Bharatasangraha (Lakshmanasuri) (Bhāratasaṅgraha (Lakṣmaṇasūri))
भारतसङ्ग्रह (लक्ष्मणसूरि)
an epitome of the Mahābhārata by Lakṣmaṇasūri, son of Muttusubba Kavi.
- Language
- Sanskrit
- Author
- Lakṣmaṇasūri
- Extent
- 202 passages, 18,296 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Bharata Sangraha Lakshmana Suri ( Modern Work); ed. T. V. Balakrishnan; T. V. Balakrishnan; 1956 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- 1 — 43 parts
- 2 — 14 parts
- 3 — 36 parts
- 4 — 17 parts
- 5 — 12 parts
- 6 — 9 parts
- 7 — 6 parts
- 8 — 8 parts
- 9 — 9 parts
- 10 — 3 parts
- 11 — 14 parts
- 12 — 6 parts
- 13 — 4 parts
- 14 — 5 parts
- 15 — 9 parts
Text
1.p1
asahyapīḍaṃ bhagavannṛṇamantyamavehi me | aruntudamivālānamanirvāṇasya dantinaḥ
1.p2
anugrahāya lokānāmavatīrṇāya viṣṇave | kleśāpahāya kṛṣṇāyāḥ pārthasārathaye namaḥ
1.p3
ādiparva
1.p4
asti kuruṣu hastinākhyaṃ nagaram | tatra candravaṃśapradīpasya pratīpasya tanujaḥ śāṃtanurnāma rājāsīt | tasya gaṅgāyāṃ devavrato nāma putro jajñe | sa prāptayauvano'pi piturapekṣayā yāvajjīvaṃ brahmacarya evātmano'vasthānaṃ pratijajñe | tataḥ sa bhīṣmo'bhavat | tena tuṣṭaḥ pitā tasmai svacchandamaraṇaṃ varaṃ dattvā svayaṃ satyavatīṃ nāma dāśakanyāṃ pariṇīya, tasyāṃ vicitravīryābhidhamātmajamutpādya svayaṃ kāladharmeṇāyujyata | bhīṣmastu bālasya bhrātū rājyaṃ svayaṃ dadhattadanu yauvanārūḍhaṃ taṃ rājānaṃ kṛtvā kāśīrājasutābhyāṃ gṛhamedhinaṃ ca cakāra | tasminnapi nāticireṇa kālenoṣarate, kulavṛddhimicchuḥ satyavatī śāntanavānumatyā pārāśaryamātmanaḥ kānīnaṃ putraṃ vyāsaṃ jyeṣṭhāyāṃ snuṣāyāmambikāyāṃ santānārthaṃ niyojayāmāsa | sā tu tasyāsaumyena rūpeṇa bībhatsamānā svacakṣuṣī pidhāya tamupajagāma | tadanurūpa eva ca tasyāṃ putro jajñe | taṃ dhṛtarāṣṭramāhuḥ | tena pautreṇāparituṣṭā sā dāśeyī kaniṣṭhāyāṃ snuṣāyāmambālikāyāṃ punarapi taṃ niyojayāmāsa | sā tu tatsamāgame hariṇībhūtevābhavat | tatsarūpa eva tasyāṃ putro babhūva | so'pi pāṇḍurityevābhyadhāyi | punaścānabhimate tatsaṃge śvaśrvā niyuktā sā dvitīyā ātmano bhujiṣyāṃ śūdrāmalaṃkṛtya prāhiṇot | sutarāṃ durlamena tatsamāgamena kutūhalinyāṃ tasyāṃ viduranāmā sarvaguṇasaṃpannaḥ suto jātaḥ | jyeṣṭhasya jātyandhatayā kaniṣṭhasya pāraśavatayā ca madhyamaḥ pāṇḍurevā rājā babhūva | āmbikeyastu suvalakanyāṃ gāndhārīṃ bhāryāṃ lebhe | sāpi tādṛśāya varāyātmānaṃ pitṛbhyāṃ ditsitaṃ yadā śuśrāva, tadaiva 'patyau mamāsūyā mā bhūt' iti sve akṣiṇī api paṭṭaiḥ samyagbadhvā svayamapyandheva bhūtvā pativratātvamanvarthayāmāsa | pāṇḍostu kuntī mādrī ceti dve bhārye babhūvatuḥ | ekadā sa nṛpo mahatā balena mṛgayārthī sabhāryo vanamagacchat | sa tatra tatra mṛgānvarāhānmahiṣānanyāṃśca vanyāñśvāpadāndhnan yadṛcchayā krīḍato hariṇamithunasya pumāṃsaṃ svaśarasya śaravyamakarot | sa ca tena balavanmarmaṇi tāḍitastanmṛgarūpaṃ vihāya tāpasaveṣeṇa savyathamidamāha—'bho rājan ! ahaṃ kila kiṃdamo nāma maharṣiḥ | svacchandabhogakāmyayā dvandvadharmahimevamacaram | īdṛśe mayi kamaparādhalavamutprekṣya prahṛtavānasi | na hi niraparādho viśeṣato mānanīyo mādṛśo jano vā ahiṃsayaiva prāṇayātrāṃ vartayanmṛgo vā pīḍayituṃ te sāmpratam | hiṃsrasya damanāya hi rājñāṃ śastram | na tu kṛpaṇajanakaleśāya | yadevamanākalayya māmavadhīstasmātstrīvyatikaranimitta eva tavāpi mṛtyurastu' iti śaptvā viratāsurabhūt | tacchrutvā rājā vyacintayat—'kimidamanyadācarato me'nyadāpatitam | na hi niraṅkuśaḥ kāryamakāryaṃ vā vimṛśati | īśvaro hi puruṣaḥ
1.p5
parasya sukhaduḥkhe na saṃvedayate, nāpyātmano hitāhite paśyati | madāndho gaja iva paribhramannatra kutrāpi vyasanamahāgarte nipatya sīdati | madasya mūlaṃ prabhutvaṃ na tu madyam | atastatkṣapayena tapasaivāyuṣaḥ śeṣo me yāpayitavyo, na tu bhogena' iti vyavasitamatiratīva duḥkhitaṃ svaṃ parivāraṃ kathaṃkathamapi nagararāya nivartayāmāsa | tataśca nāgarairabhyarthito dhṛtarāṣṭraḥ svapitrā gāṅgeyena kanīyasā bhrātrā vidureṇa cānumataḥ svayaṃ rājyamakarot
1.p6
