu carantīti taccarātragararakṣakānityarthaḥ pariharan dūrāttyajan vadamāno vadituṃ jānānaḥ || “bhāsana-” ityādinā jñāne vaderātmanepadam || so'ribhirdurgamāṃ durāsadāṃ laṅkāṃ rātrau samāviśat praviṣṭaḥ ||
9.28
28. kiñciditi || asau hanūmān kiñcinnopāvadiṣṭa nopasaṃbhāṣitavān | upasāntvanavādamapi kenacinnākarodityarthaḥ || “bhāsana-” ityādinaiva upasaṃbhāṣāyāmupasāntvanāparākhyāyāmātmanepadam || kenacinna vyavadiṣṭa vivādaṃ ca nākarodityarthaḥ | tenaiva vimatau taṅ | kiṃ ca rāvaṇasya guṇān pravadamānān saṃbhūya kathayataḥ || “vyaktavācāṃ samuccāraṇe” ityātmanepadam || abhivadanavyavahārasamarthā manuṣyādayo vyaktavācaḥ | janān saṃśṛṇvan samyagākarṇayannityarthaḥ | ‘śaṅkhaḥ śrūyate’ | ‘bherī śrūyate’ itivatprayogaḥ | sakarmakatvāt “samogamyūcchi-” ityādinā saṃśrūyaterna taṅ | praviṣṭa iti śeṣaḥ ||
9.29
29. jalpiteti || laṅkā laṅkāpurī jalpitairvyāhārairutkruṣṭairuccaiḥkrośanairāhvānaiḥ saṃgītaiḥ samyaggānaiḥ pranṛttairnarttanaiḥ smitairlakṣaṇayāṭṭahāsairvalgitairvalanaiścaivaṃrūpaiḥ prajākalakalairityarthaḥ | sarvatra bhāve ktaḥ | pūtakratorindrasya puro'marāvatyāḥ saṃbandhino ghoṣasya prajākalakalasya | saṃbandhasāmānye ṣaṣṭhī | anvavadiṣṭeva anucakāretra | indranagare yādṛśī
prajāsamṛddhistādṛśī laṅkāyāmityarthaḥ | anupūrvādbhavaterluṅ || “anorakarmakāt” iti taṅ ||
9.30
30. tāmiti || vipravadamānairyugapatparasparaviruddhaṃ pralapadbhiḥ || “vibhāṣā vipralāpe” ityātmanepadam || brahmarākṣasaistathā māṃsāni śoṇitāni ca māṃsaśoṇitam || “jātiraprāṇinām” iti dvandvaikavadbhāvaḥ || avagiramāṇairgiradbhiḥ || “avāddvaḥ” iti giratestaudādikādātmanepadam || piśācaiśca saṃyuktāṃ tāṃ laṅkāmaidagacchat | iṇo laṅi śapo luk | āḍṛddhiḥ||
9.31
31. yathārthamiti || kiṃ ca pūrvoktāḥ rākṣasāḥ piśācāśca pānaśauṇḍāḥ pānena vikhyātāḥ | mattārthatve kṣībaśabdena paunaruktyāt | 'śauṇḍo matte ca vikhyāte' iti viśvaḥ || “saptamī śauṇḍaiḥ” iti samāsaḥ || ata eva kṣībā mattāḥ santaḥ | 'matte śauṇḍotkaṭakṣībāḥ' ityamaraḥ | kṣīvṛ made iti dhātoḥ karttari kāntaḥ || “anupasargātphullakṣībakṛśollāghāḥ” iti nipātanāttalopaḥ iḍabhāvaśca || goṣṭhīṣu vidyāgoṣṭhīṣu pānagoṣṭhīṣu ca svāmino rāvaṇasya guṇān yathārthaṃ yathā tathā saṃgirante sma pratijānate sma| sarvāvasthāsvapi na tatra vipratipadyanta ityarthaḥ || “samaḥ pratijñāne” iti taṅ || tathā vṛndaiḥ saṅghaśaḥ pathaḥ mārgān udacaranta ca ullaṅghya caranti sma | utpathapravṛttāḥ saṃcerurityarthaḥ || “udaścaraḥ sakarmakāt” iti taṅ ||
9.32
32. yānairiti || anye kuñjarāśvarathamādiryeṣāṃ taiḥ yānairvāhanaiḥ samacaranta saṃcaritavantaḥ || “samastṛtīyāyuktāt” iti saṃpūrvāccarestaṅ || anye śubhaṃ śobhanaṃ puṣpāṇi ca phalāni ca puṣpaphalam || “jātiraprāṇinām” ityekavadbhāvaḥ || bandībhiḥ saṃprāyacchanta bandīkṛtābhyaḥ strībhyo dadurityarthaḥ | dāṇ dāne iti dhātoḥ “pāghrā-” ityādinā yacchādeśaḥ| “aśiṣṭavyavahāre dāṇaḥ prayoge tṛtīyā caturthyarthe bhavati” iti vacanāt caturthyarthe tṛtīyā || “dāṇaśca sā ceccaturthyarthe” iti taṅ ||
9.33
33. kopāditi || kāścitkāntāḥ priyaprattaṃ priyadattam || “aca upasargāttaḥ” iti dastakāraḥ || āsavaṃ kopādanyāsaṃgadoṣātropāyaṃsata na svīcakruḥ || “upāyamaḥ svakaraṇe” iti pāṇigrahaṇe vidhāne'pyatra svīkaraṇamātre taṅprayogaścintyaḥ | kintu prema svaviṣayānurāgaṃ jijñāsamānābhyo jñātumicchatībhyaḥ || “jñāśrusmṛdṛśāṃ sanaḥ” iti jānāteḥ sannantādātmanepadam || tābhyaḥ strībhyaḥ || “ślāghahnuṅ-” ityādinā saṃpradānatvāccaturthī || kāminaḥ aśapsanta viśvāsātha śapathavākyāni prāyuñjatetyarthaḥ | śaperdaivādikātsvaritettvāllaṅi taṅ ||
9.34
34. preti || virahaduḥkhitaṃ rāmaṃ susmūrṣamāṇaḥ smartumicchan | icchāpūrvakameva nirantaraṃ smarannityarthaḥ | ata evāsau kapiḥ kutrāpi nṛttaṃ no prādidṛkṣata pradraṣṭuṃ prekṣituṃ naicchat gāyanān gāyakān || “ṇyuṭ ca” iti gāyateḥ śilpini ṇyaṭpratyayaḥ | nāśūśruṣata śrotuṃ naicchat | “jñāśrusmṛdṛśāṃ sanaḥ” iti dṛśeḥ śṛṇoteśca sannantālluṅi taṅ | smaratestu laṭaḥ śānajādeśaḥ || “ajjhanagamāṃ sani” iti dīrghe “udoṣṭhyapūrvasya” ityutve “hali ca” iti dīrghaḥ ||
9.35
35. anviti || tasmai hanūmate laṅkāyāḥ laṅkāsthapadārthānāṃ darśanaṃ sākṣātkāramanujijñāsatā anujñātumicchatā anumanyamānenevetyarthaḥ | vyañjakāprayogāt gamyotprekṣā | jānāteḥ sannantāllaṭaḥ śatrādeśaḥ || “nānorjñaḥ” ityanupūrvasya sannantasya ātmanepadapratiṣedhaḥ | indunā pūrvasyāṃ diśi tamo'paghnantīti tamopahāḥ || “apye kleśatamasoḥ” iti ḍapratyayaḥ || te ca vimuktāścāṃśavo yasminkarmaṇi tat prasāritatamoharakiraṇaṃ yathā tathetyarthaḥ || udaiyata uditam | iṇo bhāve laṅi taṅ | ajāditvādāḍvṛddhiḥ ||
9.36
36. āśuśrūṣanniti || sa hanūmān maithilyāḥ vārttāṃ vṛttāntamāśuśrūṣan samantācchrotumicchan | āṅpūrvācchṛṇoteḥ sannantāllaṭaḥ śatrādeśaḥ || “pratyāṅbhyāṃ śruvaḥ” iti sannantādātmanepadaniṣedhaḥ || śīyamānānyakāreṣu candrodayānnaśyattimireṣu | śadlṛ śātane iti dhātoḥ śitrahāvinaḥ “śadeḥ śitaḥ” iti laṭaḥ śānac || “pāghrā—” ityādinā śadeḥ
śīyādeśaḥ || rakṣasāṃ harmyeṣu saudheṣu aśaṅkito'bhītaḥ san | karttari ktaḥ | samacārīt saṃcacāra | atṛtīyāyogāt "samastṛtīyāyuktāt" ityasya pratyudāharaṇam ||
