Laghukavyani 7

Laghukāvyāni 7

Language: Sanskrit

7.1

iti śrīnīlakaṇṭhadīkṣitaviracitaṃ
sabhārañjanaśatakaṃ saṃpūrṇam
chāyāvṛkṣamupāśrayanti pathiṣu śrāntā hi pānthāḥ samaṃ
teṣveko'sya śubhaṃ śubhena manasā hṛṣyannanudhyāyati
anyo bhaṅgumapekṣate'sya viṭapānādhārayaṣṭeḥ kṛte
kaściccicchinute kavāṭaphalakaṃ kartuṃ tameva kṣaṇāt

7.3

śvānaḥ santyabhito'pi dantamukulavyāvartanotpāṭitasvairotkhānitaviḍrarāhapṛthukāḥ kiṃ taiḥ sthitairvā mṛtaiḥ
vastavyaṃ girirājamauliṣu vihartavyaṃ punaḥ svecchayā
hantavyāḥ kariṇo mṛgendra iti ca prāptavyamuccairyaśaḥ
kiṃ puṣṇāsi mṛgānmṛgādanakulātkiṃ vā paritrāyase
tvadbhāgyena tathāpyamī vanabhuvi svairaṃ caritvā tṛṇam
tvāṃ rājānamupāsituṃ yadi kila śraddhāṃ nibadhnanti tatkiṃ pārīndra guhāgṛhādapi vinirgantuṃ tavaiṣa śramaḥ

7.4

unmucya svajanānupekṣya tṛṇavatprāṇānapi preyasastīrtvā dustaramarṇavaṃ ca vaṇijaḥ prāptāḥ paṭīrāśayā
śvāsaiste vinivartitāḥ pratibhayaiḥ svastho bhavātaḥ paraṃ
tvaṃ vā kevalamaṅgamaṅgamuraga vyālimpa gandhadravaiḥ

7.5

bhrāntvā digvalabhīrvicitya vipinānyāsādya daivādiha
kvāpi kvāpi mukhena kevalamathaikaikāṃ śalākāṃ haran
kṛtvā nīḍakuṭīṃ cirāttaruśirasyadhyāsta yāvanna tāṃ
kākastāvadaho tadeva vipinaṃ dagdhaṃ davajvālayā

7.6

nāmbhojāya śaśī na cāpi śaśine yadrocate'mbhoruhaṃ
kiṃ tena kṣatamasti kiṃcana jagatyetasya vā tasya vā
lokānandakayoḥ paraṃ tviha tayoḥ premṇaiva bhāvyaṃ mithastaccennāsti tatprarūḍhamayaśaḥ sphāraṃ vidheḥ kevalam

7.7

astapratyupakāragandhamakṛtasvaprārthanāpekṣyamapyambhobhirbhuvamārdrayanti jaladā jīvantyato jantavaḥ
daivajñaḥ punarasti vṛṣṭiriti vāgekā mayokteti yadvipraṃ krītamivādhigacchati tadevāghūrṇate marmaṇi

