Laghukavyani 3
Laghukāvyāni 3
- Language
- Sanskrit
Contents
- 3.1 — 7 parts
3.1.1
kasmaicidvijabandhave kiyadapi kṣīraṃ purā 2yācate
datto yena dayārasaikavapuṣā dugdhoda evārṇavaḥ
śrīśrīvallabhakalpapādapasudhācintāmaṇibhiḥ samaṃ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
kenāsmānatiśerate divicarāḥ śrutyā gṛhītā hi te
kiṃ nāsmāñśrutirāha 3tānparatayā brūte kimasmāntvakān
sarve cetpaśavo vayaṃ kimitaraiḥ sarvasya yo mocakaḥ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
bāṇo yasya na bāṇakarma sahate cakre ¹tu ye dve tayorekaṃ cakrakulapratīpamitaraccakrānukūlakriyam
jyā tu jyāṃ śirasā bibharti bhuvane ²sūto na sūtaḥ kacitsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
ṛtvātmā puruṣaḥ kratuḥ kratubhujo vaktā kratūnāṃ kratorādhāraḥ kratukālakalpanaparau sarve'pyamī saṃhṛtāḥ
yasyātikramataḥ saha ṛtukṛtā bhraṣṭāśca naṣṭāḥ kṣaṇātsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
āroḍhuṃ varamaupavāhyamapahartuṃ sundarīḥ kanyakā
bhoktuṃ bhogamupasthitaṃ sukhamalaṃkartuṃ ca ratnaistanum
saṃrakṣantyamṛtānyadhaso hi śamite yenaiva hālāhale
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
svaṃ vāso daśadhā vibhajya vitarannekaikakhaṇḍaṃ purā
yaścakre daśa pākaśāsanahutāśādīndiśāmīśvarān
yadbhikṣāśanabhāksadā trijagatāmannapradātrī śivā
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
svacchandaṃ carato hi yasya caraṇāṅguṣṭhaprasaṃpāditā
rekhā dīvyati hetirājapadavīṃ prāptā jagadviśrutā
labdhā daityabhidā tapobhirupadīkṛtya ¹svakaṃ locanaṃ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
bāṇaṃ kāścana bāṇakoṇamitarā bāṇasya mūlaṃ parā
3.1.2
yantāraṃ katicidrathāṅgamitarāḥ śiṣṭāḥ punaḥ svāminam
itthaṃ saṃstuvate ciraṃtanagiraḥ sākṣātpraṇamyāpi yaṃ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
prācīnetyadhunātanīti bhuvane vāṅnāma yā yāvatī
²tāṃ sarvāṃ paritaḥ parītya caraṇe ³yasyāyatīṃ viśramam
śṛṇvannaṅgadatāṃ gataḥ phaṇipatiḥ śabdāgamaṃ vyākarotsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
gāndharvāgamadeśikau tanubhṛtāṃ yatkarṇayoḥ kuṇḍale
yatpādāṅgadanirmitaṃ bhuvi mahābhāṣyaṃ kila khyāyati
puṇyaṃ pāpamiti vyavasthitiriyaṃ yadvāhaheṣāsvanaḥ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
dhyātvā varṣagaṇānbahūnviracitaṃ yatnena yadvedhasā
yacchaurirbibharāṃbabhūva bahudhā ¹bhūtvā ca mṛtvā svayam
tallokatrayamīṣadulasati yaccakṣuḥsphuliṅge hutaṃ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
²saumyāgneyatayā kṣarākṣaratyā śabdārthabhāvena vā
