Bharatasangraha (Lakshmanasuri) 2
Bhāratasaṅgraha (Lakṣmaṇasūri) 2
- Language
- Sanskrit
2.p1
evaṃ pravrajantaste'nuvrajataḥ paurānanunayena nivṛtya, ānuyātrikairindrasenādibhiḥ, kaiścidbrāhmaṇaiśca saha gaṅgātīre tāṃ niśāmanaiṣuḥ | paredyavi kṛtāhnikau rājā tāndvijānidamāha—‘viprarṣabhāḥ pratijñāsaritamuttīrya, punarbhavatāṃ goṣṭhīṃ praveṣṭumabhilaṣāmi’ iti | ‘guṇasindho paurava, dānāvarjitā hi dvijā madāndhamapi na varjayanti, kiṃ punarbhavantam | vaikhānasavṛttayo vayaṃ bhavataḥ kleśaṃ laghayitumāśaṃsāmahe’ iti | taiḥ pratyuktaḥ sa purohitamapṛcchat—‘bhagavan, evamete nirbandhanti, na yuktā hyamīṣāṃ madagre svavyāpāreṇa dehayātrā | na cādhunā bhrātṛnuparoddhuṃ dhṛṣṇomi | tadeṣāṃ bharaṇopāyaṃ vimṛśatu bhavān’ iti | atha tadupadiṣṭena mantreṇāryamaṇamupasthāya sa tasmāttāmrapātramavindat | tatra pakvamannādi mitamapyādraupadībhojanamakṣayyaṃ bhavati | tena brāhmaṇādīnsaṃtarpayan vane'pi sa rājā dānapatirbabhūva | tataḥ kāmyakaṃ yāntaste mārgamuparundhati kimmīrākhye bakāsurabhrātari bhīmena tadbhrātuḥ sasthānaṃ prāpite, tadvanametya tatra nyuṣuḥ
2.p2
svaputranindayā pāṇḍavapraśaṃsayā ca kupitena dhṛtarāṣṭreṇa niraste kṣattari yudhiṣṭhirasamīpagate tenaiva punaśca pratyāhṛte ca sati, taṃ saṃdhyarthaṃ ghaṭamānaṃ matvā, tataḥ prāgeva vanasthānapi tānabhiyoktumudyukto duryodhano vyāsena niṣiddho virarāma | atha tadājñayā ‘jñātīnāṃ mitho bhedo na yuktaḥ’ ityupadiśanmaitreyaḥ svavākyamanādṛtya, skhorau tāḍayantaṃ taṃ dhārtarāṣṭrahatakaṃ, ‘tavorūṃ bhīmo bhetsyati’ iti śaptvā jagāma | tadanu vanasthāṃstāndraṣṭumāgato haristeṣāṃ tathāvidhayā daśayā kupitaḥ san ‘tadānīṃ sālvavadhavyagratayāsmābhirāgantuṃ na pāritam | adhunā tānhanmi’ ityuttiṣṭhan ‘caturdaśe varṣe sarvaṃ kariṣyasi’ ityarjunena sāntvitaḥ svasāraṃ tatputraṃ cādāya dvārakāmāpa | tathā dhṛṣṭadyumnādayo droṇādīnāṃ vadhaṃ pratijñāya, prativindhyādibhirbhāgineyaiḥ saha svamāvāsamagaman
2.p3
atha dvaitavane vasansa ekānte jātucitkṛṣṇayābhyadhāyi “āryaputra, jāne kurusadasi bhavatā sahajaṃ tejo'pi paṇīkṛtam | anyathā ‘atyutkaṭo vyatikramo durbalamapi vikramayati’ kuti lokoktirmahākṣatriye tvayi kathaṃ vyabhicaritā | ātatāyini kṣāntiriti vipratiṣiddhamidam” iti | ‘ayi kalyāṇi, niyatitantro hyayaṃ loko, na punaḥ svatantraḥ | svatantre tu kṣāntirakṣāntiśca | akṣānto hi paśureva na puruṣaḥ | kṣāntirbalavatāṃ bhūṣā, durbalānāṃ tu parāyaṇam | tadbhadre, pratīkṣasvāvāmaṃ daivam’ ityāśvāsayantaṃ taṃ jyeṣṭhaṃ vṛkodaro'vādīt ‘ārya, trayodaśe varṣe kathamajñātacaryāṃ pārayiṣyāmaḥ | na hyādityaḥ pratalena vidhātuṃ śakyaḥ | tataśca puruṣāyuṣavrataṃ bhaviṣyati | yo yaddharmā taṃ taddharmopacarediti hi nītivādaḥ | saṃvatsarapratinidhitvena kvacinmāso'pi gaṇyate | atītāśca trayodaśa māsāḥ | taṃ nyāyamatrātidiśa| vyapadiśa pratijñāṃ pāritām | ādiśāsmānpareṣāmavarodhakabarīrvikārayitum | kārayituṃ cāsyāstapasvinyāḥ kabarīsaṃyamanam’ iti | tatprasaṅgādbhīṣmādīnāmatirathānāṃ durjayatvamākalayya durmanāyamāne rājani, bhagavānbādarāyaṇaḥ svayamāgatya tasmai pratismṛtiṃ nāma vidyāmupadideśa| ādiśe ca tayā vidyayā divyāstrasaṃgrahāyārjunaṃ preṣayitum
2.p4
tena tathā niyukto guḍākeśastadvidyāvalenāviśrānta eva gacchan pathi saṃgatena vipraveṣeṇa śakeṇānumataḥ san, śaiśiragirau maheśvaraprasādāya tapaścacāra| krameṇāmbhakṣe vāyubhakṣe ca tasmindhnaṃjaye niścalayā manovṛttyā kāṣṭhamunivattiṣṭhati, hṛdi vāstavvasya kṛśānuretasaḥ samujjvalanādiva tanmūrdhātyoṃ dhūmo nikhilamapi viṣṭapaṃ tāpayati sma| varāharūpeṇa mūkākhyena dānavena vihataniyamaḥ sa yāvadgāṇḍīve śaraṃ saṃdhatte, tāvat ‘mā prahara mā prahara mayā parigṛhītapūrve'smin’ ityudottaṃ vadan strīmaṇḍalaparivṛtaḥ kirātasaṃsthānaḥ kaścidapūrvaḥ puruṣaḥ samadṛśyata tamanādṛtya pārthaprayuktena, tathā tatprayuktena ca dvābhyāṃ śarābhyāṃ yugapatpārśvadvaye ca viddhaḥ so'suro gharaṭṭayantrāntargata iva niṣpiṣṭo mamāra| tatastena kirātena pravṛddhasaṃprahāro gāṇḍīvī sarvairastraśastrairapi prahṛtya kṣīborderāyudho dhanurdaṇḍena taṃ mūrdhni jaghāna| tadapi grasamānena tena dvaṃdva'padhvastaḥ sa mṛṇmayyāṃ mūrtau puraharamāvāhya, vijayārthī vijayo bhaktyā pūjayāmāsa| atha mūrtau svenārcitaṃ puṣpaṃ tasya kirātasya śirasi paśyannarjunaḥ kirātaveṣeṇa maheśvaramāgataṃ niścitya tamasakṛtpraṇamya tuṣṭāva| bhagavānapi svarūpeṇāvirbhavan "vatsa pārtha, tuṣṭo'smi, gṛhāṇedaṃ pāśupatāstram| idaṃ kṛcchādanyatra mānuṣeṣu na prayojye’ miti samayena svamastraṃ citīrya tadastrāṇi ca pratyarpya svayamagocaro babhūva
2.p5
atha yathāpradeśamāvirbhūtebhyo yamādibhyastribhyo dikpatibhyo gṛhītāstramatmajamindraḥ ‘vatsa kaunteya, mallokamāgatasya te sarvaṃ sādhayāmi’ ityuktvā taiḥ saha tirodadhe | tatkṣaṇamāgatena divyarathena svargaṃ prāptaḥ sa tatra svapituḥ sakāśātsarvāmastravidyāmavāpya, gandharvarājāccitrasenād gāndharvaṃ ca sāmastyena jagrāha | kadācidurvaśī vivikte pārthamāha'kumāra, bahvīṣvapsarassu nṛtyantīṣu mayyeva tava dṛṣṭiḥ sasañja | tadiṅgitajñena tava pitā tvayi niyuktāṃ svayaṃ cānuraktāṃ māṃ vijānīhi' iti | 'nanvasmadanvaye pūrvatamasya purūravasaḥ priyatameyamiti prapitāmahīpratipattyā hi mayā tvamīkṣitā | kathaṃ naptari mayi tavānurāgaḥ | muñca muñcamamasadāgraham' ityarjunena vigarhitā sā 'tvaṃ ṣaṇḍaḥ san nartako bhaviṣyasi' iti krudhā taṃ śaśāpa | sahasrākṣastu bhāvinyāmajñātacaryāyāṃ tacchāpasyopayogaṃ tadantena tadantaṃ ca vyavasthāpayāmāsa