9.37
37. śateti || kapirhanūmān madhye bhavaṃ madhyamaṃ nagarastha' madhyagatam || "madhyānmaḥ" iti mapratyayaḥ || ā samantādrakṣatītyārakṣaṃ nagaragopakam | pacādyac | rakṣasāṃ saṃbandhi śataṃ sahasrāṇi parimāṇamasya śatasāhasraṃ lakṣaparimitaṃ balamityarthaḥ | 'prāgvateḥ saṃkhyāpūrvapadānāṃ tadantavidhirluki' iti vacanāt "śatamānaviṃśatikasahasravasanādaṇ" iti parimāṇārthe aṇi "saṃkhyāyāḥ saṃvatsarasaṃkhyasya ca" ityuttarapadavṛddhiḥ | dadarśa | bhīṣaṇaṃ yadvalamāsādya kṛtānto'pi mriyeta kimutānya iti bhāvaḥ || "mriyaterluṅliṅośca" iti taṅ ||
9.38
38. adhīti || atha kṣapākare candre viyanmadhyaṃ nabhomadhyamadhyāsisiṣamāṇe adhyāsitumicchati | āseḥ sannantāt "pūrvavatsanaḥ" ityātmanepadam || "stautiṇyoreva ṣaṇyabhyāsāt" iti niyamānnābhyāsāduttarasya ṣatvam || atīvātimātramudbhāsibhiḥ dīptaiḥ sitaiḥ śubhraiḥ saudhaiḥ sādhanaiḥ purī laṅkā kāsāñcakre pracakāśe || "kāspratyayādāmamantre liṭi" ityāmpratyayaḥ || "āmpratyayavatkṛño'nuprayogasya" iti kāsivatkṛñastaṅ ||
9.39
39. indumiti || samajyā goṣṭhī pānagoṣṭhītyarthaḥ | 'samajyā pariṣadvoṣṭhī' ityamaraḥ || “saṃjñāyāṃ samaja—” ityādinā kyap || tasyāmanurata āsakto janaḥ kāmijanaḥ priyā vācaścāṭūktīḥ prayuñjāno bruvāṇaḥ san caṣake pānapātre | 'caṣako'strī pānapātram' ityamaraḥ | saṃkrāntaṃ pratibimbitaminduṃmamṛtaṃ yathā amṛtamivopāyuṅkta upayuktavān pītavānityutprekṣā | pānātprāgindoreva madyamācchādya lakṣyamāṇatvātpaścādalakṣyatvācca sa eva nūnaṃ pīta iti bhāvaḥ || “propabhyāṃ yujerayajñapātreṣu” ityubhayatrāpyātmanepadam ||
9.40
40. samiti || jyotsnayā hetunā vigalanmāno nivarttamānakopastaruṇaḥ prauḍhayauvano rakṣasāṃ rakṣomithunānāṃ gaṇaḥ utkaṇṭhāmanyonyānurāgaṃ saṃkṣṇuvāna ivottejayanniva | madhupānasya rāgavardhaṃnatvāditi bhāvaḥ || “samaḥ kṣṇuvaḥ” ityātmanepadam || śapo lukyuvaṅādeśaḥ | surāmṛtamupābhuṅkta upabhuktavān papāvityarthaḥ || “bhujo'navane” ityātmanepadam ||
9.41
41. madhviti || svacchaṃ nirmalaṃ svādvityarthaḥ sotpalamutpalavāsitaṃ suratābhogavistrambhotpādanaṃ suratavihāravistrambhakaraṇam | karaṇe lyuṭ | madhu madyaṃ karttṛ | dayitāntike priyajanasamīpe muhurātmānaṃ svātmānama-
pāyayata dayitakartṛkasvakarmakaṃ pānaṃ madhu dayitaiḥ svayamevākārayadityarthaḥ | pibaterṇyantālluṅathāṇi karmaṇaḥ kartṛtvakarmatvobhayavivakṣāyāmakartrabhiprāye "ṇeraṇau-" ityādinā taṅ || atra yatsaṃgrahaṇamanyakarmaniṣedhārthatvādaṇi kartṛkarmaṇoranyatarasya karmatvaṃ na pratiṣedhatīti karmaśravaṇe'pi na virodhaḥ ||
9.42
42. abhīṣayanteti || raṇapaṇḍitāḥ yuddhaviśāradāḥ ye rākṣasāḥ śakramabhīṣayanta bhīṣitavantaḥ || “bhiyo hetubhaye ṣuk” iti ṣugāgamaḥ || kapirhanūmān tān rākṣasānavismāpayamānaḥ gūḍhacāritvātsvaceṣṭitopalambhena vismayamalamabhayannityarthaḥ || “bhīsmyorhetubhaye” iti smayasyāpyupalakṣaṇatvādubhayatrātmanepadam || “nityaṃ smayateḥ” ityātve pugāgamaḥ || gṛhādgṛhamāṭīdṛṭati sma| aṭaterluṅi “iṭa īṭi” iti salopa āḍūdviśca ||
9.43
43. sītāmiti || sītāṃ didṛkṣuḥ draṣṭumicchurata eva pracchanno gūḍhavṛttiḥ sa hanūmān rākṣasānagadhaṃyata vipralabdhavān tathā naradviṣāṃ rākṣasānāṃ māyāśca svamāyābhiravañcayata vañcitavān || “gṛdhivañcyoḥ pralambhane” ityubhayatrāpi taṅ | pralambhanaṃ vimohanam ||
9.44
44. apeti || śatrūnapalāpayamānasya śālinīkurvāṇasya nyakkurvāṇasyetyarthaḥ | līṅ śleṣaṇe iti dhātordivādikāṇṇyantāt "liyaḥ saṃmānanaśālinīkaraṇayośca" iti śālinīkaraṇe ātmanepadam || "vibhāṣā līyateḥ" iti pakṣe ātve pugāgamaḥ | tasya hanūmataḥ rākṣaseśvaro rāvaṇaścārairnagararakṣijanairghoṣaṇāmantaḥ praviṣṭaṃ jñātvā sadyo mārayatetyevaṃrūpāṃ ḍiṇḍimavādyapūrvikāmāghoṣaṇāṃ punaḥ punaḥ mithyā kārayate arthaśūnyamevābhyāsenāvṛttyā kārayatītyarthaḥ| kṛño ṇyantāt "mithyopapadātkṛño'bhyāse" iti taṅ| iti matirabhūt| māmevāntaḥ praviṣṭaṃ na jānanti kimanayā mṛṣāghoṣaṇayetyamanyatetyarthaḥ ||
9.45
45. gūhamāna iti || svamāhātmyamātmapauruṣaṃ gūhamānaśchādayanneva | svaritettvāt "svaritañita-" ityādinā kartrabhiprāye ātmanepadam| mantrisaṃsado mantrigṛhānaṭitvā tatrāṭitvetyarthaḥ | 'kālabhāvādhvagantavyāḥ karmasaṃjñā hyakarmaṇām | deśaśca-' iti vacanāddeśasya karmatvam | nṛbhyo'pavadamānasya manuṣyebhyo druhyataḥ || "apāhvadaḥ" ityātmanepadam || "krudhadruha-" ityādinā saṃpradānatvāccaturthī || rāvaṇasya gṛhaṃ yayau ||
9.46
46. atha caturbhistadgṛhaṃ varṇayati || diśa iti || diśo dyotayamānābhiḥ prakāśayantībhiḥ || "ṇicaśca" ityātmanepadam || śriyaṃ śobhāmaāyacchamānābhirādadhānābhiḥ || "samudāṅbhyo yamo'granthe" ityātmanepadam || "iṣugamiyamāṃ chaḥ" iti chaḥ || uttamābhirutkṛṣṭābhirdivyanārībhiḥ ākulaṃ saṃkīrṇamata evānuttamaṃ sarvottamam ||
9.47
47. tā eva tribhirviśinaṣṭi nityamityādibhiḥ || smarasaṃbhogakarmasu kāmakrīḍāsu nityamudyacchamānābhirudyuñjānābhiḥ tallolupābhirityarthaḥ || “samudāṅbhyo yamo'granthe” ityasya sakarmakādhikārāttvadiha yamerakarmakatvādātmanepadaṃ cintyam | līlā priyānukaraṇam | krodhāśruharṣabhītyādeḥ saṃkaraḥ kilikiñcitam | vibhramastvarayākāle bhūṣāsthānaviparyayaḥ| tānalaṃ samyagjānānābhirnānāvilāsakuśalābhirityarthaḥ || “anupasargājjñaḥ” iti kartrabhiprāye ātmanepadam ||