pāṇḍustu tādṛśe vyasane'pyanuvartamānabhyāṃ tābhyāṃ saha munijanocitayā vṛttyā tatraiva niyamaparaḥ kālaṃ gamayan rājyādapi parāṃ nirvṛtimagāt | sahasraśikhairiva hutāśaḥ prajābhistejomayaiḥ śuśubhe'tha sa te svayamapi putrīyantarahasi jyeṣṭhāṃ bhāryāṃ kuntīmidamavocat—'ayi, śrūyate hi bahavo duścareṇa tapasāpyasādhyaṃ lokaṃ prajayā sādhitavanta iti | pitaro'pi putravataiva nyupte jalāñjalau kutukino bhavanti | utsaṅgatamarbhakamupalālayaṃstadāliṅganakalabhāṣitādyabhijño yo na bhavati tasyaivānyadanyadramyaṃ bhavati na tu tatsvādaṃ viduṣaḥ | ahaṃ tvevamubhayalokasukhasādhāraṇe'pyapatye svadoṣeṇa nirāśastriśaṅkuriva nirālambaḥ saṃvṛtto'smi | dhārayasva mām | puṃsaḥ kalpalatā khalu trivargaphalaprasūtirgṛhiṇī | strīṇāṃ nisargasiddhā hi nipuṇatā, dakṣatā, upāyajñatā ca | tadbhadre ! ananyagatikaṃ māṃ punnāmno narakāttrāyasva' ityaśrūṇi muñcaṃstayoce—“nātha śrūyatāṃ kiṃcit | purā piturgṛhe vartamānāyāṃ mayi, tapasevākṣamayā ca jvalana iva jvalannātreyo durvāsā nāma maharṣiḥ yadacchyāgataḥ satkṛto mama pitaramapṛcchat—'atraiva ciraṃ svacchandena vastumāgato'smi| tadanumanyatāṃ bhavān' iti | tena tathetyabhyupetya tasya śuśrūṣārthamahaṃ niyojitā| tasya munerdurārādhyatayā bhṛśamudvignā mahatā niyamenāsidhārāvratamiva carantī taṃ ciraṃ paryacaram| sa kadācidbhagavānmāmidamabhāṣata- 'vatse pṛthe ! mayā bahutaraṃ kleśitāpi svayamakhinnaiva māmupāsse| na kiṃcidapi tava vaimanasyaṃ lakṣaye| tava śaucenānālasyena cātitarāṃ prīye| na hi mādṛśasya kopaḥ prasādo vā niṣphalo bhavitumarhati| ataḥ pratīcchemaṃ mantram | anena yāṃ devatāmāhvayasi sā sadya eva tava manorathaṃ pūrayiṣyati' iti prasannastaṃ mantraṃ mayi saṃkrāmayāmāsa| yadi manyase tamadhunopayokṣye, kāṃ vā devatāmupasthāsye" iti nivedayantī sā tadanumatyā vaivasvataṃ dharmarājamupāsya tadanugraheṇa yudhiṣṭhirākhyaṃ putramasūta | sa ca svaguṇena paścādajātaśatruriti ca paprathe| vāyoḥ prasādādbhīmasenākhyaṃ putramavindata | yaṃ vṛkodara iti bhīma iti ca vadanti | indraprasādādarjunākhyaṃ lebhe | sa hyuttaraphalgunyorjāta iti phalguna iti cocyate | tasyāparā bhāryā mādryapi tanmantreṇaivāśviprasādādyamalau nakulasahadevākhyau sutāvasūta| evaṃ pañca pāṇḍavā ajāyanta
1.p7
gāndhārī tu saṃvatsaratrayaṃ garbha dhārayamāṇā, kuntyā jyeṣṭhaṃ putraṃ jātaṃ yadā śuśrāva, tadaivāmarṣeṇa svodaramaśmanā ghnatī māṃsapeśīmasūta | tatkṣaṇamāgatasya bhagavato dvaipāyanasyājñayā tāṃ peśīmekottaraśatadhā vibhajya, ghṛtapūrṇeṣu kuṇḍeṣu pṛthakpṛthaṅnidhāya, śītena jalena pratidinaṃ ca niṣicya rakṣitavatī sā kālena duryodhanapramukhān śatamātmajān duḥśalākhyāmavarajāṃ kanyāṃ cāvindata | dhṛtarāṣṭrastu svabhāryāyāmāsannaprasavāyām̐ yuyutsuṃ nāmātmajaṃ veśyāyāmutpādayāmāsa | evaṃ dhārtarāṣṭrā ekottaraśatamāsan
1.p8
atha kadāciddaivasya durnivāratayā balānmādrīmupagamyāyuṣo'ntamupagatavati pāṇḍau, tasyāṃ ca tanmārgamevānusṛtavatyāṃ, viditavṛttāntā kuntī ciraṃ vilapya tau dampatī vidhinā saṃskārya, munijanasahāyā bālakaiḥ saha śanaiḥ śanaiḥ katipayairdivasaiḥ svapurameva prapede| tatrāmānuṣarūpāṃstānavalokya nāgarāstarkayanti sma| "keyaṃ sundarī śobhanāpi śocyatamā dṛśyate | ko'yamasyāḥ pṛṣṭhato mūrtī dharma iva kṣamāsāraścakravartilakṣaṇopetaśca lakṣyate | atha ko'yamapara ākṛtyā mahāgajendragāmī, aho śauryarāśirayam | kaścāyamudāttasvabhāvo bhāti | nūnamayaṃ yuvā bhavansākṣānmaghavatāpi ca pratiyoddhā syāt, tathā hyasya dhairyalakṣmīrlakṣyate | kau caitāvaśvināviva rūpavantau | kimetayornimagnā dṛṣṭiḥ punaruddhartumapi na pāryate | nūnamete devatāprasādāllabdhāḥ pāṇḍuputrāḥ" iti niścayāntena tarkeṇa kutūhalitā mahatā kolāhalena tānevānvadhāvan | tatraivāntarhiteṣu tapasviṣu, tadāgamena mudito rājā vaicitravīryastānsvagṛhramānīyānujasya vipattyā duḥkhito'pi tallābhena nirvṛtastānsvaputranirviśeṣaṃ poṣayāmāsa
1.p9
atha yathākālamupanīteṣu vardhamāneṣu sarveṣu ca kumāreṣu yudhiṣṭhirasya satyena śaucena damena vinayena anyaiśca guṇairbāhyā ābhyantarāśca janāḥ śārada iva rākācandre tasminnanurāgaṃ dadhuḥ | tadasamāno duryādhanaḥ svayaṃ rājyalobhādduṣṭāmeva matiṃ tasmiṃścakāra | tadbhrātaro duḥśāsanādayo'pi tamevānvavartanta | ajātaśatrustu jānannapi teṣāṃ hṛdayaṃ sahazayā kṣamayā svayaṃ teṣu vatsala eva babhūva
1.p10
vṛkodarastu teṣāṃ durāśayamamṛṣyamāṇastānāhāravihārādike sarvasminnapyavasare helayaiva mṛdnannatipragalbhatayā tairanabhibhūtaśca san hṛdi nikhātaḥ śaṅkuriva teṣāṃ saṃjajñe | tasya nibhṛtavadhopāyaṃ cintayansa pāpaḥ suyodhano jalakrīḍācchalena bhāgīrathīṃ nītvā tatra viṣasaṃsṛṣṭamannaṃ tasmai pradāpya tena mūrcchitaṃ taṃ dṛḍhaṃ baddhvā srotasi prakṣipya, kṛtakṛtya iva svavargyaiḥ samaṃ puramavāpa | tadavidvāṃso yudhiṣṭhirādayastu bhrāturadarśanena parebhyaḥ pāpamāśaṅkamānāstatra tatra vicitya mātrā saha viṣīdanto vidureṇāśvāsitā api bhṛśamārtimabhajanta
1.p11