jīvabrahmatayā jaḍājaḍatayā strīpuṃsabhāvena vā
dvedhā bhinnamidaṃ hi yasya vapuṣaḥ savyāpasavye viduḥ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
yallābhāya purā kiyadbhiramaraiḥ sindhau kiyadvyāpṛtaṃ
lebhe ³yatpariveṣaṇena kiyatīṃ kīrtiṃ ramāvallabhaḥ
yaccūr̤ākusumakṣaranmadhurasasrotaskaṇaḥ sā sudhā
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
yaḥ sraṣṭā jagatāṃ yato'yamabhavattadyasya nābherabhūcchete yatra sa ⁴taṃ ca yaśculukayāṃcakre sahānyaiḥ kṣaṇāt
tādṛkṣāḥ śataśaḥ purāṇamunayo yacchiṣyavarge sthitāḥ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
nirvyāpāradaśaiva yasya jagatīnirvāhadhauraṃdharī
3.1.3
mandasmeramukhābjataiva paramo yasya 1dviṣāṃ nigrahaḥ
nityaṃ yasya ca maunameva nikhilaṃ chintte satāṃ saṃśayaṃ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
dattā śrīriṣave sisādhayiṣave vāso gṛhītaṃ suraiḥ
sūtāya vyayitā giraśca kimito dātāsmyahaṃ kevalaḥ
ityālokya dayānidhiḥ kalayate kaivalyamevārthināṃ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
śārīraḥ pṛthivī ravīndudahanā vāyurviyattoyamityaṣṭābhiścidracidruṇaiḥ 2pariṇataṃ viśvaṃ 3tanuskheti yaḥ
viśvaṃ viśvavilakṣaṇaḥ pra bhavitā viśvasya viśvādhikaḥ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
śabdagrāmamayī yadīyagṛhiṇī khyātā yadīyaṃ vapustrailokyaṃ jaḍacetrāṣṭakamayaṃ yadvāṇaguptaṃ jagat
sarvāsāṃ dayito girāṃ sakalalokātmā ca viśveśvaraḥ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
yajjātīyarūṇāṅkitānanamahiṃ jīrṇaṃ kamapyāvasanpārśvasthāpipatannagāśanapatirjāgarti nityaṃ hariḥ
yatkaṇṭhābharaṇāyitāstrijagatībhīmaḥ sa hālāhalaḥ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
anyonyaśvasitāśanaiḥ phaṇadharairāviśya sattvānvahirbhuñjānaiḥ paricārakaistṛṇagaṇairānandinā nandinā
bhikṣānnopacitaiśca dāratanayaiḥ puṣṇāti viśvāni yaḥ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
keyūrāṅgadahārakuṇḍala kaṭī sūtropavītībhavadbhogīndroṭphūtkṛtivyatikaronmṛṣṭāṅgarāgo muhuḥ
sarvatopacitaistrilokabhasitairbhūyopalipyeta yaḥ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
sarvaścetanavarga eṣa paśutāmasyānvamene ¹svayaṃ
teṣāmeṣa patiḥ prabhurniyamane nirmocane ca svataḥ
3.1.4
ityāmnāyagiraḥ stuvanti bahuśaḥ śākhāsu ²sarvāsu yaṃ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
yacchūlaṃ gatasāramityupadade cakraṃ jighṛkṣurharistatkhaṇḍo nihitastu yena danuje tenāpi durnigrahaḥ
nirjetuṃ lavaṇaṃ pratīkṣya virahaṃ śaktyābhavatsarvadā
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