9.48
48. svakarmeti || jhaṣadhvajo mīnaketanaḥ kāmo niścinto nirvicāraḥ san svakarma kārayan svaprayojanaṃ ratikṛtyaṃ kāmijaneḥ kārayan yadgṛhamāste yatrāsta ityarthaḥ | gṛhasya deśatvād ‘deśakālādhvagantavyāḥ’ iti vacanena karmatvam | tadgṛhamiti pūrveṇa pareṇa vānvayaḥ | punastribhireva viśinaṣṭi svārthamiti | madavimohitān yuvatayo yuvānaśca tānyūnastaruṇān || “pumān striyā” ityekaśeṣaḥ || svārthaṃ svaprayojanaṃ ratikarma kārayamāṇābhiḥ taiḥ kārayantībhirityarthaḥ || “hṛkroranyatarasyām” ityubhayatra vikalpādāṇi kartuḥ karmatvam | ubhayatrāpi karoterṇyantāt “ṇicaśca” iti nityatayā prāpte svaśabde kartrabhiprāyasya pratīyamānatvāt “vibhāṣopapadena pratīyamāne” ityubhayatrāpi vikalpādātmanepadam ||
9.49
49. kāntimiti || punaḥ svāṃ svābhāvikīmanāhāryā kāntiṃ lāvaṇyaṃ vahamānābhiḥ vahantībhiḥ punaḥ svavigrahān svāṅgāni yajantībhiḥ pūjayantībhiḥ pariṣkurvatībhirityarthaḥ | vahiyajyoḥ svaritetoḥ "vibhāṣopapadena-" ityādinā vikalpādātmanepadam || atha parasmaipadādhikāraḥ || paśyatāṃ draṣṭṛṇāṃ cittasaṃhatīrmanovṛndvāni netraiḥ svadṛṣṭibhiḥ pibantībhirivetyutprekṣā | divyanārībhirityanenānvayaḥ | atra pibateḥ "śeṣātkarttari parasmaipadam" iti parasmaipadam ||
9.50
50. taditi || hanūmāṃstadrāvaṇagṛhaṃ parākurvan pariharan mandarādreḥ śriyamanukurvadviḍambayadiva sthitamityutprekṣā | puṣpakaṃ puṣpakākhyaṃ vimānaṃ devayānaṃ pratyagamat || "anuparābhyāṃ kṛñaḥ" ityubhayatrāpi karoteḥ parasmaipadam ||
9.51
51. tasminniti || kailāsasaṅkāśe tasminvimāne śirāṃsyeva śṛṅgāṇi śikharāṇi yasya taṃ bhujā eva drumāḥ yasya tamata eva parvataśriyaṃ śailaśobhāmabhikṣipantamabhibhavantaṃ parvatakalpamityarthaḥ || "abhipratyatibhyaḥ kṣipaḥ" iti svaritettvāttaṅapavādena parasmaipadam || rāvaṇamaikṣiṣṭa adrākṣīt | upamārūpakayoḥ saṃkaraḥ ||
9.52
52. tameva viśinaṣṭi preti || madāmodaṃ kastūrīparimalam | 'mado retasi kastūryām' iti viśvaḥ | pravahantaṃ prakirantamityarthaḥ || "prādvahaḥ" iti parasmaipadam || suptaṃ parijanānvitaṃ maghone indrāya parimṛṣyantamasūyantam || "parermṛṣaḥ" iti parasmaipadam || paramatyantaṃ smare kāme āramantamāsajjantam || "vyāṅparibhyo ramaḥ" iti parasmaipadam ||
9.53
53. vīti || yasmādrāvaṇātparitrasto bhītaḥ san || "bhītrārthānām—" ityādinaivāpādānatvam || sahastradṛk sahasrākṣaḥ pradhanādyuddhādvyacaramadvyaṃsīt | "jugupsāvirāmapramādārthānāmupasaṃkhyānam" ityapādānatvam | tasya rāvaṇasya darśane mārutātmajo hanūmān kṣaṇaṃ paryaramadabhirato'bhūt || "vyāṅparibhyo ramaḥ" ityubhayatrāpi parasmaipadam ||
9.54
54. upeti || vānaro hanūmān śvasanormibhirniśvāsamārutapravāhairādhūtakānanaṃ kampitodyānamata eva ramyaṃ ramaṇīyaṃ taṃ rāvaṇaṃ merumiva saṃpaśyan cikīrṣitātkartumiṣṭātsītānveṣaṇādupāraṃsīdvyaraṃsīcca | pūrvavat "jugupsāvirāma—" ityādineva apādānatvam || "upācca" ityanuvṛttau "vibhāṣākarmakāt" iti vikalpātparasmaipadam ||
9.55
55. dṛṣṭveti || durmanāḥ sītādarśanābhāvādaduḥkhitacitto vāyusaṃbhavo hanūmān dayitayā svakāntayā sākamaraho rahasyabhūto rahībhūto
rahasi sthitaḥ | 'raho rahasye surate' iti yādavaḥ || “arurmanaścakṣuḥ—” ityādinā salope “asya cvau” itīkāraḥ || taṃ daśānanaṃ dṛṣṭvā | atra sītā nāstīti matvetyarthaḥ | upāraṃsta tato gṛhānnivṛtta ityarthaḥ | upapūrvādrameluṃṅi “vibhāṣākarmakāt” iti pakṣe taṅ ||
9.56
56. tata iti || tato nirgamānantaraṃ sītādarśane lampaṭo lolupaḥ sa hanūmān kṣapāyāmaṭantīti kṣapāṭāna niśācarānavibodhayannajñāpayan | budherṇyantāt “ṇicaśca” ityātmanepade prāpte “budhayudha—” ityādinā parasmaipadam | laṭaḥ śatrādeśaḥ | prākāramārohat | tathā samarthaḥ yodhayituṃ śakto'pi tānnāyodhayat na yodhitavān | yudherṇyantātpūrvavattaṅi prāpte tasya aṇāvakarmakatvāccittavanniśācarakarttṛkatvācca “aṇāvakarmakāt—” ityādinā parasmaipadam | budhādisūtre yudhigrahaṇaṃ tvacittavatkarttṛkārthaṃ yathā yodhayati kāṣṭhānīti draṣṭavyam ||
9.57
57. adhyāsīditi || ahaṃ rāghavasya śucaṃ kathaṃ vā nāśayeyaṃ vaidehyāḥ kathaṃ vottamaṃ mahāntamānandaṃ saṃtoṣaṃ janayeyamityadhyāsīdacintayat | dhyāyaterluṅi cleḥ sicīṭ| atrāpi naśijanyorṇici liṅi pūrvavattaṅi prāpte “aṇāvakarmakāt—” ityādineva parasmaipadam | budhādisūtre tadgrahaṇaṃ ca tadvadevācittavatkarttṛkārtham | janermittvāddhrasvatvam ||
9.58
58. dṛṣṭveti || tāṃ rāghavakāntāṃ sītāṃ dṛṣṭvā rākṣasāndrāvayiṣyāmi palāyayiṣyāmi | atrāpi dravanterṇyantāt "aṇau-" ityādineva parasmaipade sarvaṃ pūrvavat | hi yasmāttasyāḥ darśanātpūrvaṃ vikramaḥ pauruṣaṃ kāryanāśakṛtkāryahānikaraḥ ||
9.59
59. cintayanniti || sa hanūmānitthaṃ cintayannālocayannuttuṅgairūnna tairvanairvṛkṣasamūhairdivamākāśaṃ prāvayantīṃ vyāpnuvantīm | pu gatāviti dhātorṇyantātpūrvavattaṅi prāpte "budhayudha-" ityādinā parasmaipade śatari ḍīp | stabakācitāṃ gucchavyāptāṃ aśokavanikāmaśokavanam | vanaśabdātsvārthe kapratyayāntādvāpi kātpūrvasyetvam | ārāddūrādapaśyat ||
9.60