bhīmastu dehasya gauraveṇa srotaḥpathena rasātalaṃ prāpitastatra daṃśadbhirnāgairnivartitaviṣamūrcchaḥ sapadi suptotthita ivotthtin svamātāmahasya mātāmahena vāsukinānumataḥ kuṇḍāṣṭakagatāndivyān rasānpītvā tatraiva sukhaṃ suṣvapa | tataścāṣṭame'hani prabuddhastatparijanairūrdhvaṃ nīto rasapānopacitanāgāyutabalaḥ svabhavanaṃ prāpya sarvaṃ svamātrādibhyo yathāvṛttamakathayat | tataḥ prabhṛti te sarve'pi mahoragākrānta iva gṛhe sarvadā ca sātaṅkā eva nyavasan
1.p12
atrāntare pūrvaṃ tu durvāsaso mantraṃ parīkṣitumāhūtenādityena kuntyāṃ sadya evotpāditaḥ kavacī kuṇḍalī ca karṇo nāma, punarapi kanyātvaṃ prapannayāpi tayā tadātmano dūṣaṇaṃ manyamānayā mañjūṣāyāṃ vidhāya jale prakṣipto yadṛcchayā snātumāgatena sūtena gṛhīto vasuṣeṇa iti kṛtanāmadheyo vardhamānaḥ san kālena prāptayauvano bhūtvā dhārtarāṣṭrāṇāṃ parāyaṇaṃ babhūva| saḥ, saubalo mātulaḥ śakuniḥ, bhrātā duḥśāsanaścaite trayo durātmāno duryodhanasya sarvasminnapi samaye durnayabījopakṣepahetavo babhūvuḥ
1.p13
athobhaye ca te kumārāḥ śāradvatātkṛpādvedānadhīyānāḥ kadācidākrīḍe krīḍantaḥ kasmiṃścinnirudake duravatare ca kūpe patitāṃ vīṭāmāhartumaśaknuvanto yadā paśyanti, tadā yādṛcchikaḥ kaścidbrāhmaṇastatraitya, 'bhoḥ kumārāḥ, paśyata me kauśalam ' ityuktvā, teṣāṃ samakṣaṃ svāṃ mudrāṃ ca tatra prāsya, tadvayaṃ ca laghuneṣīkāstreṇoddadhāra | tato vismitaistai rnivedito bhīṣmastamāhūya pṛcchaṃstenoce, 'ahaṃ nāma bhāradvājo droṇaḥ tatrabhavato'gniveśyasyāntevāsī, bhagavato jāmadagnyādadhigatanikhilāstraśastrakalāpaḥ śāradvatasya kṛpasya bhaginīpatiścāsmi | sarvaśāstreṣu viśeṣato dhanurvede pāradṛśvānaṃ māmāhuḥ | so'hamidānīṃ vṛttikāma āgato'smi' iti | tena tuṣṭaḥ śāntanavo viśeṣajñānārthitayā pautrāṇāṃ, tasyācāryakaṃ dattvā, sarvānapi tāṃstasminnupaiyāmāsa
1.p14
tasmādguroradhīyannarjunaḥ sarvānapi sabrahmacāriṇo medhayā pratibhayā cātiśiśye | vidyāvirodhinī nidrālasye sarvathāpi vijitya aharniśaṃ śikṣayotsuko'bhūt | tataśca taṃ guḍākeśaṃ vadanti | guruvadguruputre'śvatthāmnyapi vṛttiṃ dadhāna aidaṃparyeṇa tau śuśrūṣate sma | tataśca samānavṛtterapi guroḥ kṛpā kulavadhūrivāvyabhicāriṇī tameva śiśriye | guruṇānuktamapyarthamūhaina niścinvansvayameva śikṣamāṇo dakṣiṇeneva savyena bāhunāpyastraprayoge laghuhastatāmavāpa | tataḥ savyasācīti prathito'bhūt| ekadā gāṅge jale grāheṇa gṛhītaṃ guruṃ jhaṭiti mocayaṃstato brāhmamastraṃ pāritoṣikaṃ jagrāha| bhīmastu pārtheṣu dvitīyo'pi gadāyuddhe'dvitīyo babhūva| atha sadasi māṇavakeṣu svasvaśikṣāpāṭavaṃ darśayatsu savyasācī svakauśaladarśanena sarvānapi prāśnikānvismāyayāmāsa| karṇastu tadasahimānastena yatprayatnakṛtaṃ tallāghavena kurvan paspardhe| 'kathamarājñastava rājaputreṇa saha saṅgharṣa' iti tamadhikṣipati bhīmasene, svapakṣadhuryatayā tasminkṛtavyapāśrayo duryodhanastatkṣaṇaṃ taṃ sūtaputramaṅgarājye'bhyaṣiñcat
1.p15
atha prāpte'vasare bhāratācāryaḥ sarvāniva śiṣyāṃścodayāmāsa— 'vatsāḥ, sāṅge sarahasye dhanurvede'dhītināṃ bhavatāṃ, gurvarthakāla upasthitaḥ| sa ca pāñcālānāṃ rājño jīvagrāhaṃ gṛhītvātrānayanena bhavati' iti| tacchrutvā tathetyahamahamikayā saṃprasthitā dhārtarāṣṭrāḥ pathi vilambitānpāṇḍavānkarṇāvaṣṭambhenānādṛtya mahatā balena drupadapurīṃ rundhantastasya pārṣatasya pratāpaṃ soḍhumaśaktāḥ sarvataḥ kāndiśīkatāṃ gurudakṣiṇāyāmāsuḥ| bhagneṣu tu teṣu, bhīmena sahārjunaḥ śatroḥ sainyaṃ pramathya, taṃ ca saṃyamya guroḥ sakāśaṃ nināya
1.p16
suhṛdvatsalaḥ so'pi tathāvidhamavāṅmukhaṃ taṃ vilokyāha—'nanu rājan yajñasena! sahādhyāyināpyarājñā mayā tava sakhyaṃ nābhirucitaṃ kila| tadvicchedakāmenaiva mayaivaṃ yatitaṃ, na tu rājyalobhena| ata uttarāḥ pāñcālā mama paryāptāḥ| dakṣiṇāṃstu tvameva pratipadyasva| abhyupapadyasvādhunāpi mama maitrīm' ityuktvā tamardharājyena mocayāmāsa| tataḥ prabhṛti sa pārthaḥ vijayaḥ, jiṣṇuḥ iti ca prakhyātaḥ| anantaraṃ yauvarājyābhiṣikte yudhiṣṭhire, tasminprajānāmanurāgeṇa bhīmārjunayorvikrameṇa codvigno durātmā duryodhanasteṣāṃ vadhopāyaṃ rahasi mantrayitvā, tadarthaṃ pitaraṃ codayāmāsa | pūrvameva kaṇikopadeśena bahirivāntarapyandhībhūtaḥ so'ndho rājā yuvarājamajātaśatrumādideśa'vatsa ! vāraṇāvatākhyaṃ sthānaṃ jalasthalaramaṇīya rūviśiṣṭaṃ śrūyate | 'tatrādya paśupaterutsavo vartate | tatraiva suhṛdbhiḥ saha kañcitkālaṃ vihṛtya paścādihāgacche'ti | nipuṇamatiḥ sa tasya hṛdayamavagatyāpi gurupratipattyā tathetyabhyupaiti sma
1.p17