nāmnā māṃ śrutiragrahīditi surāḥ khyātiṃ labhante parāṃ
taṃ vedāhamiti śrutiḥ ¹kathayatītyutsikyate mādhavaḥ
tā yahoriṣudhanvamanyuṣu namovākānvahante śataṃ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
sargaśca pratisaṃcaraśca jagatāṃ yatpakṣmaṇī saṃśritau
śāstrāṇi śrutayo'pi vā yadadharaspandaṃ pratīkṣyāsate
bandho mokṣa iti dvayaṃ tanubhṛtāṃ yasyākṣikroṇe sthitaṃ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
²śaktyarthaṃ viniveśayāmi parigṛhṇītetyupacchanditāḥ
saṃbhūyāpi vayaṃ ³tadarthavahane na smaḥ samarthā iti
jagmuḥ prāgamarāḥ śarādividhayā yasya svayaṃ śeṣatāṃ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
yānabdhau vinimajjya mīnavapuṣā śauriścirāyāvahadyasyoddhāraṇameva karma mahatāṃ māhātmyamudghuṣyate
yānadyāpi vidhirbibharti vadanaiste yaṃ vahantyāgamāḥ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
jetuṃ trīṇi purāṇi yena sahasārūḍhe dharitrīrathe
vedāśveṣu ¹vibhugnajānuṣu vṛṣo bhūtvā prayāsyanhariḥ
boḍhuṃ ²taṃ na rathaṃ śaśāka vidhṛtaṃ śeṣātmanāpi svayaṃ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
ambā yadgṛhamedhinī trijagatāṃ śabdāntarāṇyantarā
saṃtyajyopapadaṃ vadanti ca janā ekaṃ yameveśvaram
3.1.5
muktvā ca pratiyoginaṃ vadati ³yatsūnuṃ kumāraṃ śrutiḥ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
viśvaṃ sṛja badhāna ceti hi parā śaktiryadājñāpitā
jñānecchākṛtiśaktiṣu svayamamamaṃ vinyasya sarvaṃbharam
āste'nuttarasāramasya paramānandānusaṃdhāyinī
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
unmīlaccaturapraviṃśatiśatadvandvātmanā saṃkhyayā
nirbhaktairbhuvanaiḥ sanetrubhirabhivyāptaṃ kalāpañcakam
yatkoṭyaṃśaparākhyaśaktikaṇikāleśasya leśāyitaṃ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
yasyānandamahārṇavasya kaṇikā yā kāpi vidyānilavyādhūtā śatadhā vibhidya bhuvanaṃ vyāptā śrutīnāṃ gaṇaiḥ
brahma tvaṃ tadasīti vāṅmukharairadyāpi cānviṣyate
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
śreyaḥ saṃsaratāṃ kimasti paramaṃ nāmāpavargāccanādṛttānāmadhiko na kaścana guṇo'styasmadvidhāṃ gocaraḥ
tadyadarpaṇasaṃprasādasulabhaṃ nālaṃ yadīyastutau
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
naṣṭe sthāvarajaṅgame śatadhṛtau naṣṭe jagatsraṣṭari
vyāpte daityaripau hareṇa viharatyasminmaheśātmanā
antarbhāvayituṃ svayaṃ tamapi yasyeme gaṇāḥ sākṣiṇaḥ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
nāśavyāpyamamaṅgalaṃ taditaraṃ māṅgalyamevaṃ sthite
naśyaddaivatadhāritairalamalaṃkārairabhavyairiti