7.20

asti khādu phalaṃ kimasti kimatha ghrātuṃ kṣamaḥ korakastādṛśrāmyatu nāma bhoktumucitaṃ pattraṃ kimastyantataḥ
sevyo hanta yadidṛśo'pi manujairvṛkṣādhamaḥ pippalo
duḥkhātantryamidaṃ vidheḥ kathayataḥ kasyāgrato rudyatām
sarvāsāṃ saritāṃ patiryadi yadi vyāptāḥ samastā diśaḥ
kalpānteṣvapi vā na śuṣyati yadi svairaṃ tadaṅgīkṛtam
ambhaḥ svādu pipāsataḥ pathi pariśrāntasya pānthasya kiṃ
tena syātphalamarṇavo'yamiti cedinduprahe jñāsyate
sthitvā tīrabhuvi prasārya sarasi svairaṃ karāgraṃ payaḥ
pātavyaṃ piva tāvatā na virameddantīndra kiṃ te tṛṣā
unmṛdrāsi taṭīrapaḥ kaluṣayasyunmūlayasyabjinīhāniḥ kasya tavaiva mṛgyamudakaṃ prātaḥ punastṛṣyataḥ
ko doṣaḥ parato gate madhukare krītaḥ kimeṣa tvayā
krītenāpi kimāsyate kvacidiha mlānodareṇa kṣaṇam
jānāsyevamathāpi vetsipasi taṃ karṇānilairdūrato
durdharṣo'pi niraṅkuśo'si bhavato mattebha vaktaiva kaḥ
netavyaḥ samayaḥ kiyāniva sakhe kāka tvayā bhrāmyatā
haṃsībhūya sukhena bhuṅkṣva nalinīnālāni padmākare
vyāvartyamihāsti kiṃ vimalatā kiṃcittu kāryā tanorhaṃsatve yadi te jano vivadate daṇḍyo'hamasmyagrataḥ
kiṃ tvaṃ dohadamīhase kimudakaiḥ sikto'si kiṃ kenaciddhastaste sakṛdālavālavalayaḥ kiṃ te mahī saṃskṛtā
dvikhiḥ puṣyasi vāsarasya na guṇāndhuttūra te nihnuve
durgandho na bhavediyānyadi tatastvaṃ pārijāto'si naḥ
gantavyaṃ jalamadhya eva gatavanmantavyametadvapuḥ
kṣantavyā lavaṇānilā iti kṛtaṃ nirvidya sāṃyātrika
antarveśmani haṃsatūlaśayane suptvā sukhaṃ jāgrato
hastāgre dhanameṣyati svayamiti bhrātaḥ kimāste hṛdi
āsīnaḥ sukhamāpaṇe yadi vaṇikcchaddhālubhiḥ prārthitaḥ
kiṃcicchaṃsati pañcakaṃ śatakamityetanna tasyādbhutam
āpātālavighūrṇatāmbhasi calatyautpātike mārute
majjantyāmapi nāvi muñcati na yastāmeva mūlyasthitim
viddhaṃ marmasu yena yena garalonmiśrā giraḥ śrāvitā
jajvāla jvalanāstravanmiśri niśi krūraiḥ karairyaḥ sadā
sarve te sudṛśo babhūvuradhunā saṅge mithaḥ kāminordaurjanyasya vibhāvanāvapariṇatau dūtī paraṃ dūṣitā
saṃnaddheṣu payodhareṣu calite mandaṃ puromārute
kādambaiḥ kamalābhimānibhirapi tyaktvā saraḥ prasthite
mithyāropitapauruṣairmadhukarairmugdhairyadadhyāsitaṃ
tasyedaṃ phalamambhasā pravahatā saivābjinī majjitā
saṃtyaktā yadi ketakī tribhuvanaślāghyā puradrohiṇā
tasminneva hi paryavasyati tato vastuṣvasārajñatā
kiṃ veṇīṣu na tāṃ vahanti sudṛśaḥ kiṃ sā na vikrīyate
kiṃ nemāmupalālayanti rasikāḥ pṛthvībhujāṃ maulibhiḥ
koṇe kvāpyavatīrya gātramabhitaḥ siktvā payaḥśīkarairāsvādyodakamāgato'smi punarityāste gajasyāśaye
kāsārasya daśā tvasau kaluṣitānyambhāṃsi bhagnāstaṭāḥ
pradhvastā nalinī kimatra bahunā khātavyamāste punaḥ
dyauritthaṃ kṣitiritthamitthamudadhermudreti kṛtvā sthitiṃ
viśvasyāhani viśramāya śayituṃ prārambhi dhātrā yadā
dagdhaṃ caṇḍakaraistadaiva pavanairutpātikaiḥ śoṣitaṃ
meghaiḥ plāvitamadbhutairapi jagatsraṣṭavyamāsītpunaḥ

7.27

svasti svāgatamāsyate sukhamamī jātāḥ kutaḥ pallavāḥ
hantāsankusumānyapīha kimato mādhvī ca tatrekṣyate
kiṃ bhṛṅgā api santi sādhu śirasi nyastaṃ padaṃ śākhināṃ
dhuttūrāsti na durlabhaṃ kimapi te yāvadvasantaḥ sukhī
dṛṣṭāścandrasamudgamāḥ śatamatikrāntāḥ śataṃ prāvṛṣaḥ
sīmāmeṣa na jātvalaṅghata kiletyabdhinaṃ viśvasyatām
yo'sau śeta ivāyameva vidhinā vāmena ceccālyate
kā sīmeti tadāsti ke janapadāḥ kā medinī kā diśaḥ
sarvatra sravato'sya kiṃcidudakaṃ diṣṭyā muhūrte kvacicchuktonāmudareṣu mauktikamabhūtkāle kadācitkila
adyatve'pi tathā karotu paṭutā yadyasti taddūrataḥ
śuṣkaireva tu garjitairvyathayati śrotrāṇi dhārādharaḥ
āyuste kiyadasti tatra ca kiyattāruṇyamatrāpi khalvardhaṃ nirgalitaṃ niśātmakatayā yatrāsti saṅgo na te
śeṣāḥ santi kati kṣaṇāḥ praṇayajastatrāpi kopo yadi
vyarthaṃ bibhratu cakravāki jananaṃ kasne hitaṃ vakṣyati
sarveṣāṃ viditāḥ sudhākarakarāḥ sākṣātsudhārūpiṇaḥ
saṃdeho'pi na tadbhujaḥ sumanaso jātā amartyā iti
tāneva hyupabhuñjate pratiniśaṃ dīnāścakorā ime
kṣīyante tṛṇavacca ko nu gahanāṃ jānātu dhāturgatim
arcāmaḥ satataṃ gaṇādhipamathāpyākhūnnihanmaḥ śataṃ
dhyāyāmo hṛdi bhairavaṃ tadapi tu protsārayāmaḥ śunaḥ
bhūteśaṃ praṇamastathāpi śataśo bhūtānnigṛhṇīmahe
na hyekasya guṇaḥ parasya mahato doṣānapi 'prorṇute
antaḥ kṣobhakṛtaḥ katīha timayaḥ katyucchritāḥ parvatāḥ
kīdṛkcāntarabindhano hutavahaḥ kīdṛkca naukāgatiḥ
āgacchatpratigacchaduccaladupaśliṣyatpradhāvatpatatkallolārabhaṭībhireva jaladheḥ sarvaṃ tadācchādyate