tena tuṣṭaḥ sa duṣṭo dhārtarāṣṭraḥ kañcitpuruṣaṃ rahasi sasāntvamidamabhāṣata-'sakhe purocana, yathā bahavo bhramarāḥ saṃhatyaikaṃ kṣaudrapaṭalaṃ nirvartayanti, yathākālamanubhavanti ca, tadrājastu nāmamātreṇa viśiṣṭaḥ| evaṃ praṇidhānaca turairbahubhiḥ praṇidhibhistantritaṃ hi rājyam | rājñastu paricchada eva viśeṣaḥ| tasmānmama yadvasu tadbhavatāmeveti tu punaruktiriyam | kiṃtu sapatnasaṃkulamidaṃ maśakākrāntaṃ śayanamiva na māṃ sukhayati | atastanniḥsaraṇe bhavatā sahāyena bhāvyam' ityuktvā kartavyaṃ copadiśya sabahumānaṃ visasarja | sa ca khalastatheti vāraṇāvataṃ gatvā ya nityaṃ paricinu| dāhakāle tena pathā niṣkramya palāyasveti vidureṇoktam' iti vadanneva vāraṇāvataṃ gatavān| gacchaṃśca sa tenābhigamyāptavatsvajanavadbhṛtyavaccopacaratā 'bhavadarthaṃ mahārājena nirmitamidaṃ abhinavaṃ niveśanaṃ, tadatraiva sukhaṃ vasat| ahaṃ bhavatāṃ sāhāyyāya niyuktaḥ' iti vadatā purocanahatakena darśitaṃ jātuṣamāgneyairdravyairantarācitaṃ ca gṛhaṃ praviśya, nipuṇaṃ nirūpya, sarvaṃ yathāvanniścinvandharmaputro bhīmādibhyassarvamupapādya, sāśaṅko'pi bahirativisrambhāvāniva bhāvayannavartata| vidurastu svabhṛtyena gūḍhaṃ prayuktenānyairaviditameva suraṅgāṃ nirmāpayāmāsa| tathā tatra kaścitkālamuṣitaistairjātucinkenacidapadeśena brāhmaṇādiṣu bhojiteṣu, pañcaputrā kāpi niṣādī surāṃ pītvā tatraiva putraiḥ saha suṣvāpa| atha niśīthasamaye taṃ pāpaṃ purocanaṃ gāḍhaprasuptamājñāya te tajjatugṛhaṃ sarvato'gninoddīpya tena bilamārgeṇāpasṛtya bhāgīrathyāstīramāsādya, tatra vidurasajjīkṛtayā nāvā tāmuttīrya sudūramapasaranti sma
1.p18
nāgarāstu tadgṛhamāgnasātkṛtaṃ dṛṣṭvā, tatra purocanena saha ṣaḍaparāgdagdhānupalabhya, pāṇḍavā mātrā saha vyāpāditānmatvā cukruśuḥ| mandātmā duryodhanastattathyaṃ manvāno manorathasya parāṃ kāṣṭhāmārūḍha iva jaharṣa
1.p19
atha vṛkodaro nidrayā śrāntyā cāvasannagatīnpañcāpi svagātreṇādāya puṣpamālabhārīvāviśrānta evātidūramadhvānaṃ śīghraṃ pradhāvya, kasyacidvaṭavṛkṣasya tale tānsukhaṃ śāyayansvayaṃ jāgarāṃbabhūva
1.p20
atrāntare hiḍimbā nāma rākṣasī sanāmnā bhrātrā tatpramāpaṇāya preṣitā bhīmasya rūpeṇa tasminkāmāmukī satī saumyena veṣeṇetya tasmin svāśayaṃ prakaṭayāmāsa | tāvatsa niśācaraḥ svayameva drutamabhipatya bhīmena saha yuddhā tena paśumāraṃ māritaḥ | sā tu tacchabdena prabuddhān yudhiṣṭhirādīn praṇipātapūrvamabhyarthya tadanumatyā vṛkodaraṃ patiṃ labdhvā sadya eva ghaṭotkacākhyaṃ putramalabhata | jātamātraḥ sa prāptayauvano haiḍimbeyaḥ pitṝn praṇamya kṛtyopasthānīyatvasaṃvidā mātrā saha prayātavān
1.p21
tataḥ prasthitāste pathi samāgatena bhagavatā bādarāyaṇena kṛtāśvāsā brāhmaṇabrahmacāriveṣeṇaikacakrākhyaṃ nagaraṃ praviśya, tatra kasyacidviprasya gṛhe kṛtaniveśanā bhaikṣeṇa vṛttiṃ kurvāṇāḥ kañcitkālaṃ gamayāmāsuḥ
1.p22
ekadā pūrvarātre'ntargṛhe jāyāpatyoḥ paridevitamākarṇya saṃbhrāntā kuntī sarabhasametya, tasya nidānamapṛcchat | sa dvijaḥ prāha—'ayi ! kimanena mama daurbhāgyavilasitaśravaṇena | na hyaśakyapratīkāre'tra atrabhavatyā antaramupapadyate | tadalamāgraheṇa | atha yadi manyase strīcāpalācchrotavyameva, tarhi sajjā bhava kuliśaprahāraṃ kusumāñjalinādartum | asya purasya nātidūre bakanāmā kaścinmṛtyuḥ prativasati | sarvocchedodyataṃ taṃ paurāḥ samayenānunīya pratidinamekaikapuruṣabalinā mahatānnarāśinā ca niyamenārādhayanti | śvastāvatsa vāro mama gṛhe pratyupasthitaḥ | tasmai kathamaimāṃ parasvabhūtāṃ dārikāṃ śārikāmiva kravyādāyārpayannyāsāvalopenātmānaṃ mocayeyam | kathaṃ vemaṃ pitryamaṃśaṃ kumāraṃ parihāpya, aniryātitarṇa ivādhamarṇaḥ punarapyātmānaṃ nirayamahārṇave nimajjayeyam | kathaṃ vā trivargasāmrājyalakṣmīmimāṃ jāyāmupahārayankṛtaghnaḥ syām | ātmāpahāre ca nirālambasyāsya janasya karṇadhāradhvaṃsa iva nāvāśrayasya kā gatiriti muhurmuhuścintayato'pi mama na pratipattirjāyate' ityuktvā vilalāpa | sā punastadākarṇya dayārdrabhāvā tatra ciranivāsāya niṣkṛtiṃ cikīrṣurhiḍimbe dṛṣṭavīryeṇa sūnunā tadduḥkhamapākariṣyantī tamedamabhidadhe–'bho brahman, alaṃ saṃtāpena | ahaṃ hi mama putreṣvanyatamena tavārthaṃ sādhayitumicchāmi | na ca tavaiva svabhūto'yamarthaḥ | sāmudāyike hyarthe sarve'pyaṃśinaḥ | mā ca me putrasya tena pāpamāśaṅkiṣṭhāḥ | sarvaṃ hīdamadhunā mṛtyubhayānmokṣyate | tadvisrabdho bhava' iti tamāśvāsya jyeṣṭhaputrānumatyā kalyameva vṛkodaraṃ bakavanāya prāhiṇot | sa ca mahatotsāhena gatvā dvandvayuddhe tadikṣukāṇḍabhaṅgaṃ bhaṅktvā, gopuradvāre prāsya, janairalakṣita evāgatya, sarvaṃ yathāvṛttaṃ mātre nyavedayat | tataḥ prabhṛti sa deśo nirātaṅko babhūva
