Pramāṇa · Search · About · API

Laghukavyasangraha (Laghukāvyasaṅgraha)

लघुकाव्यसङ्ग्रह

Language
Sanskrit
Author
Akhilānandaśarman
Extent
68 passages, 920 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Laghu Kavya Sangrahah Of Akhilananda Sharma With Satyarth Prashika Tika Of Dayanand Meerut 1907 Swami Machine… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.1

he devadeva karuṇārṇava dīnabandho !
sṛṣṭisthitipralayakāraṇabhūtaśakte !
duḥkhārṇave nipatitaṃ jagadetadadya
śīghraṃ samuddhara vivardhaya saukhyajātam

1.2

na tvāṃ vihāya jagatāṃ paripālakonyo
na tvāṃ vihāya jagatāṃ paribodhakonyaḥ
na tvāṃ vihāya jagatāmanumodakonya
stasmāttvameva śaraṇaṃ jagatāṃ dayāvan

1.3

daurbhāgyameva jagatastadalaṃ na yatte
tasyoparīśvara dayānayanapracāraḥ
pitroḥ kudṛṣṭikaraṇantanayeṣu loke
kiṃ bhāgyavattvamanumāpayati sma kaścit

1.4

yadyapyayaṃ naya upasthita eva loke
karmānurūpaphalarodhaka ekatolam
ālokaye'nyata idaṃ parito'pi vegānnaisargikaṃ tvayi dayālupadaṃ niviṣṭam

1.5

vedānukūlacaritānugateṣu yarhi
kāruṇyamīśvara tavānugataṃ mataṃ cet
vismṛtya te pathamitastataḥ eva yātāḥ
kaṃ yāntu saṃprati nibodhaya bodhagamya

1.6

mārgaṃ nibodhaya vibodhaya nidritāṃstān
saṃbodhaya bhramagalānapi mūḍhalokān
vegādvivāraya kumārgaratānsvadharmaiḥ
drattāntarānu vidhehi kuru prasādam

1.6-2

mārgaṃ nibodhaya avidyāndhakāre nidritānnibodhaya
bhramajālapatitānmūḍhānsaṃbodhaya kumārgaratānvegānnivāraya tāṃśca svasvadharme dattacittānuvidhehi
jagatāmuparyena prakāreṇa prasādaṃ kuruṣvetibhāvaḥ

1.7

gomaṇḍalaṃ pratidinaṃ vilayaṃ sameti
tārasvareṇa vidhavā virudanti duḥkhaiḥ
sīdanti cāryanicayā api pāpabhujaiḥ
radyāpi no yadi kṛpā tava kiṃ tataḥsyāt

1.8

naijena duḥkhamupayāti kukarmaṇā''tmaṃ
lokoyamityapi mṛṣā na jaḍānubhāvaiḥ
prāptaṃ yato'janubhṛtāṃ nicayairasutra
sarvaṃ vipattikalanaṃ sahasaiva sarvaiḥ

1.9

kālādatastava nutiṃ vihāya lokaiḥ
yadṛcchikāvyanumatāni matāni tāni
kālāttalo bahuvipattayaeva labdhā
statsāṃprataṃ kuru dayāmavileṣvapi tvam

1.9-2

nānāmatāni śaivaśāktavaiṣṇavādīni samāśritāni tatkālamārabhya nānāvipattayaeva leghāḥ
sāṃpratamanukampayā tvaṃ rakṣa rakṣa

1.10

durbhikṣarājabhayarogaviyogaśokamohādibhiḥ parivṛtaṃ parito dayālo
ālokayiṣyasi yadi tvamidaṃ jagatsvaṃ
kā tarhi sāṃprati gatirbhavilāsya deva !

1.11

mā cetaśīdamanukalpaya no bhamaite
bhaktāiti praṇatapālaka pūrṇaśakte
naisargikī jagadanugrahatā yatste
gītā samastavibudhairakhilairapi viśve

1.12

yadvadraviḥ sakalameva tanoti dīptiṃ
candro'pi sadvadanumodayate manuṣyān
megho'pi varṣati yathā samabheva loke
tadvattvamīśvara vidhehi dayārdradṛṣṭim

1.12-2

eka rūpa se saba jagaha kṛpā kareṃ

1.13

kiṃ saṃharatyapi kadāpi kumudvatīśo
mandīkaroti kimaho kvacidapyalaṃ tām
cāṇḍālaveśmani nijāṃ dyutimetadeva
sūrye'payodharavare'pi nirīkṣyatelam

1.14

kiṃ pakṣapātina ime bhavatā niyuktā
vedādisūryaśaśibhūpavanādayaste
no cettavāpi karuṇā samameva yuktā
sarvatra sarvaniyamairidameva siddham