nityairbhasmabhireva bhūṣayati yaḥ svāṅgaṃ jaganmaṅgalaṃ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
gaṅgāmbhaḥpariśoṣaṇaṃ smaramadocchedo jagaddāha ityādyaṃ nigrahavaiśasaṃ kalayate kaṇṭhāduparyeva yaḥ
antaḥ saṃtatamīhate tu śivamākīṭaṃ jaganmātrake
3.1.6
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
abhyarcanti yamāmanānti yamanudhyāyanti yaṃ saṃtataṃ
gīrvāṇāḥ phaṇino narā iti kimityāścaryamācakṣmahe
yo devaḥ svayamityasau śivamamudhyāyañchivatvaṃ gataḥ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
yāsvapsu druhiṇo'janiṣṭa dharaṇī yatrāvatāro harerlilye yatra hutāśane trijagatāṃ mātā videhātmajā
tadbhūtatrayamapyabhūccaturaṃ yattejaso dhāraṇe
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
yaddharmānucikīrṣayā pravṛvṛte bhikṣvāśramo'nuttamo
yaddhāsyavratalāvchanaṃ parimiti khyātā vibhūtiḥ śrutau
yatsūktiśravaṇecchayā sukṛtino muñcanti kāśyāmasūnsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
yatsārathyapadaśruteḥ śatadhṛterāyuḥ parārdhādhikaṃ
śaureryaṃ prati mārgaṇatvamayatò jāgarti lakṣmīḥ sthirā
yatpādāśrayiṇaḥ phaṇādharapatervācaḥ prathante parāḥ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
pāramye nigamāgamāḥ paramasaulabhye piśācādayo
vāñchādhīnapadārpaṇe sa bhagavānvaiyāghrapādo muniḥ
sarvāṃgaḥsahane'ndhakaśca danujo yasya sthitāḥ sākṣiṇaḥ
sa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
sārāḥ śabdakulasya yena nigamā vāhā iti svīkṛtāḥ
sārāvadriṣu kārmukaṃ gṛhamiti dvau hemarūpyau hṛtau
sāro vāriṣu jāhnavīti vidhṛtā bhaktānukampācchalātsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate
bhūmirbhrāmyati buddha eva marutaḥ pratyagbhramo'tyadbhuto
bhrāmyantyeva sahāśrayeṇa yadi vā jyotīṃṣi sarvāṇyapi
āvarto'yamapāṃ bhramaḥ paricitā mūrtirharasyāṣṭamī
yā sā'pyappayadīkṣito jayati sā mūrtirnirastabhramā
3.1.7
iti śrīnīlakaṇṭhadīkṣitaviracitā
śivotkarṣamañjarī saṃpūrṇā
śrīḥ
vairāgyaśatakam
āste kaścana bhikṣuḥ saṃgṛhṇannavyayāni daśa
na mametyavyayayugalaṃ yācāmastaṃ kimastyanyat
3.2
dhīsacivaṃ dhairyabalaṃ saṃkalpavirodhi śāntidhanam
viśvatrayaviṣayamidaṃ vairāgyaṃ nāma sāmrājyam
3.3
rājño bibhyati lokā rājānaḥ punarito'pi vairibhyaḥ
ā brahmaṇaḥ kṛtāntādakutobhayamaspṛhārājyam
3.4
bhikṣāpradā jananyaḥ pitaro guravaḥ kumārakāḥ śiṣyāḥ
ekāntaramaṇahetuḥ śāntirdayitā viraktasya
3.5
kimapi na ye ceṣṭante kāryapratikārayorvirahāt
santasta eva muktāḥ saṃdehe gautamaḥ sākṣī
3.6
patatu nabhaḥ sphuṭatu mahī calantu girayo milantu vāridhayaḥ