1.p23
atha katipayathe'vasare yadṛcchayāgataḥ kaścidvipraḥ pāṇḍavaiḥ saha nānā kathāḥ saṃkathayanprasaṅgādidamuvāca–'drupado nāma pāñcālaḥ kasmiṃścinnimitte bhāratācāryādavajñāmavāpya, tatpratikṣikīrṣuryājayājakruḥ sannābhicārikāmiṣṭaṃ cakāra | tatra nirūpte carau tasmāddhaitānikādvedimadhyānmithunamudapadyata | pratyapadyata ca sadya eva yauvanam | tatra yaḥ pumān sa dhṛṣṭadyumno nāma taṃ bhāradvājameva vidyārthamupasasāda | vidvānapi tatsaṃbhavaṃ sa tatrabhavāndroṇaḥ daivamaparihāryaṃ manvānastaṃ draupadṃ sāṅgaṃ dhanurvedamadhyāpayāmāsa | atha yā kanyā, sā kṛṣṇā nāma varavarṇinī | tasyāḥ śarīramindīvarasavarṇavarṇamutpalasagandhagandhamāhāryaśobhānapekṣitalāvaṇyamanabhyantaraṃ ca yauvanapratiyogino'vasthāntarasya kiṃ bahunā | yasya sā gṛhiṇī sa urvaśīmapi tṛṇāya manyeta | saṃprati tasyāḥ svayaṃvara iti drupadenāhūtāḥ sarve'pi kṣatriyā ahaṃpūrvikayā tatpurīmāvṛṇvanti | vivṛṇvanti cāśayaṃ tāṃ svahastagatāmiva | tatpaṇastu pārthādanyenānirvāhya iti me vitarkaḥ' ityupararāma
1.p24
tenotkaṇṭhitāste mātrā saha tadarthaṃ prasthitā ahorātrairyāntaḥ somākhyaṃ gaṅgāyāstīrthaṃ rajanyāṃ yāvatpaśyanti, tāvattatra strībhiḥ saha jalakrīḍāmācaraṃścitraratho nāma gandharvastatsamāgamena kupito'bhidudrāva | arjunastu tadrathamāgneyāstreṇa bhasmasātkṛtvā, taṃ ca nigṛhṇan śaraṇāpannāyāstadbhāryāyāḥ kṛte strīnātho'yamiti mocayāmāsa | evaṃ yuddhe bībhatsakarmavarjanādbībhatsuriti ca prathāmavāpa | atha prītāttasmādgandharvāccākṣuṣīṃ nāma vidyāmāgneyāstravinimayena labdhvā, punaśca pāritoṣikatayā dattāṃśvāṃstasminneva nyāsīkṛtya tadvākyena dhaumyaṃ nāma brāhmaṇamācāryaṃ vidhāya tena svaiśca drupadarājadhānīmiyāya | tasyāḥ skandhāvāra eva kasyacitkulālasya gṛhe kṛtapratiśrayāste sarvairapi kṣatriyaiḥ saṃkulāṃ svayaṃvarasabhāṃ prāpya brāhmaṇamaṇḍalamadhyamadhyāsāmāsuḥ
1.p25
tadānīṃ dhṛṣṭadyumnaḥ sarvalokasamakṣamatigambhīramidamācacakṣe-‘śṛṇuta samavetāḥ sarve pārthivāḥ! yaḥ kaścana yuṣmākamimāṃ patiṃvarāṃ me svasāramātmanaḥ pāṇigṛhītīmicchati, so'nena dhanuṣāsya lakṣyasya bhedanaṃ paṇīkṛtyaināṃ pratīcchatu |'
1.p26
tadanu yugapadutthitānbahūnvīrānnivārya svayamagresare girirājasārasya tasya śarāsanasya darśanenaiva mukulitānurāge turagabrahmacaryadhuraṃdhare gāndhāre, taddaṇḍagauraveṇaiva kṛtaśāsane duḥśāsane, tadvegākṣiptyātmanyavahasite ca mānadhane duryodhane, ajātayatayā dūṣite sūtasute, ślathamanoṃrathe bārhadrathe, vigalitadhairyamudre madrarāje, avadyodyame caidye, bhāvitārthatayā tūṣṇīke vṛṣṇiketo, mūkībhūte cānyasmin rājanyake brāhmaṇasamājādutthāya pārthaḥ sapadi taddhanurāropya yantracchidreṇa tallakṣyaṃ pareṣāṃ mānena saha sahasā pātayāmāsa | tatkṣaṇaṃ kṛṣṇā mandamandamupakaṇṭhamupagamya jiṣṇoradhikaṇṭhaṃ sotkaṇṭhaṃ varaṇasrajamarpayāmāsa | tadakṣamamāṇāḥ suyodhanādayaḥ kṣitipatayo yaśaso vinimayena vijayaśaraprahāramādāya palāyāñcakrire | atha tayā vīryaśulakayā saha svāvāsaṃ praviśatā pārthena 'amba, bhikṣeyamāhṛtā' ityukte, 'bhrātṛbhirbhuṅkṣva' iti bruvatyaivāgatā mātā tāṃ svayaṃvaravadhūṃ niśāmya sādhvasādavacanātiṣṭhat | yudhiṣṭhirastu jananyā anṛtādbhavayaṃ, bhrātṝṇāṃ bhāvaṃ cājñāya, 'eṣāṃ pārṣatī yoṣitāṃ ratnam | yadyadratnamasmābhirlabhyate tatsarvairapyasmābhiravibhajyānubhoktavyam | anyathā kadācidasmāsvapi kalirantaraṃ labheta | tadiyaṃ pañcānāmapi bhogyāstu' iti samayaṃ kṛtavān | tatheti sarvairapi pratipanne, teṣāṃ mātuleyo bhagavānkṛṣṇaḥ saṃkarṣaṇena sahopagamya śubhodakairvākyaistānsamāśvāsayāmāsa
1.p27
drupadastu bahubhirliṅgairniścitatadābhijātyaḥ pramanāstāngṛhmānīya yathāvatpūjayitvā, yudhiṣṭhiramukhena saviśeṣaṃ vidan sutarāṃ nirvavāra | vavāra ca sutāpāṇigrahaṇāya pārtham | tadanu śrutatatsaṃśrave 'viṣamamidaṃ yadekā bahūnāṃ bhāryā' iti saṃśayāne yajñasene, bhagavānbādarāyaṇastāṃ sabhāmavatatāra | vitatāra ca kṛtasaparyāya tasmai rājñe divyaṃ cakṣuḥ | tena tānamānuṣānvīkṣya vismitākāraṃ kanyāpitaraṃ pārāśaryo rahasīdamabodhayat—'purā kila svargalakṣmīratiśayitarūpā kasyacidṛṣeḥ kanyā satī anurūpavarālābhena maheśvaraṃ tapasā toṣayāmāsa | prasanne tu tasminmunmanībhūtā sā 'patiṃ dehi' iti pañcakṛtvo'yācata | 'anantare janmani tava pañca patayo bhaviṣyantī'ti varaṃ dattvā tasmiṃstirohite, viṣṇupadyāḥ srotasi rudatī sā sudatī yadṛcchayāgacchatā śakreṇa pṛṣṭā tamādāya gireḥ śikhare krīḍatastasya mahādevasyāntikaṃ jagāma | taddarśanena saṃjātamanyuḥ sarveśvaraṃmanyaḥ śatamanyuḥ stambhito'bhūt | tatra darīṃśayānāṃtmanaḥ sarūpāṃścaturo'nyāndarśayitvā taiḥ sahāntaḥ praveṣṭuṃ tena devenādiṣṭo marutvānaśvatthadalavanmuhurmuhurudvivije | tataḥ kṛpāluḥ sa maheśvaraḥ kenacidapadeśena teṣāmindrāṇāṃ manuṣyaloke'vataraṇaṃ, tāṃ ca teṣāṃ bhāryāṃ kalpayāmāsa | saiveyaṃ kṛṣṇā, te ceme pāṇḍavāḥ saṃjātāḥ | eṣāmasyāścāyamāgamaḥ | tadalaṃ vicārya' iti | vimarśācchedinā munervacanena pratyayito rājā tebhyaḥ pañcabhyo'pi svāṃ duhitaraṃ kṛṣṇāṃ pratipādayāmāsa | nivṛtte tu pāṇigrahe svāhayeva tayā vedisaṃbhavayā sadharmiṇyālaṃkṛtaiḥ agnibhiriva taiḥ pañcabhirbhrātṛbhirbhrājamānāṃ sabhāṃ mahatā vasunidhānenopayāntau rāmakṛṣṇau, imaṃ lokaṃ taijasaṃ vidhātumavatarantau puṣpavantāviva cakāsāmāsatuḥ
1.p28
dhṛtarāṣṭrastu śrutavṛttāntaḥ paṅkila iva jalāśayo'ntaḥkaluṣo bahiḥ prasannaśca san, tānbhrātṛputrānvadhvā sahānetuṃ kṣattāraṃ preṣayāmāsa| drupadastu taṃ kururājasaṃdeśaṃ mānayan, duhitṛvātsalyasya, vareṇyavarasaṃpadaḥ, ślāghyasaṃbandhasya, puruṣottamasamāgamasya, ādhirājyasya, manasvitāyāścānurūpeṇa yautakena sadārānjāmātṝn svāvāsāya prasthāpayāmāsa | te'pi bhagavatā sahābhijanaṃ sthānaṃ prāpya, atimanorathena svodayena prahṛṣyadbhirnāgarairabhigamyamānāḥ, pitrādibhiśca sādaraṃ lālitāḥ, vismṛtapurāvṛttāḥ parāṃ prītimabhajanta | punaśca svaputrebhyaḥ śaṅkitena tena rājñā vitīrṇaṃ khāṇḍavaprasthaṃ svāṃśatayā labdhvā te kṛṣṇasāhāyyena tadvane nirmitāyāmamarāvatīmapyatiśayānāyāṃ rājadhānyāṃ sukhamūhūḥ | tataḥ prabhṛti sa pradeśa indraprastha ityabhyadhāyi
1.p29
athaikasya vastuno yugapadbahubhogyatve vivādasya niyatatvamudbhāvya kālabhedenānubhavanīyatvaṃ vyavasthāpayato dūradarśino nāradasya vacanena draupadīmānupūrvyā prativatsaramekaikabhogyām, talpāntarasthāmavalokayato dvādaśavārṣikapravāsaṃ cāśrutya samayaṃ paripālayantaste pañcāpi vajralepā iva pareṣāmabhedyatamā babhūvuḥ | jātuciccorairhriyamāṇaṃ kasyacidviprasya godhanaṃ pratyāhārakaḥ śastrāgāraṃ praviśaṃstatra sabhāryamekāsanasthaṃ jyeṣṭhaṃ paśyannivṛtto'rjuno gavānayanānantaraṃ yathāsandhaṃ prāyaścittīyān bhrātṛbhiḥ kṛcchreṇa vimukto gṛhātpravavrāja | pravrajaṃśca sa gaṅgādvāre tīrthamavagāhamāno balātsvapadaṃ nayantyā kāmayamānayā nāgakanyayolpyā saha tāṃ rātrimuṣitvā, tato jalacarādabhayavaraṃ labdhvā punarnivṛtto nānādeśānkṣetrāṇi ca niṣevamāṇaścitrasenasya rājño duhitaraṃ citrāṅgadāṃ tadātmajapratyarpaṇaśulkenopayeme | tatra tayā saha saṃvatsaradvayaṃ viharaṃstasyāṃ babhruvāhananāmānaṃ putramutpādayāmāsa | tānanujñāpya samudre snāsyaṃstatra muniśāpena grāhatāṃ gatāḥ pañcāpsaraso mocayankrameṇa prabhāsatīrthaṃ prāpya, tatra saṃgatena kṛṣṇena saha raivatagiriṃ prāptastadbhaginyāṃ subhadrāyāṃ mano babandha | so'pi svasurudvāhakālaprāptimubhayorānurūpyaṃ ca paśyannantarāyabhūtaṃ jyeṣṭhaṃ vañcayituṃ tasya yatitvaṃ kalpayitvā svayamudāsīna ivāsta| uttānasvabhāvo rāmastu tatra tatra carantaṃ taṃ kapaṭasaṃnyāsinaṃ svagṛhmānīya pūjayañśraddhālutayā tatraiva kaṃcitkālaṃ vāsayāmāsa | tathā vasan sa pārthastīrthayātrācchalena bhagavatā sarveṣvapavāhiteṣu, subhadrāmādāya svapuramājagāma | paścādviditavṛttāntena kṛṣṇānunītyā vinītakrodhena baladevena pāribarhapreṣaṇena tayorvadhūvarabhāvo'numene | subhadrāyāmabhimanyurnāma putro jajñe | draupadyāṃ tu prativindhyasutasomaśrutakarmaśatānīkaśrutasenākhyāḥ pañca putrāḥ kramātpañcabhyo'pi jātāḥ | manojavasāste kumārāḥ pārthādeva sarvāsravidyāmaśikṣanta
1.p30
atha nidāghasamaye strībhiḥ saha yamunātīre viharantau kṛṣṇārjunau babhrukeśo hiraṇyavarṇaḥ kaścidbrāhmaṇa upetya 'kṣudhito'smi, mamābhīṣṭamannaṃ datta'miti yayāce | 'kastvaṃ, kīdṛśaṃ vānnaṃ tavābhīṣṭa'miti pṛṣṭaḥ sa punarvabhāṣe 'ahaṃ kila hutabhuk rājñaḥ śvetaketordvādaśavārṣike satre'vicchinnayā''jyadhārayā mandaśaktirbhavaṃstadbhavataḥ parameṣṭhinaḥ śāsanenāgadaṃkāraiḥ sattvairauṣadhibhiśca saṃpannamidaṃ khāṇḍavavanaṃ bhakṣayituṃ ghaṭamānaḥ sakhyurastakṣakasya rakṣaṇodyatena maghonā śamito'smi | evaṃ saptakṛtvo vitathaprayatnaḥ punardhāturādeśena bhavantau śokāpanudau pratīkṣya sthito'smi' iti | 'āvayoḥ sāṃgrāmikamupakaraṇaṃ saṃpādaya, tena tavārthaṃ sādhayāvaḥ' ityarjunenoktaḥ saḥ, śvetāśvaṃ kapisparikaṃ divyaṃ rathaṃ, akṣayyau niṣaṅgau, gāṇḍīvākhyaṃ mahatkārmukaṃ ca varuṇādādāya tasmai prāyacchat | tathā bhagavate divyaṃ cakraṃ, kaumodakīti gadāṃ ca | tadanu svānumatyā tadaraṇyaṃ
1.p31