2.p6
'ārya, caturdaśe varṣe punarapi taddevanāyāhūtaḥ kiṃ vakṣyasi | ayameva hi nyāyastadāpi bhaviṣyati | nahyayaṃ pareṣāmagocaro'rthaḥ | evaṃ ca yāvajjīvaṃ vyasanamahodadhau plāvitāḥ smaḥ' iti bhīmenokte, tasyāparihāryatāmākalayya rājā niśaśvāsa | atrāntare bṛhadaśvo nāma maharṣiḥ provāca- 'śṛṇu samrāṭ, niṣadheṣu nalo nāma rājā''sīt , yaṃ puṇyaślokamāhuḥ | sa hyanakṣajño'pi damayantyāḥ kṛte kalinā pravartitaḥ puṣkareṇa dyūte parājitaḥ svaparāyaṇāṃ bhāryāmardhavāsasaṃ vane parityajya paribhramannṛtuparṇādrājarṣeraśvahṛdayavinimayenākṣahṛdayamavāpya, tataḥ kaliṃ nirdhūya kalatraputrādibhiḥ sahitaḥ punarapi svaṃ rājyaṃ yathāpuraṃ śaśāsa | na hyakṣajño dyūte parājīyate | yathā bhavānapi parānvijitya pitryaṃbhāgamavāpsyasi' ityuktvā tasmā akṣahṛdayamupadideśa | tāvatpuraṃdaraprahito lomaśo nāma maharṣirarjunasya yogakṣemavarṇanena yudhiṣṭhiramāśvāsayansaparivāraṃ taṃ tīrthayātrāyāṃ pravartayaṃstatra tatra tattanmāhātmyaṃ vyācakṣāṇa idamāha—'atra sindhoḥ pātā, nahuṣasya pātayitā, vātāperjarayitā, lopāmudrākamitrā munistapastepe| idamaṅgadeśāvagrahanigrāhakasya lomapādajāmāturvibhaṇḍakasutasyarśyaśṛṅkhamunerāyatanam| atra girau triḥ saptakṛtvo viśasitakṣatāṅkarasya jāmadagnyasyāśramaḥ' iti nirdiśanprabhāsatīrthaṃ prāpya tatra vāsudevādibhiḥ sāntvitamajātaśatruṃ sagaṇamanyatra nayannāha—' iyamaśvinau somapīthinau kṛtavataḥ stambhitavajrahastahastasya sukanyājānerbhārgavacyavanasya siddhibhūmiḥ| eṣā putraśokena nirviṇṇasyātmānaṃ pāśairbaddhvā patitavato vasiṣṭhasya vipāśīkaraṇādvipāśā nāma nadī| idaṃ śyenakapotātmanāgatābhyāmindrāgnibhyāṃ parīkṣitasya śiveḥ sthānam| iyaṃ vāde pitṛjetāraṃ vandinaṃ vijitya snātavato'ṣṭāvakramuneraṅgānāṃ samīkaraṇātsamaṅgā nāma sarit| etadraibhyāparādhena māritasya yavakrītasya devatāprasādena punarujjīvanasthānam' iti darśayankulindeśvarasya subāhorviṣayaṃ prāpayāmāsa| tatrendasenādīnnikṣipya sitaparivāraḥ pārthivo gandhamādanaṃ gacchangantumaśaktāṃ draupadīṃ voḍhuṃ smṛtena sapadyāgatena saparivāreṇa ghaṭotkacena sarvānivātmanā saha vāhayanbadarikāmabhajata
2.p7