60. tāmiti || kapivyāghra iva kapivyāghro hanūmān | upamitasamāsaḥ | tarūnacalayan akampayan || "nigaraṇacalanārthebhyaśca" iti parasmaipadam || vane śerana iti vanaśayān vanapālān || "adhikaraṇe śeteḥ" ityacpratyayaḥ || "śayavāsa-" ityādinā vikalpātsaptamyāḥ luk || tathā śākhāsu suptān pakṣiṇaścātrāsayan || "aṇāvakarmakāt-" ityādinā parasmaipadam || śanairmandaṃ tāṃ vanikāṃ prāviśat ||
9.61
61. tāmeva catuṣṭayena viśinaṣṭi avāditi || yasyāṃ vanyāṃ vāyurlatāḥ nartayamānavat nṛtyaṃ kārayanniva śanairavāt vāti sma | yasyāmṛtvo
vasantādayaḥ saṃtrastāḥ rāvaṇāt bhītāḥ santaḥ anyonyasaṃpadaḥ parasparapuṣpaphalavibhūtīrnāyāsayanta na bādhayāmāsuḥ | atra yasyateścalanārthatvāt nṛtyateścittavatkarttṛkatvācca ṇau prāptasya parasmaipadasya “na pādami--” ityādinā pratiṣedhādātmanepadam ||
9.62
62. jyotsneti || yasyāṃ śaśī daśamukhājñayā sadā saṃpūrṇaḥ san vidalitāni vikasitānyutpalāni yāsu tāḥ vāpīḥ dīrghikāḥ jyotsnāmevāmṛtamapāyayata pāyitavān | pāyatervā pibatervā pratyavasānārthatvāt “gatibuddhi—” ityādinā aṇi karttuḥ karmatve nigaraṇārthatvātprāptasya “na pādami—” ityādinā pratiṣedhaḥ ||
9.63
63. preti || yasyāṃ parimohayamāṇābhiḥ vyāmohayantībhiḥ pralobhayantībhiḥ ityarthaḥ | muhyaterṇyantālaṭaḥ śānajādeśaḥ || “kṛtyacaḥ” || “ṇervibhāṣā” iti kṛnnakārasya vibhāṣāṇatvam || rākṣasībhiḥ samāvṛtāḥ pariveṣṭitāḥ samāhṛtāḥ svargādānītāḥ vandyo bandīkṛtāḥ striyaḥ puṣpeṣuṃ kāmaṃ prādamayanta prakarṣeṇa damayāmāsuḥ surataparākāṣṭhayā kāmasyodrekaṃ śamayāmāsurityarthaḥ | damiparisuhyoḥ “aṇāvakarmakāt—” ityādinā prāptasya parasmaipadasya “na pādami”—ityādinā pratiṣedhādātmanepadam ||
9.64
64. yasyāmiti || ripuḥ rāvaṇaḥ smarātkāmāndhyāt sītāṃ yasyāṃ vanyāṃ vāsayate sma | kevalaṃ vāsitavāneva na tu bhuktavānityāha | caturo'pi rūpāvarjakuśalo'pi vṛddhimānīśvaryavānapi ātmānaṃ tu nārocayata tasyai ruciraṃ kartuṃ na śaśāketyarthaḥ tathā dṛḍhavratatvāttasyā iti bhāvaḥ | vasirucyoḥ pūrvavatparasmaipadaprāptipratiṣedhayoḥ “ṇicaśca” iti taṅ ||
9.65
65. mandāyamāneti || atha kapirmandāyamānagamanaḥ suptajanaprabodhaśaṅkayā mandībhavadgatiḥ san | bhṛśādikyaṅantāllaṭaḥ śānac | haritāyantaḥ palāśavarṇābhavantaḥ taravo yasyāṃ tāṃ haritāyattam | 'pālāśo harito harit' ityamaraḥ | lohitādikyaṣantāt “vā kyaṣaḥ” iti laṭaḥ parasmaipadam | śatrādeśaḥ | “aprāṇijāteścāraṅgavādīnāmupasaṃkhyānam” ityūṅpratyayaḥ | mārutena śakśakāyadbhiḥ vāyugharṣaṇācchakśakībhavadbhistathā dhvanadbhirityarthaḥ || “avyaktānukaraṇāddvyajavarārdhādanitau ḍāc” iti ḍāci “ḍāci bahulaṃ dve bhavataḥ” iti dvirvacanam | ḍājantāt “lohitādiḍājbhyaḥ kyaṣ” iti kyaṣi “vā kyaṣaḥ” iti kyaṣantāllaṭo vā parasmaipadam | śatrādeśaḥ | tairdumairupalakṣitāṃ yattadornityasaṃbandhāttāmaśokavanikāṃ sarvataḥ samantādāṭa cacāra | aṭaterliṭ ||
9.66
66. asyadanniti || indumaṇayaścandrakāntā asyadan candrāṃśusparśātprasusruvuḥ | kumudākarāḥ vyarucan vicikasurityarthaḥ | stabakoccayāḥ
anye'pi kusumagucchavrajāḥ vātena prakīrṇāḥ vikṣiptāḥ santaḥ aloṭhiṣata luṭhanti sma | sarvatra luṅi dyutāditvāt “puṣādi—” ityādinā kleraṅādeśaḥ || “dyudbhyo luṅi” iti vikalpātparasmaipadaṃ luṭhestadaṅka ||
9.67
67. sīteti || sītāntike vivṛtsantaṃ varttitumicchantamantikaṃ gantumicchantamityarthaḥ | vṛtu varttane iti dhātoḥ sanantāllaṭaḥ śatrādeśaḥ | vatsya̍tsiddhiṃ varttiṣyamāṇasiddhimāsannakāryasiddhikamityarthaḥ || “vṛdbhyaḥ syasanoḥ” ityubhayatra vikalpātparasmaipadam || “na vṛdbhyaścaturthyaḥ” itīdūpratiṣedhaśca || plavaṅgamaṃ hanūmantaṃ śubhāḥ śubhāvaidakāḥ patatriṇaḥ pakṣiṇaḥ mandraṃ gambhīramānuvānā dhanyo'sīti stuvānā ivetyarthaḥ | gamyotprekṣā | nu stutāviti dhātoḥ “āṅi nupracchyoḥ” ityupasaṃkhyānādātmanepadam | ajihladan āhlādayanti sma | hlādeṇau caṅyupadhā hrasvaḥ ||
9.68
68. varttiṣyamāṇamiti || tadā tasminhanumadāgamanakāle sītā tathyairavitathairiṣṭadarśanairiṣṭāvedakaiḥ | karttari lyuṭ | nimittairvāmākṣispandādihetubhirātmānaṃ patyuḥ rāmasyāntike varttiṣyamāṇamiva sthāsyantamiva || “vṛdbhyaḥ syasanoḥ” iti parasmaipadavikalpādātmanepadam | udapaśyat utprekṣitavatīṃ | patiprāptimaparkayadityarthaḥ ||
9.69
69. nireti || sītāyāḥ vārttā vṛttānto na niravatsyeccenna nirvṛttā na jātā cedityarthaḥ || “vṛdbhyaḥ syasanoḥ” iti vṛtterlaṅi parasmaipadam | tadā no'smākaṃ sarvā samudralaṅghanādirudyatirudyamaḥ | yameḥ striyāṃ ktin || “anudāttopadeśa—” ityādinā anunāsikalopaḥ || vitathā vyarthaivākalpiṣyadabhaviṣyat | kṛperlṛṅi “luṭi ca kḷpaḥ” iti cakārādvā parasmaipadam | luṭi nodāhṛtam | iti hanūmānacintayat | sarvathā sītā draṣṭavyeti niśśaṅkitavānityarthaḥ ||
9.70
70. atha kārakādhikāraḥ || tatrāpādānakārakaṃ tribhiḥ kulakenāha vṛkṣādityādibhiḥ | atha kapikuñjaraḥ sa hanūmān | upamitasamāsaḥ | adṛśyo'lakṣyaḥ san vṛkṣātsakāśāt || “dhruvamapāye'pādānam” ityapādānatvātpañcamī || vṛkṣaṃ parikrāman tāṃ janakātmajāṃ sītāmapaśyadityanvayaḥ | kīdṛśīm | rākṣasādrāvaṇādvibhyatīṃ trasyantīm | bibheteḥ śatari ṅīp || “nābhyastācchatuḥ” iti numpratiṣedhaḥ || punaḥ śatroḥ rāvaṇāt trāṇaṃ rakṣaṇamapaśyantīṃ trātāramalabhamānāmityarthaḥ || “bhītrārthānāṃ bhayahetuḥ” iti kramādubhayatrāpādānasaṃjñā ||
9.71