7.31

jāmātā kamalākṣa eva gṛhiṇī gaṅgā jagatpāvanī
śītāṃśupramukhāḥ sutā bhagavatī śrīreva kanyā svayam
īdṛkte gṛhamedhitā tribhuvanādhārasya vārāṃnidhe
kaḥ śaknoti jano manorathapathe'pyetāvadutprekṣitum
sanmūle nikhilāgamānupadiśaṃstattvaṃ paraṃ śāṃkaraṃ
yatparṇe jagatāṃ nidhiḥ sa tu vaṭo nāmnāpi na svīkṛtaḥ
yacchākhānilayaḥ piśācanicayo yanmūlagāḥ pannagāstasyāśvatthataroḥ punaḥ kati namaskārāḥ kati prārthanāḥ
āgacchantyavaguṇṭhayantyatha punaḥ paśyanti jighranti ca
svārabdhaṃ madhu makṣikā na kaṇamapyasya svayaṃ bhuñjate
dhanyastvanya upetya nirdayamamurutsārayandūrataḥ
svādaṃ svādamidaṃ svasaṃbhṛtamiva svacchandamānandati
āsanno madhurāgatāṃ vanabhuvaḥ sāmrājyamityadbhūtāḥ
śrūyante gira eva tattvamiha tu jñātuṃ vidhātuḥ kṣamam
yatparṇaistruṭitaṃ yadapyuparataṃ puṣpodgamaiḥ śākhināṃ
yadglānaṃ viṭapairidaṃ punariha pratyakṣamālakṣyate

7.42

utsanno madhu̱rasti kokilaravairūtsannamastyetadpyutsannaṃ malayānilairidamapi prāgeva jānīmahe
pānthāstuṣyatha tāvataiva kimiti bhrāntā yadi prāṇiti
stokenāpi manobhavo galatu vaḥ prāṇeṣu śuṣko grahaḥ
tiktāste viṭapāstvaco yadi tatastiktāstato'pi cchadāstebhyo'pi prasavāstato'pi ca phalānyevaṃ na dṛṣṭaṃ kvacit
staumi tvāmatha vā na nimba bhavato'pyāsīdyataḥ saṃbhavaḥ
śrīmattatkila nimbabījamavanau stutyaṃ vacaḥśālinām
cūtāḥ pallavamudviranti vitarantyetatpikebhyastataste'pyetena kuhūḥ kuhūriti kalaṃ kurvanti kūjāmiti
nimbo'pi svayamudviranphalamanenārādhayanvāyasānkiṃcitteṣu tato raṭatsu saphalaṃ janma svakaṃ manyate
bhojyaṃ svādu payaḥ sthitirmaṇigaṇairāpiñjare pañjare
dūre cintayituṃ ca daṃśamaśakāḥ pāre girāṃ lālanam
satyaṃ sarvamathāpi kānanabhuvi svācchandyamavyāhataṃ
dhyāyantī vimanā manāgapi śukī nālambate nirvṛtim
prābdhodhaiḥ kiyadambu pītamudadheḥ pīte'pi vṛṣṭaṃ kiyadṛṣṭe cāpi kiyatpralīnamavanau pītaṃ kiyatprāṇibhiḥ
nedaṃ kaścana veda yattu kimapi prāpāvaśiṣṭaṃ punargharmānte saritāṃ mukhena tadabhūdīrṣyāspadaṃ paśyatām
meghaṃ dvāratayā vidhāya bhuvanānyāplāvasyambhasā
candraṃ dvāratayā vidhāya savitaḥ puṣṇāsi sarvāauṣadhīḥ
yattvīṣattapasīva tattu kuruṣe svenaiva tenādhunā
dhātṛtvaṃ ghanacandrayoḥ pariṇataṃ krauryaṃ tu śiṣṭaṃ tvayi
dvāraṃ na prajahātu jātu niyataṃ jāgartu rātrīrapi
svalpenāpi mudaṃ prayātu kimataḥ śvā śvaiva tāvānapi
saṃpādyo mahatā dhanena satataṃ bhojyaśca sāntvairiti
tyaktvā mattagajaṃ pade'sya mahataḥ sthāpyaḥ kimetāvatā
utpannāḥ saritāṃ hradeṣu suciraṃ tatraiva puṣṭāstataḥ
prāptā prāvṛṣi sāgaraṃ jalacarāstāsāṃ mukhādeva ye
dvitraireva dinaistimiṅgilakulasyāsādya kūṭasthatāṃ
mṛṣyantyadya na te rahasyapi kṛtāṃ nādeyatāsaṃkathām
panthāḥ kardamitaḥ payaḥ kaluṣitaṃ haṃsāḥ kṛtā dūrataḥ
pīḍyante ca yadevamarthina iti krūrāravaiścātakāḥ
soḍhāhe tava he payoda sakalaṃ śaktoṣi dātuṃ svataḥ
kiṃ tvaṃ śīkaramekamapyudadhinā lobho yadi svīkṛtaḥ
sarvajño yadi śaṃkaro yadi mahādevo yadi prāyaśo
devānāmāpa daivataṃ yadi tadapyāstāmidaṃ dūrataḥ
dhuttūraiḥ phaṇibhiḥ kapālavalayairanyaiśca te saṃgatiścūḍācandrakale na tāvaducitā yāce bahirgamyatām
asyāṃ prāvṛṣi cātakairjalakaṇā labdhā na cetkiṃ tato
bhāviprāvṛṣi dāsyate dviguṇamitya bhra tvayā gamyate
ete'dyaiva layaṃ vrajanti pṛthukairetatkulīno'pi cedekaḥ prāṇiti tāvadeva taddalaṃ tatraiva na saṃśayaḥ