1.15

yo rakṣakaḥ sakalaviśvajanasya manye
no nāśakaḥ sa bhavitā kathamapyalaṃ tat
sāmānyataḥ kuru kṛpāṃ sakaleṣvapi tvaṃ
mā paśya gauravaguṇānmanujeṣu deva

1.16

āpattimāpya kurute smaraṇaṃ madīyaṃ
no saukhyamāpya śaṭha eṣa manuṣyavargaḥ
nainatkuruṣva hṛdaye viditaṃ samaste
bālāḥ kṣudhopagamanājjananīṃ smaranti

1.16-2

kṣutropagama eva mātaraṃ pitaraṃ ca smaranti duḥkha eva te smaraṇamādyātīti bhāvaḥ

1.17

vedeṣu te guṇagaṇānugamaiḥ prapūrṇaiḥ
yā yā kriyā vividhitā sila jagaddhitāya
sā sā bhavaccaraṇameva diśatyalantā
dīnārtināśaka tataḥ kuru dṛṣṭimārdrām

1.18

sarvaṃ jagatkṛpayā tava saukhyameti
duḥkhārṇavepi nipatatyaparādhataste
sāmānyabhāvamapi he kṛpayā sameti
bhāvatrayepi tava nāthakataiva pūrṇā

1.19

dīnārtināśaka iti svayaśo'si rakṣyaṃ
dīnānsamuddhara sadā sakalairupāyaiḥ
no cettavaiva cariteṣu vimānanā syāt
sarvāntaraṅgaparibodhaka sarvamūrte

1.20

kiṃ te vadāmi purato'dhikametadeva
saṃprārthaye mama matistava vedamārge
lagnā bhavetsakalajālamapāsya ramye
yasmingatāgata iti vyavahāranāśaḥ

1.21

āryyottamairanugate pathi yasya janto
ścetoviśatyanudinaṃ sa mahāśayatvam
prāpnoti sabhyapadavīmapi cātra loke
tasmānmameyamaniśaṃ tvayi deva bhikṣā

1.22

evaṃ bhave pratipadaṃ parameśvaraṃ ye
saṃprārthayanti sakalapradaityavekṣya
te duḥkhasāgaramapāsya sukhena pūrṇaṃ
mokṣaṃ sametya vicaranti yathecchakāmāḥ

2.1

ataḥ paraṃ dharmalakṣaṇakāvyaṃ prārabhyate yathāyathāśādhyaḥ
ilokaḥ
prāpte vikārasamaye manaso'yadāśrāt
saṃrodhanantadupasarpaṇabhāvato'tra
saddharmavarṇanapare'tinavīnakāvye
taddharmalakṣaṇamudīritamādyamugraiḥ

2.1-2

yaśca dharmopārjanam | tatphalamāryatvam | kāvyetra vasantatilakaṃ vṛttam

2.2

doṣāgame'pi khalasaṃgavaśād pravṛtte
jñānodayātsahanaśīlatayā sahaikyam
yatpūruṣasya bahurāgamaye hṛdante
bhūyāttadeva nitarāṃ kṣamayānugamyam

2.3

naijeṣu vibhraviṣayeṣu yadindriyāṇāṃ
cāñcalyayogamanamagrahaṇātpravṛttam
tannigrahodamaiti prathitaḥ samantāt
utkṛṣṭa dharmaviṣaye manunāpi harṣāt

2.4

kāyena cittaviṣayeṇa girā ca loke
na grāhyamanyapuruṣasya padārthajātam
yaivaṃvidhā janamatirgarhitā kavīndraiḥ
steyatāpratayā kila saiva sarvaiḥ

2.5

dharmasyaivaṃ caturthamaṅgaṃ varṇayitvā śaucākhyaṃ pañcamamaṅgaṃ
varṇayitumanāḥ prāha—
dehasya nirmalajalena manomalasya
satyena bhūtavikṛterapi vidyayā ca
yacchodhanaṃ vimalabhāvavaśena buddheḥ
tacchaucamityanumataṃ manunā svadharme

2.6

duḥsaṅgato yadiha vedaviruddhamārge
sarvendriyānugamanaṃ pratibhāti lasya
vedoktakarmaviṣaye yamanaṃ balena
dharmasya lakṣaṇamudīritametadeva

2.6-2

etacca vyākaraṇamahābhāṣye spaṣṭam| etatphalantu
sammaṭapādairjitendriyatvaṃ vinayasya kāraṇamiti
padyamukhena kāvyaprakāśe nidarśitam

2.7

evaṃ dharmaikya ṣaṣṭhamaṅgamācāryaṃ sāṃprataṃ dhīrityākhyaṃ
sattvamanaṅgaṃ varṇyate cāhakharakāryamāryapuruṣairanusevitaṃ lakṣyaṃ
kāryaṃ yatkartavyamiti yadi kāryameva
no laḍdhuruṭamiti yā suvivecanā sā
dhīrucyate matimatāṃ prathamaiḥ kavīndraiḥ