71. tāmiti || punastasya rāvaṇasya prīteranurāgāt parājayamānāṃ parāṅmukhībhavantīṃ tāmasahamānāmityarthaḥ || “parājerasodhaḥ” iti prīterapādānatvam | punaḥ kīdṛśīm | daśānanāt svakāntādīpsitāttatkāntābhiḥ sītācāpalaśaṅkinībhiḥ sāpatnyarthaṃ rakṣyāṃ vāryāṃ vāraṇīyatvenābhimatām | anyathā tasya tadekāyattatve svasaubhāgyabhaṅga-
prasaṅgāditi sītāyāḥ saundaryātiśayoktiḥ || “vāraṇārthānāmīpsitaḥ” iti rāvaṇasyāpādānatvam || tathā rakṣobhyo'ntardadhānāṃ rakṣāṃsi māṃ mā drākṣuriti līyamānāmityarthaḥ || “antardhī yenādarśanamicchati” ityapādānatvam || malināṃ saṃskārābhāvānmalināṅgīmata eva mlānamūrdhajāṃ rūkṣakeśīm ||
9.72
72. rāmāditi || rāmādākhyāturadhītasaṃdeśo bhaktyā gṛhītavācikaḥ || “ākhyātopayoge” iti rāmasyāpādānatvam || vāyoḥ prakṛtibhūtājjāta utpannaḥ || “janikartuḥ prakṛtiḥ” iti vāyorapādānatvam || cyutasmitāmiti śokādastamitahāsāmādityātprabhavantīmiva tejasā sūryātprādurbhavantīmiva sthitām || “bhuvaḥ prabhavaḥ” ityādityasyāpādānatvam ||
9.73
73. atha pañcabhiḥ saṃpradānakārakabhedānudāharati | rocamāna iti || kudṛṣṭibhyaḥ kubuddhibhyo durātmabhyo rocamāno rucikaro na tu sādhubhya iti bhāvaḥ || “rucyarthānāṃ prīyamāṇaḥ” iti saṃpradānatvam || rakṣobhyaḥ śriyaṃ prattavān prakarṣeṇa dattavān | prapūrvādadāteḥ ktavatupratyayaḥ || “aca upasargāttaḥ” iti dastakāraḥ || “karmaṇā yamabhipraiti—” ityādinā rakṣasāṃ saṃpradānatvam || parastrībhyaḥ ślāghamānaḥ katthamānaḥ | tāsāṃ yathāviditaṃ tathā tāḥ stuvānastatkāmukatayetyarthaḥ || “ślāghahuṅ—” ityādinā strīṇāṃ saṃpradānatvam || evaṃbhūto rākṣaseśvaro rāvaṇastatra tasmin sītādarśanakāla evāgāt | taṃ deśamāgata ityarthaḥ | āṅpūrvādiṇaḥ “iṇo gā luṅi” iti gādeśaḥ ||
9.74
74. aśapyaditi || smaramohitaḥ kāmāndho'sau rāvaṇaḥ asyai sītāyai nihnuvānaḥ saujanyanāṭakena svadaurjanyamapahnuvānaḥ asyai sītāyai aśapyat na kadācidaparātsyāmīti śapathamakārṣīdityarthaḥ | śaperdaivādikāllaṅ || “ślāghahnuṅsthāśapāṃ—” ityādinā sītāyā ubhayatra saṃpradānatvam || kiṃ caitasyai sītāyai dhārayannivodhamarṇyaṃ tiṣṭhanniva || “dhāreruttamarṇaḥ” iti sītāyāḥ saṃpradānatvam || vasūni sarvasvāni ca pratyapadyata pratipannavān pratiśrutavānityarthaḥ ||
9.75
75. tasyā iti || asau rāvaṇastasyai sītāyai spṛhayamāṇastāmīpsan || “spṛherīpsitaḥ” iti saṃpradānatvam || bahu priyamabhāṣata | kiṃ ca sānunītiranunayayuktaḥ san sītāyai nākrudhyat atiprātikūlye'pi na cukrodha nābhyasūyata ca asūyāṃ ca na cakāretyarthaḥ || “krudhadruherṣyā—” ityādinā ubhayatra sītāyāḥ saṃpradānatvam ||
9.76
76. samiti || he mṛgekṣaṇe sīte didṛkṣuṃ tvāṃ draṣṭumicchuṃ māṃ tvaṃ kiṃ mṛṣā mudhā saṃkrudhyasi | pūrveṇa saṃpradānatve prāpte “krudhadruhorupasṛṣṭayoḥ karma” iti karmatvam | kiṃ ca parastrībhyaḥ īkṣitavyaṃ tāsāṃ śubhāśubhapraśne tatparīkṣārthaṃ yadīkṣaṇaṃ bhavitavyam || “rādhīkṣyoryasya vipraśnaḥ”
iti strīṇāṃ saṃpradānatvam || ayam | vidheyaprādhānyātpuṃlliṅganirdeśaḥ | rakṣasāṃ svadharmo jātiprayukto dharmaḥ | ato nāyaṃ doṣa iti bhāvaḥ ||
9.77
77. śṛṇvadbhya iti || he bhīru traste | saṃjñāpūrvakasya vidheranityatvānna guṇaḥ | anye madvyatiriktāḥ madhyamāḥ śṛṇvadbhyaḥ śrutaśālibhya idaṃ kāryamidamakāryamiti hitāhitamupadiśadbhya ityarthaḥ | pratiśṛṇvanti abhyupagacchanti tathaiva kurma iti pratijānata ityarthaḥ | 'saṃvidāgūḥ pratijñānaṃ niyamāśravasaṃśravāḥ | aṅgīkārā'bhyupagamapratiśravasamādhayaḥ' || ityamaraḥ || “pratyāṅbhyāṃ śruvaḥ pūrvasya karttā” iti śṛṇvatāṃ saṃpradānatvam || teṣāṃ pratiśravāpekṣayā pūrvasyāmupadeśakriyāyāṃ karttṛtvāditi | kṛtārthāḥ kṛtakṛtyāḥ svayameva kāryākāryajñā madvidhā uttamāstu naivaṃ na paropadeśāpekṣā ityarthaḥ | kiṃ ca pūrvoktā madhyamāḥ gṛṇadbhyaḥ śaṃsadbhyaḥ stāvakebhyaḥ anugṛṇanti ditsāsūcakālāpaiḥ protsāhayanti madvidhāstūttamāḥ stutiṃ vinaivārthibhyaḥ prayacchantītyarthaḥ | śaṃsituḥ protsāhanamanugaraḥ pratigaraścocyate || “anupratigṛṇaśca” iti pūrvasya śaṃsanakarttuḥ saṃpradānatvam ||
9.78
78. iccheti || viṣayān dīvyantī śabdādiviṣayaiḥ krīḍantī tvam || “divaḥ karma ca” iti devakaraṇasya vikalpātkarmatvam || bhuvaneśvaraṃ trailokyanāthaṃ māṃ snehena karaṇeneccha pratīccha || “sādhakatamaṃ karaṇam” iti karaṇatvāttṛtīyā || kiṃ ca sambhogāya parikrītaḥ saṃbhogena parikrītaḥ dāsīkṛto'ham || “parikrayaṇe saṃpradānamanyatarasyām” iti vikalpā-
tparikramaṇakaraṇasya saṃbhogasya saṃpradānatvam || tavāpriyaṃ na karttāsmi na kariṣyāmi | karoterluṭi mipi tās ||
9.79
79. āssveti || mayā sākaṃ saudhe āssva || “ādhāro'dhikaraṇam” iti saudhasyādhikaraṇatvam || nirjanaṃ vanaṃ mādhiṣṭhāḥ vane na tiṣṭhetyarthaḥ || “adhiśīṅsthāsāṃ karma” iti vanasya karmatvam || tiṣṭhatermāṅi luṅi sipi “gātisthā—” ityādinā sico luk || “na māṅyoge” ityaḍabhāvaḥ || bhuvaṃ mādhivātsīḥ bhuvi na vasa nādhaḥ śeṣvetyarthaḥ | vasermāṅi luṅi sici vṛddhiḥ || “upānvadhyāṅvasaḥ” iti bhuvaḥ karmatvam || kintu smarotsukā suratāsaktā śayyāmadhiśeṣva śayyāyāṃ śeṣvetyarthaḥ || “adhiśīṅ—” ityādinā karmatvam ||
9.80