7.14

varṇaste'timanoramaḥ śirasi te vāso mṛḍānīpateḥ
pratyetavyataraṃ ca kāñcanamiti prauḍhaṃ punarnāma te
kiṃ kartavyamitaḥparaṃ ca bhavatā dhuttūra lokāḥ punarne krīṇanti na ca spṛśanti na ca vā paśyanti gandhapriyāḥ
rājyaṃ yena kṛtaṃ na tasya śṛṇumaḥ kāmasya nāmādhunā
yeṣāmeva giraḥ purā parabhṛtaistairadya maunaṃ dhṛtam
vyāptā yena diśo na sāṃpratamasau mandānilaḥ spandate
kiṃ brūmo'vatarannidāghahatako viśvaṃ navaṃ nirmame

7.50

pīyantāṃ tamasā diśo vidadhatāṃ nīcāḥ piśācāḥ smayaṃ
vyākrośantu śivāḥ kiyacciramasau kālaḥ sakhe sthāsyati
adyodeṣyati bhānureṣyati diśamadya prasādo mukheṣvadya svāṃ prakṛtiṃ gamiṣyati mahī koka kṣaṇaṃ kṣamyatām
meghā ityavatīrya ke'pi nabhasaḥ sarvaṃ payo gṛhṇate
yādāṃsīti samāgatāstata ito'pyanye ramante sukham
yastu svāntika eva tasya mahastālasya kālādruhoḥ
śuṣkasyāpi hi nopayogakaṇikāṃ paśyāmi tenābdhinā
ākrāmantu tameva cūtamapi ca krośantu rephottaraṃ
ḍimbho'smākamasīti vābhidadhatāṃ kākā varākāḥ svayam
gantavyaṃ kva tato'nyataḥ parabhṛta kṣantavyametāvadapyagre kasya nivedyatāmidamatikrānto vasanto'dhunā
gantavyaṃ śiśireṇa nāma bhavitavyaṃ nāma cūtāṅkuraistānāsvādya pikaḥ kariṣyati tadā nāma svayaṃ pañcamam
āstāmeṣa tathāvidhastvamasi kiṃ kāka svatantrasya te
kālo'yaṃ svara eṣa bhojyamidamityeṣā kuto yantraṇā
kākā mūrdhni sukhaṃ vasanti śataśaḥ śākhāsu śākhāmṛgā
dhūkāḥ koṭaragahvareṣu maśakairdaṃśaiśca sāndraṃ talam
ādhāraḥ kiyatāmasi sthirataraṃ śuddhaṃ ca labdhaṃ yaśaḥ
pānthā nopasaranti cetkṣatamitaḥ kiṃ vṛkṣarājasya te
snigdhaśyāmalakomalaṃ dalamati pracchāyaśītaṃ talaṃ
bhūparyantavilambijambhalaphalasthūlaṃ ca vṛttaṃ phalam
saṃpaśyanvijane vane vyavasitastatraiva vastuṃ sukhaṃ
pānthaḥ pānthamukhādviṣadrumamamuṃ daivādavetya drutaḥ

