Sandesharasaka 5.166-4
Sandeśarāsaka 5.166-4
- Language
- Apabhraṃśa
Contents
- 5.166-4.p1 — 8 parts
5.166-4
kāścana ṛtunātha vasaṃtotpattidine māghasudipaṃcamyāṃ dadati dānam | nijavallabhena samaṃ kelyarthe śayyāyāṃ yānti | asminnekākinyā premagrathilayā manodūtaḥta
rpā prati prahitaḥ
5.166-4.p1.1
he pathika mayā jñātaṃ eṣa manodūtaḥ priyamānīya māṃ saṃtoṣayiṣyati | mayā na
jñātameṣa khalo dhṛṣṭo manodūto māmapi mokṣyati | priyo nāgataḥ evaṃ dūtaṃ gṛhītvā
atha vasantavarṇanamāha
kari = hāthī
kalayaṃṭhi = kalakaṃṭhī, kokila
kalijjahi = suṃdara lagate haiṃ
kalī = kalikā
kallola = taraṃga
kavaṇa = kauna
kavāla = kapāla
kavāliya = kāpālika
kavitta = kavitva
kasiṇa = kṛṣṇa
kahaṇaha = kahane ke lie
kahaṇu = kahane ke lie
kahu = kahā, kathā
kahava = kisī prakāra
kahi = kahīṃ
kām̐i = kyoṃ, kyā
kāya }
kāi } kāyā, śarīra
kāma = kāmadeva
kāmiṇi = kāminī
kāmiya = kāmī
kāraṃḍa = maṇḍala, nīr̤a
kārunna = kāruṇya
kāla = samaya
kālaṃguli = kaniṣṭhikā um̐guli
kāvāliya = kāpālika
kāvāliriṇa = kāpālinī
kāhala = vādya
kiṃ = kyā, kyoṃ
kiṃkiṇi
kim = kyoṃ, kyā, kaise
kiri = kila, niścayātmaka avyaya
kisaṇa = kṛṣṇa, kālā
kisalaya
kihu = kucha
kīra = totā
kaṃḍavāla = maṃḍala
kuṃḍaliya = kuṃḍalita, maṃḍalākṛta
kukuma
kuṃja = krauṃca
kuṃjara = hāthī
kuṃdacautthi = kuṃdacaturthī
kukavitta = kukavitva
kuṭṭa = prahāra
kuḍila = kuṭila
kuṇa = śabda karanā, kūjanā
kuppāsa = kūrpāsaka, colī
kuraṃgi = hiranī
kuvai = kopa karatī hai
kusumasara = kusumaśara, kāmadeva
kuhara = garta, gar̤aḍhā
kelīhara = keligṛha
koyaṃḍa = kodaṃḍa, dhanuṣa
koila = kokila
koūhala = kautūhala
koliya = kaulika, taṃtuvāya, korī
kosilla = upahāra, (deśī nā0 mā0)
kha
khaṃbhāitta = khaṃbhāta, staṃbhatīrtha
khajjyoya = khadyota, juganū
khaṭṭaṃga = khaṭvāṃga, cārapāī kā paira,
kāpālika kī eka dhāraṇīya vastu
khaṇa = kṣaṇa
5.166-4.p1.2
khara = prakhara, tīvra
khala = (1) duṣṭa, (2) skhalana,
(3) khalī
khāma = kṣāma, durbala
khāmoyariya = kṣāmodarī, durbala patalī
kaṭivālī
khāra = kṣāra
khijja = khījanā
khinni = khinnā
khillaṃtaya = krīr̤ā karate hue
khiya = kṣīṇa karanā
khitta = kṣipta
khisiya = khisa par̤ā, gira par̤ā
khuvai = dūra karatī hai
khea = kheda
ga
gaṃṭhi = gām̐ṭha
gaṃḍa = gaṃḍasthala
gaṃdhakkarasi = gaṃdhotkarṣa
gaṃdhamoa = gaṃdha āmoda
gaṃdhavahi = gaṃdha vahana karanevālā,
sugaṃdhita
gaya = gata, gatiṃ
gayaṇa = gagana
gaggira = gadgad
gajja = garjanā
gaṇa = ginanā
gama = gamana
gariṭṭha = gariṣṭha, śreṣṭha
garuaya = guru, bhārayukta, bar̤ā
galatthiya = gale meṃ sthita
gala = galanā
gahivi = pakar̤akara
gahilliya = grathilā, gahelarī
gār̤haya = gār̤hā
gāha = gāthā
gijjai = gāyā jātā hai
giṃbha = grīṣma
gimha = grīṣma
gira = girā, vāṇī
gīya = gīta
guru = bar̤ā
guhira = gaṃbhīra
goyaṃgaṇa = (1) gopāṃganāem̐, (2)
gauoṃ kā samūha
goāsaṇa = gavāsana, gośālā
govara = gopura
gosa = prabhāta
gha
ghaḍiya = ghaṭita, banā huā
ghaṇa = ghana, saghana, megha.