80. abhīti || yathaiva tvaṃ me mano hṛdayaṃ avyāhatamanivāritamabhinyavikṣathāḥ manasi niviṣṭāsītyarthaḥ | abhinipūrvāddhiśerluṅi “nerviśaḥ” iti taṅi thāsi “śalaigupadhādaniṭaḥ ksaḥ” iti ksaḥ || “abhiniviśaśca” ityādhārasya manasaḥ karmatvam || tathaiva tava hṛdayamadhyāvasantaṃ hṛdaye vasantam || “upāṅ—” ityādinā hṛdayasya karmatvam || māṃ mā rautsīrmā nivāraya | rudherluṅi sipi sici “vadavraja—” ityādinā vṛddhiḥ || yathā tvayyahamanuraktastathā tvamapi mayyanuraktā bhavetyarthaḥ ||
9.81
81. na ca rāmo na tyājya ityāha meti || he akāryajñe mūḍhe namasyantaṃ praṇamantam || "namovarivaścitraṅaḥ kyac" iti kyajantāllaṭaḥ śatrādeśaḥ || jagatpatiṃ jagadvandyaṃ māṃ māvamaṃsthāḥ māvamanyasva | manyateḥ karttari luṅi thās || "karturīpsitatamaṃ karma" iti jagatyateḥ karmatvam || mayi saṃdṛṣṭe sati adhanyamabhāgyaṃ kākutsthaṃ rāmam || "tathāyuktaṃ cānīpsitam" iti rāmasyānīpsitakarmatvam || kā strī kāmayeta na kāpītyarthaḥ ||
9.82
82. ya iti || yo janaḥ pāṣāṇaṃ payaḥ kṣīraṃ dogdhi || "duhiyāci-" iti vacanādduherdvikarmakatvam | tatra payasa īpsitakarmatvaṃ pāṣāṇasya "akathitaṃ ca" ityakathitakarmatvam | sa pāṣāṇapayodogdhā rāmādbhūtiṃ saṃpadamāpnuyāt | tadvadasaṃbhāvitamityarthaḥ | atrottaravākyārthe pūrvavākyārthāropeṇaupamyāvagamādvākyārthavṛttirasambhavadvastusaṃbandho nidarśanālaṅkāraḥ | 'asaṃbhavadvastuyogādupamānopameyayoḥ | pratibimbakriyā gamyā yatra sā syānnidarśanā ||' iti lakṣaṇāt | hitāhitaṃ hitāhite || "vipratiṣiddhaṃ cānadhikaraṇavāci" iti dvandvaikavadbhāvaḥ | bodhayantaṃ tvāmiti śeṣaḥ | rāvaṇaṃ prītiṃ gamaya | ubhayatrāpi "gatibuddhi-" ityādinā aṇi karttuḥ karmatvam ||
9.83
83. svaprīteḥ phalamāha prīta iti || ahaṃ prītaḥ san bhavatīṃ bhuvanatrayaṃ bhojayiṣyāmi | nigaraṇāryatvātparasmaipadam | kimadtyarthe vilāpayase vividhaṃ bhāṣayase ātmānamiti śeṣaḥ || "ṇicaśca" ityātmanepadam || rāvaṇaṃ
pārśve śāyaya || “aṇāvakarmakāt—” ityādinā parasmaipadam || sarvatra “gatibuddhi—” ityādinā aṇau karttuḥ karmatvam ||
9.84
84. ājñāmiti || rakṣobhiḥ prayojyaiḥ ājñāṃ tvadvākyaṃ kāraya māṃ priyāṇyupahāraya | mama priyavastūnyānayetyarthaḥ || “hṛkroranyatarasyām” ityāṇi karttuḥ karmatve ubhayatra “tatprayojako hetuśca” iti sītāyāḥ prayojakakartṛtvamanyeṣāmanyeṣāṃ prayojyakarmatvam | kiṃ ca śakreṇa kṛtam || “svatantraḥ karttā” iti karttṛsaṃjñāyāṃ karttari tṛtīyā || adhigato mūrdhānamadhimūrdhā mūrdhagataḥ “atyādayaḥ krāntādyarthe dvitīyayā” iti samāsaḥ | tamañjaliṃ ko necchet | kasyedaṃ nāśāsyamityarthaḥ | matsvīkāre tvamindravandyā bhaviṣyasīti bhāvaḥ ||
9.85
85. vacanamiti || patipriyā pativratā sītā rakṣasāṃ patyuḥ rāvaṇasya vacanamanu kruddhā vacanena hetunā kruddhā satītyarthaḥ || “anurlakṣaṇe” iti hetvarthe karmapravacanīyasaṃjñā || atra sūtre lakṣaṇaśabdasya hetvarthatvāt “lakṣaṇetthaṃbhūta—” ādisūtre cihnavacanatvāditi || “karmapravacanīyayukte dvitīyā” iti dvitīyā || pāpamanu pāpānu pāpena sahetyarthaḥ || “tṛtīyārthe” iti tṛtīyārthe dyotye anoḥ karmapravacanīyasaṃjñāyāṃ sahārthatṛtīyāpavādena dvitīyāyāṃ kavinā svātantryāt ‘dvitīyā’ iti yogavibhāgāt ‘supsupā’ iti vā samāsaḥ kṛtaḥ | avasitaṃ pāpena saṃbaddhaṃ pāpiṣṭhamityarthaḥ | ṣviñ bandhane iti dhātoḥ karttari ktaḥ | rāvaṇaṃ vacaḥ prābravīt provāca | “bruviśāsi—” iti dvikarmakatvam ||
9.86
86. neti || he pāpa tvaṃ rāmamanu rāmāddhīno na cet || “hīne” ityanorrhīnārthe karmapravacanīyatvāt dvitīyā | śūreṣu vā upa cet śūrebhyo'dhikaścedityarthaḥ || “upodhyāke ca” ityadhikārthe karmapravacanīyasaṃjñāyāṃ tadyoge “yasmādadhikam-” ityādinā saptamī || tatastarhi chalānmāyāmṛgavyājādvīrau rāmalakṣmaṇau apavāhya vañcayitvā kimarthaṃ māmihāharaḥ āhṛtavān | tasmāttvaṃ coro na śūra ityarthaḥ ||
9.87
87. upeti || he rātriścarādhama kathaṃ te tava vṛttaṃ caritraṃ śūramupa śūrajanāddhīnaṃ na || “upodhyāke ca” iti cakārādupaśabdasya hīnārthe karmapravacanīyatve tadyogāt dvitīyā | kutaḥ yadyasmātsaṃpratīdānīṃ bhayāllokebhyo'pa śūraśaraṇān lokān varjayitvā || “apaparīvarjane” ityapaśabdasya varjanārthe karmapravacanīyatve “pañcamyapāṅparibhiḥ” iti dvitīyāpavādena pañcamī || laṅkāyāṃ vasatirnivāsaḥ | vaseratipratyaya auṇādikaḥ | durgabalajīvī bhavānna bhujabalajīvīti na kathaṃ śūralokabāhya ityarthaḥ ||
9.88
88. ārāmeti || he pāpa pāpācāra ā rāmadarśanādrāmadarśanaparyantam || “āṅ maryādāvacane” ityāṅaḥ karmapravacanīyatvāttadyoge “pañcamyapāṅpa-
ribhiḥ” iti pañcamī || saddvṛttānanu sādhūnprati durvṛtto duṣṭacaritraḥ san sādhubādhakaḥ sannityarthaḥ || “lakṣaṇetthaṃbhūta—” ityādinā anoritthaṃbhūtākhyāne karmapravacanīyatvam || tathā pari strīṃ strīṃ strīṃ prati | tenaiva parervīpsāyāṃ karmapravacanīyatvam || “vāmśasoḥ” iti vikalpādiyaṅabhāvapakṣe “ami pūrvaḥ” iti pūrvarūpatvam || jātamanmathaḥ san śriyaṃ prati lakṣmīṃ lakṣīkṛtya vidyotasva śrīmānayamiti śrīcihnaḥ san dīpyasva | rāmadarśane sati tvaṃ sadyo vinaṅkṣyasīti bhāvaḥ | tenaiva praterlakṣaṇārthe karmapravacanīyatvam | sarvatra tadyogād dvitīyā ||
9.89
89. abhīti || kiṃ cācirāt kṣiprameva rāmo bhavantamabhi tvāṃ lakṣīkṛtya bhavantaṃ lakṣīkṛtyetyarthaḥ dyotiṣyate bhavadābhimukhyena sthāsyata ityarthaḥ || “abhirabhāge” ityabherlakṣaṇārthe karmapravacanīyaṃtvaṃ tadyogāddvitīyā || saṃgrāme raṇe uddhūrṇabāṇa udyateṣuryo rāmo nārāyaṇato nārāyaṇātprati tasya pratinidhastatsadṛśa ityarthaḥ || “pratiḥ pratinidhipratidānayoḥ” iti prateḥ pratinidyau karmapravacanīyatvam || “pratinidhipratidāne ca yasmāt” iti dvitīyāpavādinī pañcamī || pañcamyāstasiḥ ||