2.9

nityeṣu nityamiti vastuṣu kalpanā yā
śuddheṣu śuddhamiti saukhyamaye sukheti
ātmeti cātmani yathārthatayā samuktā
vidyeti sā taditarā gaditāstvavidyā

2.9-2

evaṃ dharmaikavarṇanaparaṃ lakṣaṇamuktvā satyākhyaṃ navamaṃ lakṣaṇaṃ vaktumāhajñānādasaṃbhavatyānugate padārthe
nedaṃ kathaṃcidapi saṃbhavatīti bhāvaḥ
dharmaikavarṇanapare laghukāvyaratne
kiṃ no mayā nigaditaḥ kila satyabuddhyā

2.10

evaṃ navamaṃ dharmalakṣaṇaṃ varṇayitvā akrodhākhyaṃ
daśamāṅgaṃ varṇayannāhaśatrorvikārajanake manaso virodhe
prāpte prayojanavaśātparame'pi yoyam
cittāvikāraviṣayaḥ sa mahātmavaryaiḥ
krodha ityanumato manunā pradiṣṭaḥ

2.11

evaṃ daśāṅgaṃ dharmaṃ varṇayitvā yasāmāṃ niyamānāñca
tadanukūlatvātteṣāmapi varṇanamāhaduḥkhānucintanamahardaivamātmahetoḥ
svasmātparasya manasāpi vadanti hiṃsām
tattyāgaeva nitarāṃ gadito'tyahiṃsārūpoyameṣu paramarṣibhiruktaeva

2.12

yajñopavītaparidhānata eva gehād
dūre guroḥkulamavāpya parikrameṇa
vedādiśāstrapaṭhanāya nibandhanaṃ yat
tadbrahmacaryamiti sadbhiditaṃ yameṣu

2.13

bhikṣādivṛttimadhigamya vidhiprayuktāmāgantukasya vidhivarjitavasturāśeḥ
yadvarjanaṃ tadaparigraha ityasutra
sarve vadanti kavayo munayo nayajñāḥ

2.14

alpepi vastuni vidherudyāḍupete
nirvāha eva karaṇīya iti pralokya
yā śāntiruttamaguṇā sakalārthajāte
santoṣa ityanumatā kila saiva vidbhiḥ

2.15

evaṃ santoṣaṃ varṇayitvā tapovarṇanāyāhavedoktakarmaniyamādvratabandhanādau
yadduḥkhamāpatati tasya yathākathaṃcit
prāṇātyaye'pi sahanaṃ taddīryanti
satyaṃ tapo niyamadattanijāntaraṅgāḥ

2.16

evaṃ tapovarṇayitvā svādhyāyamāhanityaṃ guroḥ savidhametya nitāntabhaktyā
sarvaṃ vidhāya vidhivodhitakṛtyajātam
vedopabedapariśīlanametadeva
svādhyāyatāmupadadhāti janottameṣu

2.17

sarvatra sarvamaya īśvara eva sarvādhāro'jaro'mara iti pravicārya citte
tasyaiva sadguṇagaṇeṣvanurāgabuddhiḥ
īśvarapraṇidhānamudā hṛdaye samantāt

2.18

saddharmavarṇanaparaṃ laghukāvyametad
ye vartamānakaviratnakṛtaṃ svakaṇṭhe
saṃsthāpya vaidikapathe'nvahameva rāgād
yāsyanti te na bhavajālapathaṃ kathaṃcit

3.1

ataḥ paraṃ x satyavarṇanakāvyaṃ prārabhyate, yasyāyamādyaḥ
ślokaḥ
yānīśvareṇa ṛṣibhiśca parārthahetorāviṣkṛtāni śubhamārganiyodhakāni
tānyeva mānyapuruṣairnijadharmavṛddhyai
bodhyāni satyamidamādyamalaṃ pradiṣṭam

3.2

ādyāśrame gurukule gurusevalādi
dharmānuvartanaparaṃ paṭhanādikaṃ yat
vedādiśāstranicayasya tadeva manye
satyaṃ dvitīyamuditaṃ muninā prasādāt

3.3

vedoktadharmaparipālanamāśrameṣu
sarveṣu varṇaniyamādiprabhedāt
saṃdhyādinityavidhisevanamādareṇa
satyaṃ tṛtīyamapi varṇitameva devaiḥ

3.4

kāle svadāragamanaṃ vidhinā parastā
cchraute smṛtipraṇihite nu ratiḥ svakṛtye
vedoktapañcamitayajñavidhānacintā
turyyaṃ nivedayati satyapathaṃ prabhāvāt