dahato dhūmaketornirvāpaṇāyodyatasya meghavāhanasya vyavasāyaṃ śarapañjareṇa moghayansa śvetavāhanastato bahirapasarato'pi jantūṃstasminneva juhavāmāsa | takṣakasya tvasannidhānena tatstrī putramaśvasenaṃ grasittrotpatantī, pārthena grīvāyāṃ khaṇḍitā vyāpadyata | tatputrastu cchinnavālaḥ kathaṃcinmocitaḥ | vṛtrahā tu savyasācinā saha ciraṃ yuddhvā, tamajayyaṃ manvānaḥ putrātparābhavaṃ bahumanyamāno'pākrāmat | tataḥ svatejasā guptāṃścaturo mandapālamuniputrānvinā sarvaṃ tadvanaṃ pañcadaśāhamaviśrāntatayā satṛṇamaśnnannalastata utpatantaṃ mayāsuraṃ jighatsurarthayāmāsa | tathetyuddhatāriṇi daityārau sutarāṃ bhītaḥ sa surāriviśvakarmā 'bībhatso ! māṃ pāhi' ityākrandati sma | 'mā bhaiṣīḥ' iti tena dattābhayaḥ sannamaratvalābhanirviśeṣāṃ prītiṃ prāpya mumude
1.p32
ityādiparva || tatastathā muditaḥ sa śilpī sānunayaṃ pārthamābabhāṣe—‘bho vyasanabāndhava, akāraṇavatsalasya bhavataḥ prītibhājanena sabhājanenātmanaḥ kṛtakṛtyatāṃ gantumicchāmi | tadādiśatu bhavān’ iti | sa tu ‘nanvanena tava sūnṛtena vacasaiva satkṛto'smi | na hi kāryāntaraṃ paṇitvā kṛcchrānmocanaṃ dharmaḥ’ iti bahuvāraṃ bruvannapi yadā tadabhyarthanāṃ kadarthayituṃ samartho na babhūva, tadā sakhyuḥ kṛṣṇasyābhimatācaraṇamanumene | tasmin rājñi sabhānirmāṇamādiśya dvārakāṃ gate, mayo manasāpyacintyavaibhavāṃ sabhāṃ nirmāya yudhiṣṭhirāya nivedya gurvī gadāṃ bhīmāya, devadattaṃ nāma śaṅkhamarjunāya ca pratipādya teṣāṃ bahumato yathāgataṃ gataḥ
1.p33
tāmadhyāsīno rājābhyāgataṃ nāradamarcayanpapraccha-‘apyasti kācidīdṛśī sabhā | yadi tato viśeṣaṃ jijñāse’ iti | tatheti tena prajāpatipañcamānāṃ dikpālānāṃ sabhāsu varṇitāsu kiṃcidiva kutukito'bravīt—‘devarṣe, kiṃprabhāvaḥ sa rājarṣirhariścandraḥ, yaditaḥ prayāteṣu bahuṣu rājasu, tamekamindrasabhāyāmitarāṃśca yamasabhāyāṃ vartamānānkīrtayasi’ iti | sa ca punaḥ pratyāha—‘pāṇḍava rājasūyamekamevendrasabhāṃ prati rājñāṃ sopānam | taṃ kratuṃ sa ājahāra, na tvanye | kriyānurūpā hi siddhiḥ | tava pitā pāṇḍurmanmukhena tvāmanuśāsti— ‘āyuṣman yudhiṣṭhira, āhara rājasūyam | balavatī me sudharmārohaṇāśaṃse’tyuktvā punarapi sābhyarthanaṃ māmidamāha ‘bhagavan, nahyayaṃ kālaharaṇakṣamo'rthaḥ| tadanenaiva pathā putramudyojayitumarhasi' iti| eṣa te guroḥ saṃdeśa' iti bruvanneva prasthitaḥ| tathā vyavasitamatiḥ sa rājā śaurimānāyya tena saha mantrayāmāsa| sa āha—'rājan! sarvaṃ rājakaṃ vaśīkurvatā hi rājasūya āhartavyaḥ| ata eva prāyeṇa khilībhūto'yaṃ panthāḥ| taṃ yadi nūtanayitumabhilaṣasi, tadā prathamaṃ māgadhasya nigrahopāyaṃ pratipadyasva| sa caṇḍakauśikaprasādalabdhamāmraphalaṃ vibhajya bhuktavatyorjananyoḥ śakaladvayātmanā jātastābhyāmujjhito jarākhyayā rākṣasyā saṃhito jarāsaṃdho babhūva| punaśca tasmānmunerbahūnvarālabdhvotsiktaḥ| sa narapaśunā paśupatiṃ yaṣṭuṃ ṣaḍaśītiṃ rājño'janirodhaṃ girivraje nirundhannāste| tannigrahe ca tava sāmrājyaṃ tadupayoginī puruṣadravyasaṃpat mahājanarakṣaṇaphalaṃ ca bhavati| tasmāduṣkaramapyamumarthaṃ kathamapi sādhayituṃ yatiṣye' iti bhīmārjunabhyāṃ saha girivrajaṃ vavrāja| jarāsaṃdhastu snātakaveṣeṇātithyasamaye prāptāṃstāṃstrīnarcayaṃsteṣāṃ liṅgena śaṅkitaḥ, tānadṛṣṭapūrvāṃśca manvānaḥ papraccha—'nanu veṣavisaṃvādīdaṃ jyākiṇādi bhavatāṃ kṣatrabandhutvamūhayati| kṛtrimeṇāpyanena brāhmaṇyāna niyantrito'smi bhavatāmīpsitaṃ vitarītum| tadalaṃ chadmanā| tathyenaiva sarvaṃ kathyatām' iti| bhagavān pratyavocat—'ahaṃ saḥ, yaḥ kulāṅgārasya tava jāmātuḥ kaṃsasya hantā| ayaṃ punarbakahiḍimbayoḥ saṃharttā bhīmo nāma dvitīyaḥ kaunteyaḥ| eṣa kilāsyāvarajaḥ, paśyatāmeva bhavatāṃ vīryaśulkāyāḥ pāñcālyā jetā jiṣṇuḥ| ete vayaṃ tvayā niruddhān rājño mumocayiṣavo dvandvabhikṣāmarthayāmaḥ' iti| tacchrutvaiva sa jahāsa, parijahāsa ca kṛṣṇam—'ehyehi mātulaghātin, manye māgadhaṃ kuhakena vijeṣyase pataṅga iva pāvakam | asakṛtpalāyitena tvayā saha punarapi dvandvakathāpi hrepayati mām | arjunastvakṣama eva mama prahāraṃ soḍhum | tadanena yotsye' iti bhīmena yuddhā, tena vīraṇadāraṃ dāritaḥ | atha kṛṣṇastānsarvānkṣatriyānvimocya, 'yakṣyamāṇasya rājño yudhiṣṭhirasya rājasūye bhavadbhiḥ sarvairapi sarvātmanā sahāyairbhāvyam' iti tānvisasarja | bhayāccharaṇāgataṃ jārāsandhi sahadevaṃ tatpituḥ pade pratiṣṭhāpya sarvairanujñātaḥ svapuramājagāma
1.p34