adharottaramastu jagatkā hānirvītarāgasya
3.7
ke corāḥ ke piśunāḥ ke ripavaḥ ke ca dāyādāḥ
jagadakhilaṃ tasya vaśe yasya vaśe hatamidaṃ cetaḥ
3.8
viṣayā upatiṣṭhantāṃ viṣayairvā samavayantu karaṇāni
āntaramekaṃ karaṇaṃ śāntaṃ yadi kā tataścintā
3.9
kiṃ viṣayānparihartuṃ vastavyaṃ merukandareṣvabudhaiḥ
na hyadviranāsaṅktuṃ pāṃsuṣu rohanti padmāni
3.10
ajñānamiha nidānaṃ prāmūrpaṃ jananameva bhavaroge
paripākaḥ saṃsaraṇaṃ bheṣajyaṃ naiṣṭhikī śāntiḥ
3.11
śveneva bhuktamannaṃ sūkarajātismaro manuṣya iva
dūre jugupsamāno dhīro vairāgyamādriyate
3.12
śaiśavamiva kaumāre tattaruṇistrīṣva sa iva vṛddhatve
na svadate dhīrāṇāṃ kāmasya viceṣṭitaṃ śāntau
3.13
śataśaḥ parīkṣya viṣayānsadyo jahati kacitkaciddanyāḥ
kākā iva vāntāśanamanye tāneva sevante
3.14
caramau mātāpitarau caramā gṛhiṇī sutāścaramāḥ
kartavye'tipremaṇi kathamiha dhīrā virajyante
3.15
tṛṇavadbhramanti capalāḥ strīnāmani caṇḍamārute calite
dharaṇidharā iva santastatra na kiṃcitprakampante
3.16
kāmijanaparamabhogye kāmasukhe dhārayanti bībhatsām
santaḥ śamasukharasikāḥ sudhāśanāḥ sūkarānna iva
3.17
vikṣepamātrabhājo vikāsakāṣṭhāgatajñānāḥ
svasyāpi ceṣṭitāni svayamīkṣante parasyeva
3.18
asthāne'bhiniviṣṭānmūrkhāṃstatrāna eva saṃtuṣṭān
anuvartante dhīrāḥ pitara iva krīḍato bālān
3.19
puṣṇati puruṣe salilairmuṣṇati puṣpaṃ phalaṃ ca tarava iva
vartante santaḥ samamupakartari cāpakartari ca
3.21
nityānityavivekaḥ sarveṣāṃ ghaṭaghaṭatvayorāste
sa viveko yaḥ śāntikṛdaviveko'nyaḥ samasto'pi
anadhigate kāmasukhe kālena yathā pravartate taruṇaḥ
evaṃ brahmasukhe'pi pravartate ko'pi bhāgyavaśāt
3.22
putraguṇāḥ svātantrye dāraguṇāścādhivedanāvasare
bhrātṛguṇā dāyavidhau draṣṭavyā mokṣyamāṇene
3.23
kā me gatiriti pṛcchati caramaśvāse'pi yaḥ svārtham
tasya janasyāpi kṛte pāpāḥ pāpāni kurvanti
3.24
pitṛbhiḥ kalahāyante putrānadhyāpayanti pitṛbhaktim
paradārānupayantaḥ paṭhanti śāstrāṇi dāreṣu
3.25
śāntiralabdhāduparātirapātrabhāvaḥ pratigrahanivṛttiḥ
kṣāntirdurbalateti ca nivṛttidharmāḥ kalāvete
3.26
nītijñā niyatijñā vedajñā api bhavanti śāstrajñāḥ
brahmajñā api labhyāḥ svājñānajñānino viralāḥ
3.27
kalikaluṣe manasi sve kathamiva jagadārjavaṃ labhatām
cakṣurdoṣe jāgrati cāndraṃ dvitvaṃ kuto yātu
3.28
viṣayānanukūlayituṃ viṣayiṇi hṛdaye vidhīyatāṃ yatnaḥ
dṛśi deyamauṣadhaṃ ko dṛśye dattvā kṛtī bhavati
3.29
dārāḥ putreṣu ratāḥ putrāḥ pitṛdhanaparigrahavyagrāḥ
rodanaśaraṇā jananī paralokagatasya ko bandhuḥ
3.30
paśyanti mriyamāṇānmariṣyato'nubhidrate smaranti mṛtān