tatra gandhavahānītena saugandhikena punastādṛśāya kusumāya spṛhayantyāṃ preyasyāṃ, tanmanorathaṃ pipūrayiṣurgandhavāhanandanastallakṣyeṇa prāgudīcīṃ diśaṃ gacchanpathi śayānena mahatā vānareṇa niruddhagatistaṃ yadā svayaṃ calayitumapi na śaśāka, tadā 'nāyaṃ prākṛtaḥ kapiḥ' iti matvā taṃ praṇamya tasya tattvamapṛcchat | so'pi svāṃ kathāṃ kathayāmāsa— 'tāta mārute, tava bhrātaraṃ śrīrāmadāsamāñjaneyaṃ māṃ viddhi | vatsasya tava didṛkṣayātra sthito'smi | tadgaccha, bhāvini yuddhe tavānujasya rathe tiṣṭhansāhyaṃ kartāsmi' ityuktvā tadabhyarthanayā viśvarūpaṃ ca darśayitvā svayamantaradadhāt | bhīmo'pi bhrāturhanumato viśvarūpaṃ manasā bhāvayaṃstāṃ nalinīṃ praviśya prahartumudyatāni tadrakṣīṇi rakṣāṃsi ca nihatya svairaṃ puṣpāṇyavacikāya | vaiśravaṇastu tadāharaṇamanumanyate sma | yudhiṣṭhirastu śaṅkitastatraitya tenānujasya ceṣṭitena vyathitastaṃ vinaya̍stena saha punarbadarikāmagāt | tatra jaṭāsuro nāma niśicaro vipracchadmā rājñā satkṛto vasan, bhīme bahirgate sarvāṃstānharanpathi yadṛcchayā saṃgatena tena cūrṇapeṣaṃ pipiṣe | tataste gandhamādanasyopatyakāyāmārṣṭiṣeṇāśramamāsādya tenādṛtāstatraiva kañcitkālaṃ ninyuḥ
2.p8
mahāhṛdāduḍḍayamānasya nāgāśanasya pakṣavātenādho vikṣiptaiḥ pañcavarṇaiḥ puṣpairākṣiptacittāyāḥ kṛṣṇāyāḥ kṛte'dhityakāmāruhya tānyavacinvanvṛkodarastatra vighnamācarato rākṣasānmaṇimannāmnā tadadhyakṣeṇa saha kṣapayāmāsa | tacchabdena śaṅkitaḥ sarvaiḥ saha taṃ deśamabhipatya tatkarmaṇā hrīṇībhūto'jātaśatruḥ 'bhadra, kiṃ punaḥ punaruktena | mama priyamicchasi cedevaṃ sāhasiko mā bhūḥ' iti taṃ vyanaiṣīt | athāgataḥ kubero bhayena praṇatāṃstānāha—'pāṇḍava, niṣṭhīvanakupitena kumbhasaṃbhavena śapto'yaṃ saparivāro mama sakhā maṇimān | ata eva tava sodaryeṇa hanyamāno'yaṃ mayopekṣitaḥ | śīghrameva phalguno'tra samāgamiṣyati | tāvadatraiva sukhaṃ vasata' ityādiśya prayayau | arjunastu tāni tāni divyāstrāṇyavāpya nidāghacaṇḍāṃśuriva durādharṣatejāḥ sahasradhuryeṇa rathena saṃvatsarapañcakasyānte bhrātṛṇāmakṣipathamavatatāra | drāghīyasā viraheṇākṣiṇa nirūḍhamandhatamasaṃ tamo'paha ivāpagamayan , utkaṇṭhājanitaṃ tāpaṃ sudhāṃśuriva nudan , gāṇḍīvī sabahumānaṃ mātaliṃ pratyāvartya, bhrātṛbhyaḥ prasthānādikamurvaśīsaṃvādāntamātmavṛttāntamuktvā, punarrabhāṣe—'kṛtāstraṃ māṃ bhagavāndivaspatiḥ sāṃgrāmikāṇi sarvopakaraṇāni kalpayannivātakavacavadhāya prāhiṇot | so'haṃ tatheti mātalidvitīyo gacchansarvānapi tānnihatya pratinivṛttaḥ pathi kāmage hiraṇyapure vāstavyānkālakeyānpaulomāṃścāsurānsurairavadhyānviditvā, tānpāśupatāstreṇa nyavadhiṣam | tato bhṛśaṃ tuṣṭastriviṣṭapeśvarastānīmāni sāṃgrāmikopakaraṇāni madīyāni kṛtvā, idaṃ kirīṭaṃ mama mūrdhni svayaṃ nidhāya 'vatsa kirīṭin , sveṣāṃ raṇaraṇakamapākuru' iti visasarja” iti | paredyavi harivāhane svayamāgatya tānsāntvayitvā gate, bhrātṛbhyo divyāstradarśanodyataṃ kirīṭinaṃ nāradaḥ prāpya ‘ ete tavāstrāṇi samarasamaye drakṣyanti | alakṣye prayuktāni tvetāni jagatkṣobhayeyuḥ | tadadhunā māstu' iti nivārayāmāsa