ghaṇasāra = kapūra
gharaniya = gharanī, strī
ghalliya = ḍālī huī, kṣiptā
ghuṭṭhiṭvi = ghoṃṭakara, pīkara
ghurahurai = ghora garjana karatā hai, ghuraghurātā hai
ghusiṇa = ghu sṛṇa, kesara-kuṃkuma
ca
caṃpaela = caṃpakataila
cavāya = camar̤e kā jūtā ?
ca = aura
caivi = tyāgakara, chor̤akara
caukkaya = catuṣka, cauka
cauggaṇī = caugunī
caudisi = cāroṃ diśāoṃ meṃ
cauvei = cauve, caturvedī
cakkāvaṭṭa = cakrāvarta, cakra kī taraha
gola ākāra kā
5.166-4.p1.3
cacca = carcita karanā
caccari = carcarī
caḍ = car̤hanā
camakkaya = camatkṛta
camakkari = camatkṛta kara denevālī
calaṃti = calatī huī
caliṃta = calī
calaṇa = caraṇa
calattha = aśvaśālā ?
calla = (1) kaṭivastra, (2) caṃcala
cavaṇa = carvaṇa, daśanakhaṃḍana
cāihiṃ = tyāgiyoṃ dvārā
cāvai = cātakī
cikkaṇa = snigdha, cikanā
citta = citta, citra, vicitra
ciṃtiya = ciṃtita, vicārā
ciraggau = ciragata, jise gae bahuta
dina ho gae hoṃ
cuṃbaṇu = cuṃbana
chaḍḍa = chor̤anā
chaṇa = kṣaṇa
channau = channa, pracchanna, ḍhakā huā
chammayala = kṣmā, pṛthvītala
chaya = kṣata
chāyatī = ḍhakatī huī
chāyau = ḍham̐kā
chāra = kṣāra, rākha, koyalā
chāvaḍa = capeṭā, thappar̤a
chitta = kṣipta
chidda = chidra, avasara
chihaṃtu = chūte hue, sparśa karate hue
chuddha = kṣubdha, kṣipta
chearihi = vidagdhoṃ dvārā
ja
jaṃ = jaba taka, jo, yadi
jaṃci = strī
jaṃpa = kahanā, bakanā
ja = yadi
jai = yadi
jaivi = yadyapi
jaithakāli = jisa kāla se, jisa
samaya se
jaggaṃta = jāgate hue
jajjariya = jarjarita
jaḍia = jaṭila, jar̤ā huā
jaṇa = utpanna karanā, jananā, vyakti
jaṇaṇa = janaka, utpanna karanevālā
jaṇu = jāno
jattha = yatra, jahāṃ
jama = yama
jamma = janma
jala = jalanā, jvālā, nīra
jā = jānā
jāīhala = jātīphala, jāyaphara
jāgaṃtiya = jāgatī huī
jāṇa = jānanā, jñāna
jāma = jaba taka
jāmiṇi = yāminī
jālaṃdhara = kadalī
ji = eva, jo
jiṇa = jītanā
jiṇaṇa = jītanevālā
jiṇṇa = jīrṇa
jima = jaise, jyoṃ
jiha = jisako, jisameṃ, jo
jīya = jīva, prāṇa
jīva = jīvita rahanā, jīnā
jīha = jībha
juya = yuga
5.166-4.p1.4
juyala = yugala, do
jutta = yukta, ucita
junna = jīrṇa
juṇha = jyotsnā, junhāī
juvāṇa = javāna
jema = jaise, jaisā
joya = dekhanā
joyaṇa = yojana
joikkha = jyotiṣka, dīpaka, tārā
jhaṃkhaḍa = jhaṃkhara, ām̐dhī
jhaṃpa = ḍham̐kanā
jhaṃkhara = śuṣka taru
jhar̤i = jhar̤ī varṣā kī
jhatti = jhaṭiti, phaurana
jhara = jharanā
jhala = mṛgatṛṣṇā, jhalakanā, jvālā
jhalakka = jhalakanā, jvalita
jhasura = pāna, nāgavallī
jhāla = jvālā
jhijjha = kṣīṇa honā
jhīṇa = kṣīṇa
jhuṇa = dhvani karanā
jhuṇi = dhvani
jhūra = bisūranā, sūkhanā, kleśa pānā
jhulla = bhūlanā
ṭhā = ṭhaharanā, sthira honā
ṭhāi = sthāna
ḍajjha = dahanā, jalanā
ḍasana = daṃśana, dām̐ta
ḍhaṃkhara = śuṣka vanaspati
ḍhukkāya = pahum̐cā, ḍhukā
ṇa = na
ṇaṃ = na, māno
ṇahu = nahīṃ
ṇayaṇa = nayana
ṇayara = nagara
ṇakkaṃta = (1) nāka taka, (2) rātritaka
ṇacca = nṛtya karanā, nācanā
ṇahaṇiya = naṭinī, nartakī
ṇaḍa = naṭa
ṇaṭṭha = naṣṭa
ṇaṃdīyai = nidrā ātī hai
nalacariya = nalacarita
nava = navīna
ṇavajuvvaṇī = navayauvanā
ṇaha = (1) nakha, (2) nabha
ṇahavalliya = nabhavallī, bijalī
ṇāi = mānoṃ
ṇāya = nāga
ṇāyara = nāgara, nāgarika
ṇāma = nāma
ṇāri = nārī
ṇāva = naukā, nau
ṇāviya = nahīṃ āyā
ṇāha = nātha
ṇāhi = nābhi
ṇia = nija
ṇiaṃttayaṃ = nivṛtta
ṇioiya = niyojita
ṇiyaya = niyata
ṇiya = dekhanā
ṇiyaṃsaṇa = śirovastra
dha
pa
vayaga=vacana, vadana, mukha
vayaṇijja = vacanīya
bakkhara = upaskara, bakharī
bakhāṇiyai=bakhānā jātā hai
vacca = jānā
bajja = vajra
vajjaṃtaya = bajāte hue
vajjiya = varjita, rahita
vajjara = kahanā
5.166-4.p1.5
vaṭṭa= { sthita honā,
rahanā, bhojapurī bāṭai
vaṭṭiya= { rāstā, vartman, vāṭa
vyāpta, ācchādita, ghāyala
vaḍḍha = bar̤hanā
baṇijjai=vyāpāra karatā hai
vaṇṇa = varṇa, raṃga, akṣara
bahla = vādala
varatthaṇi = varaprārthinī kumāriyām̐
varasari = suṃdara nadiyām̐
varakkiya = paṭī, burkī (?)