9.90
90. kuta iti || he krūra tena rāmeṇa patribhirbāṇaiḥ nihataḥ prahṛtaḥ san kuto'dhi yāsyasi kva yāsyasītyarthaḥ || “adhiparī anarthakau” ityadheranarthakatvāddhātuvarthātiriktārtharahitatvātkarmapravacanīyatvaṃ gatyupasargasaṃjñābādhanārthamanyathā “gatirgatau” iti nighātāpātāt || he madoddhata bhavatā atyugraṃ yathā tathā ati rāmaṃ rāmamatikramya || “atiratikramaṇe ca” iti karmapravacanīyatve dvitīyā || na sūktaṃ sādhu noktam || “suḥ
pūjāyām” iti karmapravacanīyatvam || sarvasyāsya phalamāśubhāvīti bhāvaḥ ||
9.91
91. parīti || vibhuḥ prabhuḥ rāmaḥ te nāmno'pi pariśeṣamavaśeṣaṃ na sthāpayiṣyati kimuta kāyamityarthaḥ | atrāprayuktakāyapadārthadyotakatvādapeḥ “apiḥ padārtha—” ityādinā padārthe karmapravacanīyatvam | tathāhi rāmaḥ sthāṇuṃ rudramapi jayedyaste śaraṇamiti bhāvaḥ | tenaiva saṃbhāvanāyāṃ karmapravacanīyatvam | bhavato grahaṇaṃ bandhanaṃ kiyat | ubhayatrāpi saṃjñākaraṇasyopasargasaṃjñānivṛttyarthatvāt “upasargātsunoti—” ityādinā na sthāsakārasya ṣatvam ||
9.92
92. apīti || he narāśana manuṣyabhakṣaka asmānapi stuhi stuhi vā api sedha niṣedha ninda vetyarthaḥ | dhātūnāmanekārthatvāt | aperanvavasarge kāmacāre tenaiva saṃjñā | tathyaṃ ‘pariśeṣaṃ na nāmno'pi’ iti vākyaṃ yathārthamukto'si | ‘apradhāne duhādīnām’ ityapradhāne karmaṇi ktaḥ | kiṃ ca mayyapi cābhīkaḥ kāmukastvam || “anukābhikābhīkaḥ kamitā” iti nipātanātsādhuḥ || kṛśānāvapi darpaṃ vīryaṃ siñceḥ kṣārayeḥ | atra tenaiva garhāyāṃ saṃjñā | atra sarvatropasargasaṃjñānivṛttyarthatvāt stautisedhatisiñcatīnām “upasargātsunoti—” ityādinā na ṣatvam | matkāmukastvaṃ kṛśānau vīryaṃ siñcerityasaṃbhavadvastusaṃbaṃdho nidarśanālaṅkāraḥ ||
9.93
93. adhīti || adhi rāme svāmini parākrāntaṃ parākramaḥ saṃvarttate iti śeṣaḥ | napuṃsake bhāve ktaḥ || “adhīrīśvare”. iti rāmaparākramayoḥ svasvāmibhāvasaṃbandhe dyotye adheḥ karmapravacanīyatve “yasmādadhikaṃ yasya ceśvaravacanam—” ityādinā dvitīyāpavādena saptamī || ataḥ sa parākramasvāmī rāmaḥ te tava kṣayaṃ nāśamadhikarttā kariṣyati || “vibhāṣā kṛñi” iti saṃjñābhāvapakṣe “karmaṇi dvitīyā” || saṃjñāpakṣe upasargasaṃjñābādhāt “tiṅi codāttavati” iti nighātābhāvaḥ phalam | maithilī daśānanamityuktvā tūṣṇīmāsāñcakre joṣamāsta || “dayāyāsaśca” ityāmpratyayaḥ ||
9.94
94. athānabhihitādhikāraḥ | tata iti || tataḥ sītāvacanānantaraṃ kruddhaḥ ata eva krūravigraho bhīṣaṇākāro rāvaṇaḥ vaidehīmātmānaṃ ceti śeṣaḥ | antarā ubhayormadhya ityarthaḥ | khaṅgamudyamya kṣaṇa viniśvasan roṣāddīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasannityarthaḥ ūce vakṣyamāṇaṃ vākyamuvāca | kramātkhaṅgādiṣu “karmaṇi dvitīyā” “antarāntareṇa yukte” “kālādhvanoratyantasaṃyoge” iti dvitīyā ||
9.95
95. cireṇeti || maithili cireṇa cirakālenānuguṇamanukūlaṃ priyaṃ proktā | duhāditvādapradhāne karmaṇi ktaḥ | tathāpi pratipatteraṅgīkārasya parāṅmukhī | cireṇetyapavargaṃtṛtīyārthe'vyayam | māṃ māse māsānna pratipatttāse cet na prāpsyase cet | padyaterluṭi “thāsaḥ se” iti se ādeśaḥ | mattāsi mariṣyasi || "mriyaterluṅliṅośca" iti niyamālluṭi parasmaipadam || tvaṃ māmiti karttṛkarmakārakamadhyagatatvāt "saptamīpañcamyau kārakamadhye" iti māse iti saptamī ||
9.96
96. preti || sa rāvaṇo mandirāya prativrajan mandiraṃ gacchan || "gatyarthakarmaṇi dvitīyācaturthyo ceṣṭāyāmanadhvani" iti caturthī || sarvā yūyaṃ mama kṛte madarthaṃ sītāyai bhayāni datta bhayānyutpādayetyarthaḥ || "caturthī saṃpradāne" iti caturthī || bhīmāḥ bhayaṅkarīḥ rākṣasīḥ prāyuṅkta niyuktavān ||
9.97
97. karmapravacanīyādisūtracatuṣṭayaṃ tadadhikāra evodāhṛtatvādatra nodāhṛtam || gata iti || tasmin rāvaṇe gate sati rākṣasyaḥ bhayāya bhayamutpādayitum || "kriyārthopapadasya-" ityādinā caturthī || maithilīṃ prati samājagmuḥ | rāvaṇaprītyai rāvaṇaṃ prīṇayitum || "tumarthācca bhāvavacanāt" iti caturthī || muhurmuhuḥ krūraṃ vākyamūcuḥ ||
9.98
98. rāvaṇāya iti || he sīte rāvaṇāya namaskuryāḥ praṇama | tadā te tubhyaṃ svasti bhadraṃ syāt | anyathā anamatkāre vayaṃ tvāṃ prātarāśāya
prātarbhojanāya alaṃ paryāptaṃ kuryāma | sarvatra “namaḥsvasti—” ityādinā caturthī ||
9.99
99. tṛṇāyeti || vadantīrevaṃ pralapantīstāḥ sarvā rākṣasīḥ trijaṭā tṛṇāya matvā tṛṇaṃ matvā avadat || “manyakarmaṇyanādare vibhāṣāprāṇiṣu” iti caturthī || he durvṛttāḥ durācārāḥ ātmānaṃ hata yuṣmānneva mārayatetyarthaḥ | hanterloṭi thasya tādeśaḥ | svamāṃsaiḥ karaṇaiḥ || “kartṛkaraṇayostṛtīyā” || aśanaṃ bhojanaṃ kuruta ||
9.100
100. adyeti || adyāsyāṃ rātrau svapne mayā | karttari tṛtīyā | sītā candramasā saha || “sahayukte'pradhāne” iti tṛtīyā || sūryyaṃ spṛśantī dṛṣṭā | lakṣmaṇena saha rāmaṃ drakṣyatīti bhāvaḥ | kīdṛśī | madhyenāvalabnena tanvī kṛśā || “yenāṅgavikāraḥ” iti tṛtīyā || śyāmā yuvatī sulocanā sunetrā ||
9.101
