Laghukavyasangraha 2
Laghukāvyasaṅgraha 2
- Language
- Sanskrit
2.1
ataḥ paraṃ dharmalakṣaṇakāvyaṃ prārabhyate yathāyathāśādhyaḥ
ilokaḥ
prāpte vikārasamaye manaso'yadāśrāt
saṃrodhanantadupasarpaṇabhāvato'tra
saddharmavarṇanapare'tinavīnakāvye
taddharmalakṣaṇamudīritamādyamugraiḥ
2.1-2
yaśca dharmopārjanam | tatphalamāryatvam | kāvyetra vasantatilakaṃ vṛttam
2.2
doṣāgame'pi khalasaṃgavaśād pravṛtte
jñānodayātsahanaśīlatayā sahaikyam
yatpūruṣasya bahurāgamaye hṛdante
bhūyāttadeva nitarāṃ kṣamayānugamyam
2.3
naijeṣu vibhraviṣayeṣu yadindriyāṇāṃ
cāñcalyayogamanamagrahaṇātpravṛttam
tannigrahodamaiti prathitaḥ samantāt
utkṛṣṭa dharmaviṣaye manunāpi harṣāt
2.4
kāyena cittaviṣayeṇa girā ca loke
na grāhyamanyapuruṣasya padārthajātam
yaivaṃvidhā janamatirgarhitā kavīndraiḥ
steyatāpratayā kila saiva sarvaiḥ
2.5
dharmasyaivaṃ caturthamaṅgaṃ varṇayitvā śaucākhyaṃ pañcamamaṅgaṃ
varṇayitumanāḥ prāha—
dehasya nirmalajalena manomalasya
satyena bhūtavikṛterapi vidyayā ca
yacchodhanaṃ vimalabhāvavaśena buddheḥ
tacchaucamityanumataṃ manunā svadharme
2.6
duḥsaṅgato yadiha vedaviruddhamārge
sarvendriyānugamanaṃ pratibhāti lasya
vedoktakarmaviṣaye yamanaṃ balena
dharmasya lakṣaṇamudīritametadeva
2.6-2
etacca vyākaraṇamahābhāṣye spaṣṭam| etatphalantu
sammaṭapādairjitendriyatvaṃ vinayasya kāraṇamiti
padyamukhena kāvyaprakāśe nidarśitam
2.7
evaṃ dharmaikya ṣaṣṭhamaṅgamācāryaṃ sāṃprataṃ dhīrityākhyaṃ
sattvamanaṅgaṃ varṇyate cāhakharakāryamāryapuruṣairanusevitaṃ lakṣyaṃ
kāryaṃ yatkartavyamiti yadi kāryameva
no laḍdhuruṭamiti yā suvivecanā sā
dhīrucyate matimatāṃ prathamaiḥ kavīndraiḥ
2.9
nityeṣu nityamiti vastuṣu kalpanā yā
śuddheṣu śuddhamiti saukhyamaye sukheti
ātmeti cātmani yathārthatayā samuktā
vidyeti sā taditarā gaditāstvavidyā
2.9-2
evaṃ dharmaikavarṇanaparaṃ lakṣaṇamuktvā satyākhyaṃ navamaṃ lakṣaṇaṃ vaktumāhajñānādasaṃbhavatyānugate padārthe
nedaṃ kathaṃcidapi saṃbhavatīti bhāvaḥ
dharmaikavarṇanapare laghukāvyaratne
kiṃ no mayā nigaditaḥ kila satyabuddhyā
2.10
evaṃ navamaṃ dharmalakṣaṇaṃ varṇayitvā akrodhākhyaṃ
daśamāṅgaṃ varṇayannāhaśatrorvikārajanake manaso virodhe
prāpte prayojanavaśātparame'pi yoyam
cittāvikāraviṣayaḥ sa mahātmavaryaiḥ
krodha ityanumato manunā pradiṣṭaḥ
2.11
evaṃ daśāṅgaṃ dharmaṃ varṇayitvā yasāmāṃ niyamānāñca
tadanukūlatvātteṣāmapi varṇanamāhaduḥkhānucintanamahardaivamātmahetoḥ
svasmātparasya manasāpi vadanti hiṃsām
tattyāgaeva nitarāṃ gadito'tyahiṃsārūpoyameṣu paramarṣibhiruktaeva
2.12
yajñopavītaparidhānata eva gehād
dūre guroḥkulamavāpya parikrameṇa
vedādiśāstrapaṭhanāya nibandhanaṃ yat
tadbrahmacaryamiti sadbhiditaṃ yameṣu
2.13
bhikṣādivṛttimadhigamya vidhiprayuktāmāgantukasya vidhivarjitavasturāśeḥ
yadvarjanaṃ tadaparigraha ityasutra
sarve vadanti kavayo munayo nayajñāḥ
2.14
alpepi vastuni vidherudyāḍupete
nirvāha eva karaṇīya iti pralokya
yā śāntiruttamaguṇā sakalārthajāte
santoṣa ityanumatā kila saiva vidbhiḥ
2.15
evaṃ santoṣaṃ varṇayitvā tapovarṇanāyāhavedoktakarmaniyamādvratabandhanādau
yadduḥkhamāpatati tasya yathākathaṃcit
prāṇātyaye'pi sahanaṃ taddīryanti
satyaṃ tapo niyamadattanijāntaraṅgāḥ
2.16
evaṃ tapovarṇayitvā svādhyāyamāhanityaṃ guroḥ savidhametya nitāntabhaktyā
sarvaṃ vidhāya vidhivodhitakṛtyajātam
vedopabedapariśīlanametadeva
svādhyāyatāmupadadhāti janottameṣu
2.17
sarvatra sarvamaya īśvara eva sarvādhāro'jaro'mara iti pravicārya citte
tasyaiva sadguṇagaṇeṣvanurāgabuddhiḥ
īśvarapraṇidhānamudā hṛdaye samantāt
2.18
saddharmavarṇanaparaṃ laghukāvyametad
ye vartamānakaviratnakṛtaṃ svakaṇṭhe
saṃsthāpya vaidikapathe'nvahameva rāgād
yāsyanti te na bhavajālapathaṃ kathaṃcit
Commentaries (1)
- Satyārthaprakāśa — Akhilānandaśarman, Sanskrit