varasaṃtiya = barasātī huī
varisa = varṣā
vala = jalanā, lauṭanā
valaya = maṃḍala, vartula
valāhaya = balāhaka, vādala
valiyaḍaya = valaya, cūr̤iyām̐
vallaha = priya
vavvīhaya = papīhā, cātaka
vammaha = manmatha, kāmadeva
vasa = vaśa
vaham̐i = le jātā hai, bahatā hai
bahiya = badhita
vāi= vāyu
vāuliya = bāvalī
vāyaṃtaya = bajate hue
vāsiya = vāsita
vāha = pravāha
vi = api
viakkhaṇa = vicakṣaṇa
viaḍ= vikaṭa
viaḍabaṃdha = vikaṭa baṃdha (chaṃda)
viaḍḍū = vidagdha
viaḍḍhalu = napuṃsaka
viasa = bikasanā, khilanā
viāsa = vikāsa
viuya = viyogī
viuddhī = jagī, vibuddhā
viuṇaya = duganā
viesa = videśa
vioya = viyoga
vioiriya = viyoginī
viyaṃbhiya = (1) vijṛmbhita, (2) vaha
vigiṃghaṇa = vighnakāraka
vicara= ghūmanā, vicaranā
vicita = vicitra
vicchāiya = bichāyā0
vijja = vidyā, jānakara
vijjaṃbha = jam̐bhāī lenā
vijjaṃti = bidhate haiṃ
viḍaṃba = kaṣṭa denā, viḍaṃbanā karanā
viṇaya = vinaya
viṇaggaya = nikalā huā, vinirgata
viṇoa = vinoda, krīr̤ā
vitta = vṛtta, chaṃda
viddaravi = vidīrṇa hokara
vidduma = vidruma
viddhī = viddhā
vinni = do
vipphuraṃta = visphurita karate hue
vibuha = vibudha, vidvān
viṃbhiḍa = vismita
viṃbhaviya = āścaryānvita, vismita
kiye gaye hue
vibhala = vihvala
viratta = virakta
5.166-4.p1.6
virahaggi = virahāgni
virahāyaṇa = virahāyaṇa
virāme = samāpti para
vilaggivi = alaga hokara
vilattaya = vilipta
vilaveti = bilapatī huī, vilāpa karatī
huī
vilasiyaya = vilāsa kiyā
vilula = giranā, bhūmi para loṭanā
vivarīya = viparīta, ulṭī
vivahi = vividha
visa = (1) viṣa, (2) kamalanāla
visama = viṣama
visaṃṭhula = visaṃsthula, ūbar̤a-khābar̤a,
vyākula
vihala = vihvala
vihalaṃdhala = vihvalāṃgī
vihasaṃtī = ham̐satī huī
vihāṇiya = vihāna, prabhāta (huā)
vīsarai = bisara jāya
vullīṇa = bītā
veya = veda
veyaṇa = vedanā
vesiverā meṃ
vesā = veśyā
vesāvāḍaya = veśyā vāṭa, vaha bājāra
jisameṃ veśyāem̐ rahatī haiṃ
vomayala = vyomatala
vola = bitākara
volaṃta = bolatī huī
bha
bhaṃga = bhagna, vyathā
bhaṃja = ṭūṭanā
bhakti = bhakti
bhama = bharamanā
bhama = bhrama
bhamuha = bhauṃ
bhara = bharanā
bhara = bhāra
bharaha = bharatamuni dvārā niyamoṃ ke
anusāra gāte yā nācate hue
bhāiyai = bhātā hai
bhāya = bhāva
bhāula = prabhākula
bhāraha = mahābhārata
bhālayala = bhālatala
bhāsa = kahanā, vyākhyā karanā
bhiṭṭa = bheṃṭanā, prāpta karanā
bhisa = visa, kamalanāla
bhīḍa = bhīr̤a
bhuaṃga = bhujaṃga
bhuvaṇuppara = bhuvana (ghara) ke ūpara
meya = bheda
bhesiya = trasta ?
ma
maṃgalu = maṃgala
maṃjari = maṃjarī
maṃḍala = gherā, pradeśa
maṃḍiya = maṃḍita
maṃthara = dhīmā
mai = mati
mairaddhaya = makaradhvaja, samudra, kāmadeva
maya = mada
mayau = mṛgavyu, śikārī
mayaṇu = madana, śahara kā moma
mayaga aggi = madanāgni
mayagamaṇaha = kāma meṃ lage hue mana
vāloṃ ke lie
5.166-4.p1.7
mayagavaṭṭa = madanavartma, kucasthala
mayaraddhaya = kāmadeva
mayū ha = mayūkha, kiraṇa
magga = mārga
majjha = madhya, kaṭi
majjhayāra = madhyama koṭivāve
maṇa = mana
maṇamattha = manmatha
maṇahara = manohara
maṇujami = manuṣya-janma (loka) meṃ
mannāya
mannāevi } = manākara
malhiraya = līlayita, līlāyukta
mahamahai = mahakatā hai, sugaṃdhi phailātā hai
mahāvisa = atyaṃta jala se yā mahāviṣadharoṃ se
mahiyala = pṛthvītala
mahila = mahilā
mahilava = utsava ?