7.57

varṣantvambumucastapantu tapanā mathnantu devāsurā
badhnantu plavagāḥ patantu sarito gaṅgādimāḥ sarvataḥ
puṣṇātūtpalabāndhavaḥ pratiniśaṃ muṣṇātu vā bāḍavo
nābdhiḥ kṣubhyati na prasīdati tato na kṣīyate naidhate
vāpīkūpataḍāgapalvalasaraḥsrotasvinīsāraṇītoyābhyudgamanirjhara hradajalādhārodapānaprapāḥ
saṃpannā upajīvya yasya vibhavaṃ sākṣātpraṇālyāpi vā
tasmai jīvana jīvanāya saritāmīśāya tubhyaṃ namaḥ
na hyuṣṇo na ca śītalo jalanidhirlabdhapratiṣṭho'pi sankastvasyāḥ prakṛteramuṃ calayituṃ śaktastrilokeṣvapi
adyāpi jvalatāntareva vihitaṃ kiṃ tāvadaurvāgninā
sāyaṃ sāyamuditvareṇa śaśinā tatreva vā kiṃ kṛtam
rājā viprakulasya tasya tanayaḥ somaḥ sa vārāṃnidheryaḥ sarvāśrayaṇīyapādakamalastasyāśrayo'yaṃ hareḥ
ānītaśculukaṃ sa eva culuke'pyantaḥ praveśyeta cetkaḥ saṃveditumīhate bhagavataḥ kālasya līlāyitam
dugdhaṃ svādu rasādapīha madhuno dagdhaṃ viṣairvāsukeḥ
saṃvartavratasākṣiṇo jalacarā manthādriṇā māritāḥ
prāṇebhyo'pyadhikāḥ suradrumamukhāḥ prāptāḥ samastā vyathaṃ
kiṃcidbhakṣitumicchatāmṛtamiha kṣīrābdhinā nāśitam
labdhā śrīrmuravairiṇā purabhidā labdhaḥ svayaṃ candramā
devairapsaraso maṇidvipahayāstatsvāminaivāhṛtāḥ
ekasmai svayamekameva vitaratyeteṣu cetsāgarastrailokyaṃ vaśayejjaḍastu sa vṛthā vikramya tairluṇṭhitaḥ
katyaśvāḥ kati dhenavaḥ kati gajāḥ katyadbhutāḥ pādapāḥ
sundaryaḥ kati subhruvaḥ kati mahāratnānyanarghāṇyapi
jātaikā kila kanyakā jalanidherdātuṃ prayatnā yadā
sarvaṃ tadvyayitaṃ tadā pariṇatau nāmaikamūccheṣitam

7.60

prāgabhyaṃgatayā kilābhrasaritā saṃplāvayantyā mahīmambhodhiḥ svayamapyapūryata sakṛttattajjalādhāravat
āste'yaṃ kathamakṣayo nidhirapāṃ te te kathaṃ vāgate
nirvyājāmbudharāmbudānasukṛtaṃ siddhaṃ tadityaṃ punaḥ
khātaṃ śītalavāri vāridakulaśyāmābhirāmadrumaṃ
pānthabhrāntiharaṃ saraḥ pathi kṛtaṃ durbhikṣamapyambhasām
ye tvete bhuvi cātakā iti kadāpyājñātabhaumodakāste gṛhṇanti na cedihāmbu kimatau daivena te vañcitāḥ
bhūmiṣṭhā atipāvanīḥ surabhilāḥ svādīrapaḥ saṃtyajanyācatyambudamambu cātakagaṇo yattena kiṃ sādhyate
kiṃ tasmai dviguṇaṃ pravarṣati ghanaḥ kiṃ vā tapaḥ sādhyate
prāgjanmanyavitīrṇavārikaṇikaḥ pāpī sa ityūhyate

7.64

svādūnyeṣa phalāni santi surabhīṇyeva prasūnāni ca
svāntaṃ cāpyupakartumarhati jane sādhyaṃ vanasthena kim
bhāgyaṃ hyetadatarkitaṃ vanataroḥ pāntho yadā tāpamacchāyamasya yadṛcchayā phalavatīmadhyāsta gandhottarām
pāntheṣu vyayitaṃ phalaṃ pathiṣu yairnamraiḥ sadā pādapairyairapyunnatamauligopitaphalaiḥ koṇe nilīya sthitam
dāvena jvalatā dvaye'pi khalu te niḥśeṣitāḥ sāṃprataṃ
puṇyaṃ pāpamiti sthitaṃ dvayamidaṃ teṣāṃ dvayānāṃ pṛthak
adhvanyāḥ kila mūlagartamadhunāpyāpūrayantyaśrubhirvyākrośantyadhunā sabāndhavakulāḥ sāyaṃ muhūrtaṃ dvijāḥ
itthaṃ yāvadimāni bibhrati śucaṃ bhūtānyapi tvatkṛte
tāvattvaṃ na gato'si pādapa ciraṃ kīrtyātmanā vartase
bādhyante vijane vane kṣitiruho yadyapyamī durgamāḥ
sarve te paṭubhistathāpi na tathā voḍhuṃ kṣamāstulyavat
ākrānteṣvapi teṣu keṣucitikūrakriyaiḥ śvāpadairgṛhyante katicidyataḥ śamadhanemaṃtrāthibhiḥ pāvanaiḥ

7.65

nidrālasyaśarīrasādvamanānaṅgeṣakāsajvaraśvāsaśvetimahikkikāprabhṛtayo māseṣu māturbhṛvāḥ
jātastatkṣaṇameva naśyatu śataṃ varṣāṇi vā jīvatu
svarge vā pitarau dadhātu narake vā pātayatvañjasā

7.66

nighnanto'śanibhistaḍidvilasitaiścakṣurharanto nṛṇāṃ
vidhyantaśca śilāśataiḥ paricitāḥ prāyeṇa dhārādharāḥ
varṣanto nibhṛtāściraṃ ca samaye dṛṣṭāśca keciddhanā
yairvyājaparopakāraniratairjātyā yaśaḥ sthāpitam

7.67

nākṣṇorgacchasi gocaraṃ bahutithānmāsānnabhasye punaḥ
saṃbhībhūyaṃ sametya varṣasi nirucchvāsaṃ samantādapaḥ
kālaṃ kālamanuvrajanmitamitā muñcasyapaśvetataḥ
kiṃ jīmūta tava prajaśyati kiyatprāṇastvataḥ prāśinaḥ

7.69

bhagnaṃ bhittibhirālayairnipatitaṃ srotobhirāplāvitaṃ
vidhvastaṃ paśubhiśca saṃghaśa iti krośanti vṛṣṭe tvayā
tvayyudgṛhṇati vāri vārida janā naśyantyavaśyaṃ kṣaṇātkīrtiṃ cintaya durlabhāṃ na gaṇaya kṣudrānguṇānmādṛśām
utpattirmalaye samudranilaye panthā kṛto rākṣasestatratyānapi hanta candanatarūṃśchindanti sāṃyātrikāḥ
vartante savidhasthitāśca sukhinaḥ śākhoṭamukhyā drumāstanmanye kṛtinastu te tarukule ye nopayogakṣamāḥ

7.70

gṛhṇantāṃ kariṇaḥ prasaṅga vinihanyantāṃ varāhā vṛkā
bhallūkāśca tarakṣavaśca pathikāḥ santu tvayā nirbhayāḥ
ākhūnkaṅka kharābdhaśānanimiṣānkīṭānpataṅgānapi
grāhaṃ grāhamaho kiyatprakaṭayasyokheṭake pāṭavam

7.72

yādobhirvaḍavāgninā jalanidheryāvatpayo gṛhyate
kiṃ tāvatyupayujyate śatatamo'pyaṃśaḥ payoda tvayā
saujanyaṃ kimiti bravīmi bhavataḥ sarvasvamitthaṃ svajantyātaḥ kṣapayasye payodhimapi taṃ sarvopayogakṣamam
meṣaḥ kaścidacetanaḥ kiyadapi svīkṛtya sindhoḥ payaḥ
kīrtiṃ tasya samucinoti kiyatīṃ dharmaṃ kiyacchāśvatam
ahnāstapasāṃ nidhirbhuvanakhyātaśca kumbhodbhavaḥ
sarvasvaṃ viniyujya tasya kimiva śreyaḥ samāpādayat

7.73

yacchaileṣu yadarṇaveṣu yadapi grāmāṭavījāṅgalaprāyāsu kṣitiṣu kṣipanti bahuśastoyaṃ vṛthā toyadāḥ
dṛṣṭistatra na dīyatāṃ yadi guṇagrāhī bhavānyatpunargrāmeṣūpavaneṣu vā sakṛdamī varṣanti tadgṛhyatām

7.75

śrāmeṣveva suvṛṣṭayo vinayavatsveva śriyaḥ puṣkalā
dhīmatsveva kalāgamavyasanitā goṣṭheṣva dugdhasthitiḥ
vāgmiṣṭheṣveva vivakṣuteti ca jagatprārthī vyavasthāmimāṃ
kiṃ vedhā vidadhe pureti śṛṇumo rāme'pi rājyasthite
unmīlanti kiyanti vā na kusumānyuṣṇadyuterudgame
tasve tāvati bandhurityatisakhītyādityakānteti ca
kīrti dattavatāṃ trilokaviditāmevaṃ kavīnāmṛṇaṃ
kiṃ kṛtveyamapākarotu januṣāṃ koṭyāpi nālīkinī

7.76

viddhaṃ sādhu na sāṣviva plutamidaṃ re re kathaṃ viṣvasītyākhyātuṃ raṇakauśalaṃ vayamapi prauḍhāḥ sthitā dūrataḥ
ākrāmanraṇamedinīmapi vahankhaṅgaṃ vikośaṃ kare
vetti svaṃ ca paraṃ ca yadyavahito viśrāntireṣaiva naḥ