kathayanti caivamasakṛcceṣṭante nityavattu param
3.31
kalahāyante mūḍhāḥ kaḥ pratibhūḥ śvaḥ prabhāta iti
tasyāmeva rajanyāṃ kaḥ pratibhūḥ svasya sattāyām
3.32
āpadamāśiraspadantaḥ kalimalamalīmase vapuṣi
viphalaṃ gaṅgājalamapi madyaghaṭe darbhamuṣṭiriva
3.35
daṇḍyaṃ yatsukhahetoḥ puṣṇanti janāḥ kathaṃ tadeva vapuḥ
na hi śarkarābhilāṣibhirikṣoḥ kāṇḍāni pūjyante
kulyāḥ kṛtā viśālāḥ kuḍyānyupalairnibaddhāni
krītā balino mahiṣāḥ kṛtakṛtyāḥ sma iti manyante
prāyo muhyati cetaḥ prāṇabhṛtāṃ prāṇanirgamāvasare
puṇyena yadi na muhyati putrāneva smaranmriyate
3.37
śamayitumaudaramagniṃ saṃsāre sāgare nimajjanti
tuhinavyathānivṛttyai na hi veśmani pāvakau deyaḥ
arthānāmadhikānāṃ rājñā coreṇa vā dhruvo nāśaḥ
anne khalvatibhukte vamanaṃ vā syādvireko vā
3.38
āhṛtya parityaktā janayantyarthāḥ sukhābhāsam
atyantaparityaktāḥ paramānandāya kalpante
3.39
praṇamati parisāntvayati pralapati yācati paribhramati
āviṣṭa iva piśācyā puruṣastṛṣṇāvaśaṃ yātaḥ
3.40
jananādṛṣṭātpitarau putrā jāmātaro vyayādṛṣṭāt
kalahādṛṣṭājjñātaya iti nirṇīte kimeṣṭavyam
3.41
svapituḥ paralokāya svayamanudivasaṃ yadācarati
kriyatāmidamupamānaṃ kiṃ nālaṃ pumnairāgye
3.42
ananugate dāridrye kimanugataṃ lakṣaṇaṃ dṛṣṭam
kāmasyā paripūtau kṛpaṇaṃ jagadā caturvadanāt
3.43
na khalu dhanatvaṃ jātiryasya yadiṣṭaṃ tadeva tasya dhanam
tattadiva rāmarāṇāmākiṃcanyaṃ dhanaṃ viduṣām
3.45
svīkriyate yadi tṛṣṇā svīkartavyaṃ jagatsamastamapi
svīkriyate yadi śāntiḥ svātmāpi svasya bhavati na vā
yadvātāraṃ vaśayati yatparijanamasya sāntvayati
yadapatrapate nāntarbhāvī lābhaḥ sa kasya samaḥ
3.46
prādeśamātramudaraṃ paripūrayituṃ kiyānayaṃ yatnaḥ
culakenāmbhaḥ pātuṃ khanitavyaḥ kiṃ taḍāgo'pi
3.47
yāmārthamasaṃskārādyāmadvayamanaśanācca suvyaktai
śārīre saundarye'bhiniviśante kiyanmūḍhāḥ
3.49
vandhyetyāhustaruṇīṃ jaratīti parityajanti bahuputrām
api nindantyalpasutāṃ kā gṛhiṇī kāmināṃ hṛdyā
yānti śucamakṛtadārā dve bhārye neti kṛtadārāḥ
te paradārā neti strībhistṛptānna paśyāmaḥ
3.50
madanasyājñākaraṇe manye jagadakhilamekarūpamidam
tiryañca iti narā iti devā ityanyato bhedaḥ
3.52
śuklavimokasthānaṃ malamūtratyāgadeśavatkimapi
striya iti vidhinā vihitaṃ kiyadatra janā nimajjanti
vedānadhītya vidhivanmīmāṃsitvā tadarthaṃ ca
dārāḥ kartavyā iti kenedaṃ prahasanaṃ kathitam
3.53
duḥkhenopārjyante pālyante pratyahaṃ ca lālyante
vāmāḥ striyo vimūḍhairupabhuñjānāḥ sukhaṃ dviguṇam
3.54
aśnīta pibata khādata jāgṛta saṃviśata calata tiṣṭhata vā