(gaya) mahilava = gatamahotsavā
mahīruha = vṛkṣa
mahuyara = madhukara
mahumāsa = madhumāsa
mahurayara = madhuratara
mā = am̐ṭanā, samānā, amānā
māhappa = māhātmya
miaṇāhi = mṛganābhi
miyacchi = mṛgākṣī
miyanayaṇa = mṛganayanā
milha = chor̤anā, tyāga karanā
muṃdha = mugdhā
muiya = mṛta
mukhkha = mūrkha
muccha = mūrchita honā
muṇa = mana meṃ vicāranā, jānanā
muttiya = mauktika
muddha = mugdhā
muraya = muraja vādya
mūla = mūladhana
mūlatthāṇa = mulatāna
muṃdaḍau = muṃdarī
meha = megha
mehala = mekhalā
moḍa = mor̤anā
ya
-yaṇa = gaṇa, jana
-yara = kara (karanevālā)
-yala = { dala
tala
ra
raṃga = anurāga, ānaṃda
raṃgiyai = ram̐ga liyā jāe
raṃjiyaya = raṃjita
rai = rati
raiya = racita
raudda = raudra
raya = (1) rata, (2) rava (śabda)
rayaṇa = ratna
rayaṇi = rajanī
rayahara = ratigṛha
raccha = galī, rathyā
raḍa = raṭanā, śabda karanā
raṇaraṇaya = (duḥkha) anubhava huā
ratta = rakta
ratthi = rathyā, galī
ranta = araṇya, vana, sthala
rama = ramanā
ramaṇa = nitaṃba
ramaṇi = ramaṇī
ravannava = ramaṇīya
raviṃda = araviṃda
5.166-4.p1.8
rasa = (madhura) śabda karanā, bolanā
rasaṇā = raśanā, karadhanī
rasiya = rasika
raha = rahanā, śobhita honā
rahaṃga = rathāṃga, cakravāka
rahasa = rabhasa, uttejanā
rahasacchala = ati śīghratāpūrvaka,
jaldabājī meṃ
rahiya = rahita
rāa = rāga, anurāga
rāīva = rājīva
rāyamarāla = rājamarāla
rāya = rāga
rāsa = nṛtyaviśeṣa
rāha = rāhu
riu = (1) ripu, (2) ṛtu
riuṇāha = ṛtunātha vasaṃta
rikkha = tāre, ṛkṣa
rilla = relā, pravāha
risiya = ṛṣi
rūa = rūpa
ruṇajhuṇa = runajhuna śabda
runnu = royī
runnaya = rodana
ruva = ronā
reha = śobhita honā, rājanā
reha = rekhā
la
laṃbiya = laṃbī
lai = laya, bhāva
laya = latā
lakkhaṇa = lakṣaṇa
lacchi = lakṣmī
lajja = lajānā
laddha = prāpta
laliyahīṇa = lālityahīna
lava = lenā, lābha karanā (?)
laha = lenā
lahalaha = lahalahānā
lāya = lagānā
lāha = lābha
liha = likhanā, urehanā
liha = cāṭanā
līlaṃtiya = līlā karatī huī
luddha = lubdha, lobhī
lula = lipta
lula = bhūmi para loṭanā
le = lenā, grahaṇa karanā
leva = lepana karanā, lepanā
leha = lekha
lou = loga, loka
loyaṇa = locana
loha = lobha
'saṃdeśa rāsaka' śṛṃgārapradhāna rāsaka kāvyoṃ kā pratinidhi graṃtha hai; pratinidhi
'saṃdeśa rāsaka' eka ora jahām̐ apane kāla kī bhāratīya kāvyagarimā kā
ṛtu-varṇana ke sthaloṃ para tatkālīna paścimottara bhārata kā khāsā paricaya de
gaye haiṃ
'saṃdeśa rāsaka' muktaka pradhāna yā kṣīṇa-prabaṃdha-dharmā mukta kāvya hai jisake
haiṃ