7.77

ambhojeṣvatikomaleṣu viharannantarjale saṃviśannajñātātapavātavarṣamanayatkālaṃ ciraṃ yaḥ sukham
so'dya prāvṛṣi ketakīmadhivasangṛṅgaḥ kṣataḥ kaṇṭakaiśchinnraḥ karakopalerabhihato vātaiḥ kathaṃ vartate

7.78

brūte svāgatamīkṣate kṛśamamuṃ śrutvā kathāḥ khidyate
pakṣābhyāmasakṛtpramārjṭi racayatyuccāvacāścāśiṣaḥ
utkiṣṭaprasavāntarorupagate bhuṅge kṣudhā tāmyati
pramlauti bhramarastu pūrṇajaṭharo nāhāravārtāmapi

7.80

ye sṛṣyanti sahāsitāmapi bakairjātyā na haṃsāḥ svatasteṣveko jarayā viluptagamanastyaktaḥ svakaiḥ prāvṛṣi
vānevānusaranbakāmbahutaraṃ tacceṣṭitāni stuvaṃstatsāmyai spṛhayannikāranikarairaho ārti nijāṃ nindati
śuddhiṃ svāmanucintya mīnanivahaiḥ pūrṇe'pi padmākare
svenaivopahṛtemṛṇālavalayairjīvanti haṃsāḥ sukham
ye śvete vimalākṣato'pi ca bakā dhyānekaniṣṭhāḥ sadā
nirdvandvā nibhṛtāśca bibhrati tu te pāthobhirevodaram

7.81

yerjīvanti sitacchadā na duritaṃ kasyāpi yatsaṃgrahe
rocante na hi te mṛṇālavalayāḥ kasmai prabhūtā amī
alpāyasamupoṣya mīnapṛthukairyuktyā mahatyārjitairekadvairapi tṛptimeti paramāṃ hiṃmopalabdhairbakaḥ

7.84

aspṛśyo'stu malīmaso'stvaniyatāhāro'stvato'pyudbhavairdoṣairastu paraśśataiḥ parivṛtaḥ kākastataḥ kā kṣatiḥ
bhuṅkte bhojyamupasthitaṃ samupahūyaiva svayaṃ bāndhavānsyaḥ sīdankṣudhayā vicintaya tato dhanyaśca puṇyaśca kaḥ
bhūtyāste vibhṛmastu tānvayamime kṣudrā bṛhanto vayaṃ
jātau pañcavatāmamī tu kalakaṇṭhāḥ kālakaṇṭhā vayam
ityudbhāvayase kuhūmukhakulādutkarṣamevātmanaḥ
kaṇṭhe pātayitā kadā khalu bhavānkāka svaraṃ pañcamam
kenādhyāpitamāsthitaṃ ka nu kadādhītaṃ ka bāvartitaṃ
tadviśrāmyatu kutra jātamatha kaiḥ puṣṭaṃ tadālocyatām
kāle so'pi kuhūmukho yadi jagatkarṇāmṛtaṃ kūjati
prāgjanmārjitabhāgyavaibhavamidaṃ kaḥ stotumīṣṭe kaviḥ

7.85

kīṭaḥ kaścana vṛścikaḥ kiyadayaṃ prāṇī kiyacceṣṭate
ko bhāro hanane'sya jīvati sa vā kālaṃ kiyantaṃ punaḥ
nāmno'pyasya kiyadvibheti janatā dūraṃ kiyaddhāvate
kiṃ brūmo garalasya durviṣahatāṃ pucchāgraśūkaspṛśaḥ

7.86

kiṃ candro na purā babhūva kimime vṛkṣāḥ purā nābhavankiṃ sṛṣṭā adhunā pikā madhukarā adyodapadyanta kim
svāduṃkāramamuṃ prapañcamakhilaṃ bhoktuṃ yadā prāṇināṃ
prāsīdvṛddhadruhiṇastadā samudabhūdāścaryavaryo madhuḥ

7.87

āyāsānavicintyabhagaṇayam̐llābhaṃ tataḥ kiṃcidapyambho muñcati kīrtimātraśaraṇo dhārādharaḥ sarvataḥ
sañcātyādupayujya vardhayatu vā dāturyaśaḥ śāśvataṃ
mauḍhyādetadupeśya nāśayatu vā lokaḥ pramāṇaṃ tataḥ

7.88

vṛttiṃ vartayituṃ nijāṃ viṣaharā gṛhṇantu sarpānbhṛśā
gṛhṇantu kṣudhitāstadekavihitāhārā mayūrāśca vā
nājighranti ca ye kadāpi nakulāste hanta kiṃ kāraṇaṃ
dṛśaṃ darśamanudravanti bhujagāndveṣā ca vikliśnate

7.89

khādanti kṣudhitāstṛṇāni tṛṣitā gṛhṇantyapo nirjhare
sīdanto girikaṃdarāsu hariṇā ye'mī kaciccherate
vyādhavyāghradavānalaprabhṛtayasteṣveva saṃnāhinastadvā tiṣṭhatu ghātayanti munayo'pyetānkathaṃ carmaṇi