sakṛdapi cintayatāntaḥ sāvadhiko dehabandha iti
3.55
kiṃ vijitayā pṛthivyā kiṃ kāñcanabhūbhṛtā karasthena
kiṃ divyābhiḥ strībhirbhartavye brahmaṇā likhite
3.56
jīvati katicinnimiṣānkaticitteṣu śrutīradhīta iva
tāvatyevākulayati tantrāṇi navāni cātanute
3.57
svalpo jīvanakālaḥ svalpā dhīḥ paricayaḥ svalpaḥ
tadapi tarema kathaṃcicchrutayo yadi nopajāyante
3.58
kuta āgataṃ na jāne ka nu vā gantavyamidamapi na jāne
saṃcarasi kedānīṃ saṃsārapathe mahātamasi
3.59
tamasāvṛtāścarantaḥ savidhe dūre ca nāvayantyarthān
avayanti tu vispaṣṭaṃ taḍiti śirasyabhihate mūḍhāḥ
3.60
nimiṣantyatra taruṇyastatra taruṇyo na nimiṣanti
īdṛkṣo hi viśeṣaḥ svargaḥ svarga iti kiṃ tatra
3.61
kopo maitrāvaruṇeḥ śāpo vā tārkṣyasya muneḥ
saṃsmaryeta yadi sakṛcchakro'pi māstu śakrapadam
3.62
gacchatvamarāvatyāṃ gacchatu caturānanasya vā nagare
punarāgantavyaṃ yadi puṃsā kiṃ sādhitaṃ bhavati
3.63
bhuktā bahavo dārā labdhāḥ putrāśca pautrāśca
nītaṃ śatamapyāyuḥ satyaṃ vada marttumāsta manaḥ
3.64
viśleṣaṇasvabhāvānviṣayānpaśyankaroti ko mamatām
naśyadavasthāpannaṃ kaḥ krīṇīte dhanairaśvam
3.65
annābhāve mṛtyuḥ śālibhirannāni śālayo vṛṣṭyā
vṛṣṭistapaseti vadannamṛtyave tattapaścaratu
3.66
kiṃ na nigṛhṇanti manaḥ kiṃ na bhajante janāḥ śivaṃ śaraṇam
abhisaṃdhibhedamātrānmokṣopāye na badhyante
3.67
bhogāya pāmarāṇāṃ yogāya vivekināṃ śarīramidam
bhogāya ca yogāya ca na kalpate durvidagdhānām
3.68
brāhmaṇacaṇḍālā ityāha manuryanmahāpathikān
bhavamārgamahāpathikānadhikṛtyaiva pravṛttaṃ tat
3.69
ekadvāḥ kṣitipatiṣu dvitrā deveṣu pañcaṣā druhiṇe
etāvanto jagati brahmānandārṇavasya kaṇāḥ
3.70
ajñānenāpihite vijñāne karma kiṃ kurute
vikale cakṣuṣi tamasā vyādāya mukhaṃ kimīkṣeta
3.72
atikaluṣamāśunāśvaramāpātasphuraṇamanabhilāpakaram
api hṛṣyanti janāḥ kathamavalambya jñānakhadyotam
prayutaṃ niyutaṃ vāpi pradiśanti prākṛtāya bhogāya
krīṇanti na bilvadalaiḥ kaivalyaṃ pañcaṣairmūḍhāḥ
3.73
yāvatkila ceṣṭante tāvatpāśe nibadhyate granthiḥ
nibhṛtaṃ yadi vartante kālena saṃsrate pāśaḥ
3.75
uparundhanti śvāsānmunayo nāśnanti na pibanti
stūyante kiṃ munayaḥ kaṇṭhe kurvanti kanakapāśamime
kāmaṃ janāḥ smayante kailāsavimalavarṇanāvasare
sādhanakathanāvasare sācīkurvanti vaktrāṇi
3.77
vaṅgāḥ kathamaṅgāḥ kathamityanuyuṅkte vṛthā deśān
kīdṛkkṛtāntapuramivi ko'pi na jijñāsate lokaḥ
tyaktavyo mamakārastyaktuṃ yadi śakyate nāsau
kartavyo mamakāraḥ kiṃ tu sa sarvatra kartavyaḥ
3.78
putrā iti dārā iti poṣyānmūrkho bahirjanānbrūte
andhe tamasi nimajjannātmā poṣya iti nāvauti
3.79