3.5

nityaṃ yameṣu niyameṣvapi cānupaktiḥ
satsaṅgatiśca paramātmani bhāvavṛttiḥ
yoge'nuraktiradhikā parato'nuvānaprasthāśramānusaraṇaṃ kila pañcamaṃ syāt

3.5-2

karaṇaṃ satsaṅkūpūrvakaparamātmadhyānasādhanaṃ yogābhyāsābhyasanaṃ vānaprasthāśramadhāraṇañca pañcamaṃ satyam

3.6

vairāgyayogavaśato viratiprabhāvāt
saṃnyāsāśramadhāraṇamastikaramutra bhāve
vedāntaśāstrapariśīlanamātmabuddhyā
ṣaṣṭhaṃ samādiśati satyamalaṃ svabhāvāt

3.7

vijñānapūrvakamanarthaparāṅmukhatvaṃ
janmādibandhanavibhañjanabhāvukatvam
saṅgānulabdhabahudoṣanirākṛtiśca
saṃbodhayatyanugamādapi saptamaṃ tat

3.8

kleśotarātiguṇabhāvamitā parastād
bhūtānyatītya paramātmapathaṃ diśantī
svārājyasiddhiriti yā kila mokṣamūlā
tatprāptiriṣṭamudāharati sma satyam

3.6-2

satyāṣṭakaṃ hṛdi vicārya manuṣyaloke
śrīvarttamānakaviratnakṛtaṃ manuṣyāḥ
ye ye svakāryyamanuyānti vidhipradiṣṭaṃ
te te parābhavapadaṃ na hi yānti daivāt

4.1

iti śrīmadvarttamānakaviratnā'khilānandaśarmapraṇītaṃ
saṭīkaṃ satyāṣṭakaṃ pūrttimagāt || o3m
ataḥ paraṃ gappavarṇānakāvyaṃ prārabhyate yasyāyamādyaḥ
ślokaḥ:—
vyāsena sūtraracanāpaṭunā na yāni
sampāditāni racitāni ca yāni dhūrtaiḥ
aṣṭādaśāpi kila tāni purāṇakāni
mithyeti doṣabharitāni vidantu vijñāḥ

4.2

pāṣāṇamūrtimadhiropya kṛtāsti loke
yā mandireṣu manujānukṛtipratiṣṭhā
sā vedamārgavihitā na, tato viruddheretaddvitīyamapi gappamalaṃ vicāryam

4.3

śaivaṃ jinendramatamanyadataḥ pṛthivyāṃ
rāmānujādimanujairupakalpitaṃ yat
śrīvaiṣṇavādikamanantavipattimūlaṃ
sarvaṃ mṛṣeti paricintya parityajantu

4.3-2

brahmādiproktajātaṃ parikalpitamasti, tatsarvaṃ mithyā duḥkhamūlamiti matvā sarve parityajantu
etadeva tṛtīyaṃ gappamiti vidāṃkurvantu

4.4

yairatra viśvavalaye narakonmukhāni hiṃsāparāṇi balidānamayāni yannāt
vistāritāni vikṛtāni ta eva sarve tantrādayopi pariheyatayā vivecayāḥ

4.4-2

mahāśaya vidvān na dekheṃ| yahī svāmī jī ne cauthā samullāsa batalāyā hai

4.5

yatsevanena parinaśyati śīghrameva
loke matirmatimatāmapi sarvathaiva
madyāhiphenatrijayākutamālajātaṃ
sarvaṃ tadāryapuruṣaiḥ pariheyamārāt

4.6

yoṣāṃ vihāya nijadharmaratāṃ parastrī
saṃbhogapāpaparivardhanadattabhāvāḥ
ye ye jagatyanudinaṃ vicaranti te te
dhūrtā iti svahṛdayeṣu vicārayantu

4.7

dhūtaṃ tathā paranindanamātmabhāvaścauryaṃ kusaṅgaiti lokatale niṣiddham
yadyatpravṛttamalamasti tadeva sarvaṃ mānyairjanairanudinaṃ pariheyameva

4.8

mithyāvikatthanaparāpaguṇānuvādamātsaryarāgaparavañcakatācchalāni
bodhyāni dharmaniratairiduḥkhahetubhūtāni gappamidamaṣṭamamuktamārāt

4.9

etanmayā nigaditaṃ laghukāvyaratne
gappāṣṭakaṃ yaduditaṃ munināpi harṣāt
naijeṣu buddhipaṭaleṣu vilikhya sarvaiḥ
rālocayametadanukūlatayaiva heyam

4.9-2

muninā dayānandena bhāṣayā nirdiṣṭaṃ tadgupāṣṭakaṃ kāvyarūpeṇa mayoktam| tadetatsarvaṃ vicārya
nijanijadharmānuratā bhavantu| pūrvoktagappāṣṭakād
dūranaraṃ nivartantviti bhāvaḥ

Commentaries (1)

See also: more in Miscellaneous short works