7.90

bhrantyekatra tarakṣavo mṛgakulaṃ dāvā dahantyanyato
vyādhā vītabhayāḥ paratra śataśo vidhyanti gṛhṇanti ca
kiṃ tvaṃ vetsi kathāmimāṃ mṛgapate nidrāsi koṇe kvaciddiṣṭyā cedavabudhyase śamayasi dvitrānvṛthā dṛptitaḥ

7.91

durbodho'si vanecaro'si ka idaṃ netyāha kiṃ tu svato
jānīṣe na hitāhitaṃ na khalu vājijñāsase vāgyataḥ
tadgṛhṇanti nibandhayanti nigaḍaistvāṃ tāḍayantyaṅkuśairārohanti ca vāraṇendra maśakaprāyā manuṣyā api

7.92

aharniśañcaturambubhiḥ snapayasi svaṃ puṣkarāvarjitairmuṅge medhyatarāṇi bhadra taruṇānyaśvatthapatrāṇi ca
puṇyāraṇyacaro'si na viśasi grāmaṃ sakṛtkuñjara
jñānaṃ cetkiyadapyudeti na samā brahmarṣayo'pi tvayā

7.94

hanyante kati jantavo vanacarairnityaṃ kati śvāpadairgṛhyante kati kūṭayantraracanaiḥ kṣoṇībhṛtāṃ prītaye
etāvatyapi viplave na bhajase kasyāpi dṛggocaraṃ
svacchandaśca sṛgāla khelasi punastulyaṃ vanagrāmayoḥ
asti svarṇamayo'drirasti viṣayaḥ kṣuttṛḍjarāvarjitaḥ
santi kṣīraghṛtākarā jaladhayaḥ santi drumāḥ kāmadāḥ
kiṃ nastaccaritādbhutaśravaṇataḥ sādhyaṃ kṣudhā tāmyatāṃ
dṛṣṭaṃ yatsavidhe vidhehi sumate tatraiva sarvaṃ śramam

7.97

astyevaiṣa kilārṇave tadamṛtaṃ tatraiva hālāhalaḥ
santyasminmalaye paṭīrataravastatraiva vātāśanāḥ
yadyadvastvabhijātamasti savidhe tattadurāpaṃ nṛṇāṃ
prāptavyaṃ rasanāñcale karatale bhāle ca vedhā nyadhāt
tāvadvardhitamedhitavyamavanau yāvanmahadbhirdumaiśchāyābhiḥ kusumaiḥ phalaiśca pathikāḥ śaktyā samārādhitāḥ
kālo'yaṃ mama jīryataḥ patitumityāste tarorāśaye
pānthānāṃ ca patatriṇāṃ ca hṛdaye jāto'yamasminkṣaṇe
dṛṣṭighrāṇaviṣānphaṇādharapatīnaṣṭāpi dṛṣṭvā svayaṃ
roddhuṃ drāvayituṃ vināśayitumapyavyāhataprakramaḥ
mārjārānnakulaṃśca kiṃ khagapatiḥ sāhe vṛṇotyātmanaḥ
kiṃ pratyarthikulasya vṛttida iti pradveṣṭi vā mārutam

7.99

adhvanyānkati rundhate kati dṛḍhānbhindanti toyākarānkedārānkati majjayanti kati ca vyāpāṭayanti drumān
vāhinyaḥ kṣaṇaluptavārivibhavā vanyā avanyāmrimā
yaḥ sindhuḥ sakalāśrayaḥ sa tu punaḥ kutreti na jñāyate
kā dyauḥ kiṃ balisadma kā vasumatī syātsarvametadyadi
pratyakṣaṃ na bhavetkadācidapi kiṃ te sarvamaṃrśinaḥ
bhrāmyantaḥ pralapantu nāma viditaṃ maṇḍūka samyaktvayā
muktemaṃ paramaṃ kuruṃmitaratkiṃ nāma saṃbhāvyate

7.100

tvadgarbhe sukhamāsate phaṇipatiśrīkūrmadigdantinaḥ
pratyakṣā kulabhūbhṛtāṃ sthitirapi tvayyamba sarvaṃsahe
ye tvete bibhṛmo vayaṃ bhuvamiti svaṃ khyāpayante yaśo
niḥśaṅkaṃ nirapatrapaṃ ca tadidaṃ naḥ karṇaśūlāyate

7.10

bhūtānāṃ prabhavasthitipravilayāstvayyeva viśvaṃbhare
tvadgarbhe nanu te rasātalajuṣo daityāḥ phaṇīndrāśca ye
tvaṃ sarvairupajīvyase divicaraistvatto'pi kiṃcitparaṃ
na syātsyādapi tannirastaviṣayaṃ brahma tvamevāsi naḥ