2.p9
ekādaśe varṣe prāpte tu himagirau vasatāṃ teṣāṃ kvacinmahājagaragṛhīto bhīmaḥ sadya evāvasannabalo viṣasāda | tena pṛṣṭaḥ sa sarpaḥ prāha—‘ ahaṃ nahuṣo nāma rājarṣiragastyenemāṃ gatiṃ gamito'smi | matpraśnapravacanīyadarśanāvadhiko me śāpa iti | tāvadāgato yudhiṣṭhirastatpraśnavyākhyānena taṃ śāpādbhrātaraṃ saṃkaṭācca mocayāmāsa | dvādaśe varṣe tu kāmyakavanaṃ prāptāste kṛṣṇasaṃnidhau mārkaṇḍeyena varṇyamānā nānā kathāḥ śṛṇvanto mumudire| 'ekasya patyurvaśīkaraṇamasmādṛśīnāmatikṛcchraṃ bhavati| kenauṣadhena tvaṃ pañcānāṃ vallabhāsi| tadbrūhī'tyupahvare satyabhāmayā pṛṣṭā draupadī prāha—'sakhi satye, idamasatīnāṃ ceṣṭitaṃ yatprāṇeśe'pi kṣudrācaraṇam| māṃ tathāvidhāṃ mā maṃsthāḥ| nirvyājayā mama sevayā hi prīyante| sarvātmanā sarvāsrvavasthāsvapi samanuvartanaṃ hi saṃvananaṃ, nauṣadham| tādṛśyā gṛhiṇyā mahoragyā iva bibheti hi bhartā| tadalamanayā dhiyā mādhavapalyāstava' ityanuśiṣṭayā bhāryayā saha harirdvārakāmavāpa
2.p10
atha sādyaske yajñe dīkṣito rājā ghoṣayātrāmiṣeṇa tatrāgataṃ gandhavairnigṛhītaṃ duryodhanamanujairmocayāmāsa| mocitaśca sa kvacitsaṃniviṣṭaḥ pūrvameva vidrutenāṅgarājenāgatya 'diṣṭyā bhrājate suraloke'pi svāṃ vijayalakṣmīṃ nīrājayanmahārājakurūrājaḥ' iti stutaḥ san dīrghamuṣṇaṃ ca viniśvasyedamāha—'sakhe, bhavāṃstadā saṃnihito nāsīt| ato varṇyate, śṛṇu| asmadyavasitaṃ sarvamanyathā hi vṛttam| viṣamo hi vidhervipariṇāmaḥ| paśya—sarvābhisāreṇāpi gandharvānabhiyoktumātmānaṃ mocayituṃ cāpārayannahaṃ durvādīva svayaṃ nigrahamanvabhūvam| tataḥ sarvānkururājasya kumārānvadhūbhiḥ sahaikavāsasā saṃyamya nīyamānān vīkṣya, ātmano duścaritaṃ sarvātmanā phalitaṃ matvānvatapye| durjātānabhijñayā tava sakhyā kātaraṃ vīkṣito yūpapaśuriva samavṛttam| etasminnantare 'muñcata, muñcata, kururāje yudhiṣṭhire sāmrājyadhuraṃdhare, kaḥ kurūn parābhavitumīṣṭe' iti vīravādena saha samāpatatā śaravarṣeṇa niruddhordhvagatiṣu gandharveṣu, siṃhavikrāntagatinā gadāpāṇinā bhīmenānugamyamāno mūrta iva vīro rasaḥ savyasācī vyadṛśyata | tāvatsarabhasaṃ malimlucamiva māmākarṣaṃścitraseno nāma gandharvarājo'rjunasamīpametyedamāha— ‘sakhe kirīṭin, ‘śīrṣacchedyo'yaṃ durātmā sadāpi pāṇḍavadviṭ’ iti tava pituḥ pākaśāsanasya śāsanena vayamenaṃ nigṛhṇīmaḥ | tvayā tvevamādiśyate | evaṃ pitāputrayoḥ saṃdeśavipratiṣedhe, vayaṃ kiṃ kurmaḥ’ iti vadan ‘ vayamapi mahārājayudhiṣṭhirasya niyogabhṛtyā eva | nigrahānugrahayostu sa eva prabhuḥ | tasmāttatraiva neṣyāmaḥ’ iti tenoktaḥ san, tatheti savanivāsamānsavanasthasya sapatnīkasya tasya sakāśaṃ nītvoccairjagāda—‘ bhoḥ samrāṭ, ayaṃ dhārtarāṣṭrāpaśadaḥ svayaṃ sukhasthaḥ sanviṣamasthānāṃ bhavatāṃ darśanenātmānaṃ kṛtārthayituṃ, bhavataḥ kadarthayituṃ ca sadāraḥ saparivāraścāgataḥ | tadabhijñena maghavatā niyuktā vayaṃ nyagṛhṇīma | kimatra pratipattavyaṃ, tatra bhavānpramāṇam’ iti | mahātmā sa tu taṃ pratyāha—‘ mahārhā bhavantaḥ , tadabhyarthaye | mamāyamanujo'to madapekṣayāsyāyamaparādho marṣayitavyaḥ | yathā ca bhagavāndevarājaḥ prasīdati tadapi bhavadbhireva kartavyam’ iti tānanujñāpya māmidamāha—‘ tāta duryodhana, itaḥ paraṃ mānyeṣṭhu vimānanāṃ mā kārṣīḥ |’ ityuktvā māṃ svayaṃ vimocya visasarja | evaṃ strīsamakṣaṃ parābhūtasya śatrunā mocitasya ca me kimanayā mṛtajīvikayā | vatsa yuvarāja duḥśāsana, parijanaiḥ samaṃ puraṃ prāpya rājyadhurāṃ vibhṛhi | ahaṃ tu prāyopaveśena saṃsthāsye’ iti mahītalamadhiśiśye | tadanu ‘nanu rājan , sarvātmanāpi prakṛtibhiḥ sevyo hi nṛpaḥ | pāṇḍavaistadācaritaṃ yadi kastacātra paribhavaḥ' iti karṇena samarthitārtho'pi, 'vatsalaiḥ śūraiśca pāṇḍavaiḥ saṃdhāya rājyaṃ śādhi' iti śakuninā nītimupadiṣṭo'pi, 'ārya, pālayāsmānandhau pitarau ca' iti duḥśāsanenānunīto'pyanapanītadurāgrahaḥ sa khalo niśi rasātalaṃ nayadbhirdaityaiḥ 'samare vayaṃ tava sāhāyyaṃ kurmaḥ| tvaṃ parān jeṣyasi | vṛthā nirviṇṇo mā bhūḥ' iti protsāhitaḥ saparivāraḥ puramiyāya
2.p11
'pātresamito'yaṃ vikatthanaḥ| kathamandhathā svaparāyaṇānkurūnsamaraśirasi vihāya svayamapākrāma'diti bhīṣmeṇādhikṣiptaḥ karṇaḥ sarvā api diśaḥ svayamekaratho vijitya, tatrānītena dhanena duryodhanaṃ vaiṣṇavanāmnā kratunā yājitavān | tadavabhṛthe ca 'jyeṣṭhaṃ yudhiṣṭhiraṃ yudhi nihatya rājasūyena ca yājayāmi' iti pratijajñe | pāṇḍavāstu tasya tena vikrameṇa, abhedyena kavacena ca sātaṅkā babhūvuḥ | dhārtarāṣṭrasya varivasyayā prīṇite tatpriyacikīrṣayātītakālamātithyārthamāgate durvāsasi śiṣyāṇāmayutena snātuṃ gate sati, svabhojananiḥśeṣitānnatayākṣayyapātrasya, anupāyajñā tasmātparamakopanādbhītā pāñcālī, āpannagatiṃ yadupatiṃ manasā jagāma | tatsamakālaṃ prādurbhūto bhagavān 'balavadbubhukṣito'smi, tadvilambena yatkiṃciddehi' iti bruvan, bhṛśaṃ hrīṇāṃ tāṃ 'sakhi, nāyaṃ narmakālaḥ, tatpātramānaya, paśyāmī'ti nirbandhena tadānīṃya, tatkaṇṭhalagnaṃ śākānnaṃ gṛhṇan 'anena sarvākāro bhagavānśrījanārdanaḥ prīyatām' iti bhakṣayāmāsa | tatkṣaṇaṃ śāntāśanāyaḥ sa munirambarīṣaṃ smṛtvā vṛthā pācanādaparāṅka mānī svayaṃ bhīto'nuktvaiva saśiṣyaḥ parāgataḥ | atha sindhurājo duḥśalāpatirjayadrathaḥ syātpatnīṃ draupadīmekākinīṃ dṛṣṭvāśramādapaharannarjunasahāyena bhīmena pañcaśikhaḥ kṛto, ghṛṇinā rājñā mocitaḥ, paśupatimārādhya, tato'rjunavarjaṃ pāṇḍavānekāhaṃ jetuṃ varaṃ lebhe | atha bhāryāpaharaṇaviṣaṇṇaṃ rājānaṃ mārkaṇḍeya ācacakṣe—' nanu śrūyate hyaikṣvākasya rāmasya caritam | sa hi pitṛvacanena daṇḍakāsvanujamātrasahāyo vasan , vijane svabhāryāṃ jānakīṃ rakṣasāpahṛtāṃ vicinvan kapikulānuplavo mahatā parikarabandhena pāresindhu saṃvatsarānte punarlabdhavān | tvaṃ tu muhūrtkrośāmātādāhārṣīḥ | na hi dhīrā vipadi dhairyaṃ jahati | tadalaṃ saṃtāpena' iti sāntvitaḥ punaḥ prāha— 'mune, iyaṃ vyasanamahārṇavamagnānāmasmākaṃ plavabhūtā| kveddaśī bhartṛvalambanabhūtā strī syāt | tadasyā duḥkhaṃ māṃ duḥkhakaroti' iti | munirapi taṃ pratyūce—' nanu nisarga evaiṣa pativratānām | tathāhi—kiṃ nāśrauṣīḥ sāvitrīm | sā hi bhartāraṃ satyavantaṃ, andhau śvaśurau ca vane niyamena paricarantī, bharturāyuralpāvaśeṣaṃ viditvā, tadabhivṛddhaye vrataṃ carantī, prāpte tu taddine phalāya vanāntaraṃ gacchantaṃ patimanugacchantī, svatapasā prasannānmṛtyoḥ patyurdīrghamāyuḥ, ātmanaḥ svamātuśca bahuputratāṃ, śvaśurayornetrarāṣṭrayoḥ prāptiṃ ca varām̐llabdhvā, kuladvayamuddharantī loke ca mahanīyā babhūve'ti samāśvāsayāmāsa
2.p12
jātucidātitheyo vaikartana ātithyakāle prāptena kenacidvipreṇa sahajaṃ kavacaṃ kuṇḍale cārthyamānaḥ svapne'rkeṇoktamarthaṃ smarannāha— 'bhagavaṃstridaśeśvara, jñāto'si mayā | yadi putrārthamarthī bhavāṃstarhi svaśaktivinimayena pratīcchatvabhīṣṭam' iti | tathā pratigṛhṇannindraḥ 'sahajamaṅgaveṣṭanādi kṛttavato'pi tava śarīre vikṛtirmā bhūt | eṣā ca mama śaktiḥ kṛcchragatasya tavaikaṃ śataṃ kṣapayitvā māmupaiṣyati | akṛcchre prayuktā tu tvāmeva hanyāt' ityāśrutyāntardhimagāt | so'pyevaṃ kartanātkarṇa iti prakhyātaḥ
2.p13
atha dvaitavane kasyacidāhitāgneraraṇīmanthaṃ śṛṅgeṇādāya dhāvantaṃ mṛgamanudhāvamāneṣu, udanyayā kasmiṃścitsarasyudakaṃ pītvā patiteṣu caturṣvapi bhrātṛṣu, svayamapi tānanugantukāmo dharmaputro yakṣarūpeṇa svapitrā niṣiddhastatpraśnānanyācacakṣe | tena caikasyānujasyojjīvanavare datte, mādryā api putravattvābhāvaṃ parijihīrṣuḥ sa nakulasya jaivātṛkatvamayācata | tayā tasya samatvabuddhyā tuṣṭaḥ samavartī caturaśca tānutthāpya, araṇīmanthaṃ ca pratyarpya āsanne trayodaśe varṣe parairajñāsyamānatvavaraṃ ca dattvā cakṣuraviṣayo babhūva | te tu śvobhāvinyajñātavāse sarvānanuyāyivargānabhīṣṭadeśagamanāyānujñāpya, vivikte patnyā purodhasā ca saha mantrayāṃcakrire
2.p14
iti vanaparva