yaccintitamadhigarbhaṃ yacca ciraṃ cintitaṃ narake
viṣayānilasaṃsargānnimamṛje tatsarvamekapade
3.80
bāhyagatāgataśīlā prāṇasya śvāsalakṣaṇā vṛttiḥ
karṣati manaso vṛttiṃ kulaṭeva kulastriyaṃ mugdhām
3.82
atigambhīramanāvilamakṣobhyamadṛṣṭapāramavilaṅghyam
aviralataraṅgasaṃkulamaiśriṣi vijñānasāgaraṃ mahatām
ghoraṃ bhavamapahātuṃ katicidaghoraṃ bhavaṃ prapadyante
saṃsaraṇakātarāṇāṃ saṃsaraṇaṃ śāṃbhavī bhaktiḥ
3.83
pāśo yadi moktavyaḥ paśupatirevopasattavyaḥ¹
na khalu vyatimucyante paśavaḥ pāśena saṃbaddhāḥ
3.84
alamalamanubhūtābhirmātṛbhiralamastu pitṛbhiśca
bhavitavyaṃ yadi nityavadarthaṃ mātuḥ pituścāstu
3.85
dhanyāste bahudevāḥ svāmini yeṣāṃ na durbhikṣam
jātu na jānīmo vayamekamapi svāminaṃ pūrṇam
3.86
sanrtu bṛhanto devāḥ kiṃ tu na tānnantumīhate cetaḥ
āḍhyavadānyanyāyādantakajitameva cintayate
3.87
niṣpāyāsi viṣayasukhaṃ na dhyāyāsi viṣamamasya paripākam
bandhuṃ tameva cintaya bandhuṃ moktuṃ ca yaḥ kṣamate
3.88
sadanaṃ gurūpasadanaṃ caraṇaṃ pañcākṣarīpuraścaraṇam
dhanamabhilāṣanirodhanamatyāśramavartināṃ puṃsām
3.89
sa vidhiryatte vidadhati sa pratiṣedho yato nivartante
sopaniṣadyadvruvate śaivāśramavartino dhīrāḥ
3.90
kau pitarau yau jagatāṃ kaḥ svāmī yaḥ prapañcasya
pratyastamite bhede tatkimidaṃ kimiti kaḥ praśnaḥ
3.91
tyaja saṃsāramasāraṃ bhaja śaraṇaṃ pārvatoramaṇam
viśvasihi śrutiśikharaṃ viśvamidaṃ tava nideśakaram
3.92
bhavyamabhavyaṃ vā naḥ pralikhatu vedhāḥ sudurmedhāḥ
savyamasavyaṃ vā naścaraṇaṃ śaraṇaṃ maheśasya
3.93
vedhāḥ kathaṃ hariḥ kathamiti tu praśne vayaṃ mūkāḥ
śivamekaṃ jānīmastasmādanyaṃ na jānīmaḥ
3.94
dāruṇamasipatravanaṃ dāruṇatamamandhatāmisram
kā vā tataḥ kṣatirnaḥ śaivā vayamā caturvadanāt
3.95
kṛtadīkṣo ghoramakhe kulakūṭastho bharadvājaḥ
viśveśvareṣu kaścana pitāmaho na iti visrambhaḥ
3.96
kalahaḥ kadā'pi māstviti kalitaśarīraikyayoḥ śivayoḥ
ahamasmyahamasmīti prāptaḥ kalaho mama trāṇe
3.97
narakāyāpi na bhogānnarādhamāyāpi nānyasurān
manyante katicidamī māheśvaramāśritā yogam
3.98
jñātuṃ hātuṃ viṣayaṃ śrotuṃ mantuṃ grahītumātmānam
vatsā yadi na ghaṭadhve tatsādhayatāvimuktāya
3.99
sāṃkhyaṃ yogo niyamā bhaktiḥ karma prapattiriti
ekatra sakalametatkevalamavimuktamekatra
3.100
baddhaḥ kaste vakṣyati
mukto muktiṃ na jānāti
yāsyasi cedavimuktaṃ
jñāsyasi viśveśvarasya mukhāt
3.101
na gṛhītaṃ śrutihṛdayaṃ
na ca nigṛhītaṃ pariplavaṃ hṛdayam
icchāmi ca dhāma paraṃ
gacchāmi ca viśvanāthapuram
Linked texts (1)
- Vairāgyaśataka (Appayya Dīkṣita) — Appayya Dīkṣita 1550, Sanskrit