101. āptayeti || āptayā hitayā trijaṭayā | karttari tṛtīyā | tarjitāḥ bhartsitāḥ mukhairbhīmāḥ || “yenāṅgavikāraḥ” iti tṛtīyā || bhīmairitipāṭhe “itthaṃbhūtalakṣaṇe” iti tṛtīyā || bhīmaiḥ vacanakarmabhiḥ upalakṣitāḥ || “itthaṃbhūtalakṣaṇe” ityanenaiva tṛtīyā || sarvāḥ rākṣasyaḥ suṣupsavaḥ svaptumicchavaḥ satyaḥ yathāyathaṃ yathāsvam || “yathāsve yathāyatham” iti nipātaḥ || talpān śayyāḥ yayuḥ ||
9.102
102. atha yugmenāha gatāsviti || tāsu rākṣasīṣu gatāsu satīṣu anilātmajo hanūmān maithilyā saṃjānānaḥ eṣeti maithilīṃ jānan || “saṃpratibhyāmanādhyāne” ityātmanepadam || “saṃjño'nyatarasyāṃ karmaṇi” iti vikalpātkarmaṇi tṛtīyā || daśāsyasyāyātenāgamanena hetunā || “hetau” iti tṛtīyā || ciramantarhitastirohitaḥ san saṃsthitaḥ ||
9.103
103. ṛṇāditi || ṛṇāddhetorbaddha iva rāvaṇasaṃnidhānāttadā nirbaddhaḥ || “akarttṛṛṇe pañcamī” iti pañcamī || atha kratudviṣo rāvaṇasya viyogenāpagamanena hetunā unmukto nirbandhānmuktaḥ san “vibhāṣā guṇe'striyām” iti pakṣe tṛtīyā || maithilyāḥ kartryāḥ bodhasya hetoḥ bodhahetau sati bodhārthamityarthaḥ || “ṣaṣṭhī hetuprayoge” iti ṣaṣṭhī || rāmasaṃkathāḥ ‘rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājimān’ ityādirāmāyaṇoktāḥ prāstāvīt prārabdha | stauterluṅi sici vṛddhiḥ || “iṭa īṭi” iti salopaḥ ||
9.104
104. tamiti || sītā taṃ hanūmantaṃ dṛṣṭvā eṣaḥ rāvaṇaḥ eva vānaravigraho vānarākāraḥ san tarorvṛkṣādavaruhya kasya hetoḥ kena hetunā || “sarvanāmnastṛtīyā ca” iti cakārātṣaṣṭhī || ārātsamīpamaitītyacintayat ||
9.105
105. pūrvasmāditi || bhāvādanurāgāddāśarathiṃ rāmaṃ stuvan pūrvasmāt kṣaṇaṃ dṛṣṭādrāvaṇādanyavadbhāti anya ivāvabhāsate | kiṃ tu māṃ viśvāsayituṃ krauryādṛte krauryaṃ vihāya samāyāto nu kim || "anyārāditararte-" ityādinobhayatra pañcamī ||
9.106
106. itara iti || eṣa rāvaṇāditaro rāvaṇapratiyogī rāghavārthaparo rāmakāryatatparo yadi tatastarhi mama prabhātātprāk dṛṣṭānīti śeṣaḥ nimittāni vāmākṣispandādīni saphalāni | tenaiva sūtreṇetarapadāñśvattarapadayogānpañcamyau ||
9.107
107. uttarāhīti || samudrāduttarāhi uttaradigbhāge dūre || "āhi ca dūre" "uttarācca" ityāhipratyayaḥ || tadyogāt "anyārāt-" ityādinā pañcamī || vasan rāmo lavaṇatoyasya lavaṇodasya dakṣiṇato dakṣiṇadigbhāge || "dakṣiṇottarābhyāmatasuc" ityatasuc || tadyoge "ṣaṣṭhyatasarthapratyayena" iti ṣaṣṭhī || sthitāṃ rakṣasāṃ purīṃ laṅkāṃ kathamavait avagatavān ||
9.108
108. daṇḍakāmiti || kiṃ cāhaṃ daṇḍakāṃ dakṣiṇena daṇḍakāyā dakṣiṇataḥ || "enabanyatarasyāmadūre'pañcamyāḥ” ityenap || "enapā dvitīyā" iti dvitīyā || sarito'drīnavanāni codadhiṃ caivātikramya puṃsāmagamamagamyaṃ deśam || "grahavṛdṛniścigamaśca” iti karmaṇyappratyayaḥ || tadyogātpuṃsāmiti karmaṇi ṣaṣṭhī | āhṛtā ānītā ||
9.109
109. pṛthagiti || caṇḍānnabhasvataścaṇḍamārutātpṛthak pṛthagbhūtaṃ vainateyena garuḍena vā vinā || "pṛthagvinānānābhistṛtīyānyatarasyām” iti vikalpātpañcamī tṛtīyā ca || kaścididaṃ durgaṃ gantuṃ notsahate na śaknoti || "śakadhṛṣa-” ityādinā tumunpratyayaḥ || vānaraḥ kimuta notsahate iti kimu vaktavyamityarthaḥ ||
9.110
110. itīti || itītthaṃ cintāvatīṃ cintākrāntāṃ rakṣobhiḥ kartṛbhiḥ stokena leśenāpi muktāṃ sītāṃ kṛcchrātsamāsādya || "karaṇe ca stokālpakṛcchra-” ityādinā vikalpātpañcamī tṛtīyā ca || kapidvipaḥ kapiśreṣṭhaḥ ahaṃ rāmakiṅkaro rāmadūta iti proce provāca ||
9.111
111. viprakṛṣṭamiti || mahendrasya samudratīravarttino mahendraparvatasya na viprakṛṣṭaṃ na dūraṃ vindhyaparvatāddūrāddūram || "dūrāntikārthaiḥ ṣaṣṭhyanyatara-
syām” iti vikalpānmahendravindhyaparvataśabdābhyāṃ ṣaṣṭhīpañcamyau || “dūrāntikārthebhyo dvitīyā ca” iti viprakṛṣṭadūraśabdābhyāmasattvavacanābhyāṃ prātipadikārthe vikalpāddvitīyāpañcamyau || samudrasya pūrvavat “dūrāntikārthaiḥ—” ityādinā vaikalpikrī ṣaṣṭhī || nānabhyāśe abhyāśe samīpa ityarthaḥ | nañdvayaprayogasya prakṛtārthagamakatvāt || “saptamyadhikaraṇe ca” iti cakārātpūrvavadasattvavacanādantikārthātprātipadikārthe saptamī || evaṃbhūtaḥ atra mālyavati parvate tava priyo rāmaḥ vasatīti śeṣaḥ || .
9.112
112. asaṃprāpta iti || daśagrīve asaṃprāpte sati tataḥ prāgevetyarthaḥ | ahamacetito'prajñātaḥ sannidaṃ vanaṃ praviṣṭaḥ | tasminpratigate sati || “yasya ca bhāvena bhāvalakṣaṇam” ityubhayatra bhāvalakṣaṇasaptamī || tvāṃ draṣṭumupākraṃsi apratibandhamupakrāntavānasmi || “upaparābhyām” iti vṛttau kramerluṅi taṅi rūpam || “snukramoḥ—” ityādinā iṭpratiṣedhaḥ ||
9.113
113. tasminniti || he devi tasmin rākṣase vadati tathā pralapati sati ruṣṭaḥ kruddho'pi anādṛtyetyarthaḥ || “ṣaṣṭhī cānādare” ityanādare saptamī || kāryasyāgamanaprayojanasyāvināśāya|vighātāya parāparaṃ pūrvāparam | dvandvaikavadbhāvaḥ | vicinvāno vicārayan | cinoterlaṭaḥ śānac | vikramaṃ parākramaṃ nākārṣam | karoterluṅi mipi sici vṛddhiḥ mipaścāmādeśaḥ ||
9.114
114. vānareṣviti || vānareṣu svāmī vānarāṇāmīśvaraḥ sugrīvo nāma kapiḥ nareṣvadhipaternarendrasya rāmasya sakhā jātaḥ || "svāmīśvara-" ityādinā vikalpādubhayatra saptamī || tatastayoḥ | sārvavibhaktikastasiḥ | ahaṃ dūtaḥ āgataḥ ||
First 114 of 133 passages. Read on
Linked texts (1)
- Rāvaṇavadha — Bhaṭṭi, Sanskrit