atha dravyasādhyatvādyāgasya, tadarthaṃ rājñā preṣiteṣu caturṣvapi bhrātṛṣu bhīmaḥ prācyānbahūndeśānvijitya, mātṛṣvastrīyeṇa śiśupālena sādaramabhyarhitaḥ sanmāgadhakarṇapauṇḍrakādīnkaradīkṛtya, mahatā svāpateyena nivavṛte | avācyāṃ tu sahadevaḥ śūrasenādīnviṣayānsvaviṣayīkṛtya, māhiṣmatīṃ praviśaṃstadīśasya nīlasya rājño jāmātṛtvamupagatena vītihotreṇa parīte svasainye, 'bhagavanhavyavāha, yuktaṃ nāmedaṃ bhavataḥ svārthabhūtaṃ miṣṭānnadāturarthaṃ vihantum' ityupasthāya prītena tena kare dāpite sarvameva dakṣiṇāpathamanāyāsenaiva vaśīkṛtya, laṅkeśvaraṃ vibhīṣaṇaṃ dūtamukhenopahāraṃ hārayanpratyāyayau | pratīcyāṃ tu nakulaḥ pūrvameva dāśārheṇa vaśīkṛtebhyo daśārṇādibhyo dāyamādāya dūtamukhena yadubhyaśca nivedya, svamātulena śalyena ca balyarpaṇena tarpitaḥ punareyivān | udīcyāṃ tvarjuna ānartādīni bahūnyupavartanāni pravarttanenaiva svavaśe vartayan , divaspatikalpaṃ prāgjyotiṣapatiṃ bhagadattaṃ ca bhāgadheyadayan, sarvānapi parvatīyānkharvitagarvānkurvan , himagiridvārā mānasasaraḥ saran , tatra gandharvebhyo maṇḍūkākhyāngandharvānāharan , amānuṣagocarebhya uttarakurubhyo'pyartharāśiṃ samarthayamānaḥ punarājagāma | tataḥ sa dhanaṃjaya iti ca kathyate
1.p35
tadanu mahāntaṃ ratnarāśimupāyanīkurvatā dāśārheṇa saṃbhṛtakratusaṃbhāro rājā sarvānlokānāhvātuṃ tatra tatra dūtānprahitya, nakulamukhena dhṛtarāṣṭrādīnsvavargīṇānsabahumānamānāyayāmāsa | anatilaṅghyaśāsanatayā tasya bhūpateḥ, adbhutākāratayā viśvakarmasabhāyāḥ, adṛṣṭapūrvatayā ca mahākratoścāturvarṇyamanyadvā mānuṣyakamitaradvā kṛtsnaṃ yugapadeva tatrājagāma ca yathārhasaparyām | tathā samavetānāmapi saṃmardakhedānabhijñānāṃ teṣāṃ janānāmannapānādinānopacārāya bhīṣmādiṣvadhikṛteṣu pailādīnṛtvijo hautrādau niyujya, svayaṃ brahmatvadhurāṃ dadhāne sarvavede bhagavati kṛṣṇadvaipāyane, yakṣyamāṇo rājā yājñasenyā saha dīkṣāṃ cakāra | atha yathāvidhi yathāsavanaṃ cānuṣṭhīyamāne kriyākalāpe, dīpyamāne tretāgnau, udghuṣyamāṇāyāṃ trivedyām, uttarottaramupacīyamānavācoyuktiprapañce sadasyavarge, sā sabhā dvitīyā brahmasabheva babhāse
1.p36
prāpte tu sutyāhe gṛhītāryo yajamānaḥ sarvāṃ sabhāṃ samīkṣamāṇaḥ śāntanavamidamaprākṣīt—‘pitāmaha, atra hi sarve'pi mahāprabhāvā anyonyaviśiṣṭāśca lakṣyante | ato na pārayāmi vivektum | bhavata eva hi vāyoriva sūkṣmatame'pyarthe'pratihatā gatiḥ | rājahaṃsamantareṇa ko'nyo nīrakṣīravivekāya kalpate | tadādiśa sarveṣāmabhyarhitatamam’ | so'pi vyācaṣṭa—‘āyuṣman yudhiṣṭhira, yo'yamasyāṃ saṃsadi bhāskara iva, paramayā śriyā dīpyate sa evāsya jagadvṛkṣasya mūlam | etasmiṃstarpite hi śākhāsthānīyasya sakalasya ca carācaravargasya tṛptirbhavati | nāstyasmānmahanīyaṃ kiṃcidapi | tadenaṃ puruṣottamamuttamayā pūjayā pūjaye'ti | tathā tasminsahadevenārcite, tadasūyakaḥ pūrvavairī śiśupālastānupālapate sma- 'aho mandāḥ, mahatyasminsamāje brahmakalpānbrahmarṣīn, mahendrakalpān rājarṣīṃścātītya kathamayaṃ gopālaḥ praśasyatamo bhavatām | pralapatu nāmāyaṃ jarāpasmāragṛhīto'jāgalastana iva vṛthā vṛddho gāṅgeyaḥ| kathaṃ bhavatāmapi mativiplavaḥ | mahābhujaṅgasya pāṭaccaravṛtteḥ kūṭadharmaṇo'sya puruṣādhamasya kathaṃ vā puruṣottamatā | neyamarhaṇā, kiṃtu bhavatāmeva garhaṇā | dhigdhikaprājñamānino'nabhijñān' iti paribhāṣamāṇo bahubhiḥ kṣatriyaiḥ sahodatiṣṭhat | tatsāntvanāya ghaṭamāne jyeṣṭhe— 'vatsa, nāyamanunayārha' iti pitāmahena niṣiddhe, 'mādhavadviṣo mūrdhānina kṣipyata' iti vāmacaraṇamutkṣipya darśayati sahadeve, punaḥ punaradhikṣipatastasya durātmanaḥ paruṣākṣaraparaṃparāvidīrṇakarṇo vṛkodaro daṇḍāhato mahoraga ivotpapāta | tamapi pitāmaho jhaṭiti nivārayannidamācakhyau— 'āyuṣmanbhīma, yenāymojāyate tacchṛṇu | ayaṃ puruṣapāśastryakṣaścaturbhujaśca jāto rāsabhavadrāsa | tena hrīyamānau jighāṃsū mātarapitarāvaśarīriṇī vāṇītthamabhāṇīt —'yasyāṅkastho'yaṃ vikṛtiṃ hāsyati, tenaivāsya saṃsthā, tadalamāyāsene'ti | atha tatra tatra parīkṣyamāṇo'yaṃ vāsudevasyotsaṅgasaṅgamātreṇa prakṛtiṃ prāpadyata; asya jananī tu vikṛtiṃ prāpadyata 'kathamātmano bhrātṛvya evātmajasyāpi bhrātṛvyaḥ' iti | yācamānāyai tasyai bhagavān— 'pitṛṣvasaḥ tava putrasya śatamaparādhanmarṣayāmī'ti varamadāt | ato bhaṣatyeṣa bhaṣakaḥ| harirenaṃ sādhayiṣyati' ityupararāma | punarapi parīvādamukharasya tasya śirasi cakradhārāpathaṃ prāpite, tatkalebarotthamamānuṣaṃ tejastameva kāraṇamānuṣaṃ viveśa | tatkṣaṇaṃ rājñaḥ śāsanena nirvartitapitṛkṛtyaṃ śiśupāliṃ dhṛṣṭaketuṃ pārthaścedīnāmīśvaraṃ vyadadhāt
1.p37
anantaraṃ vāsudevo vyāsādibhiḥ saha yajvānaṃ yudhiṣṭhiraṃ patnyā saha sāmrājye'bhyaṣiñcat | abhiṣiktena tena samrājā yathārhamuttamenaiva kalpena ṛtvigādayo brāhmaṇā anye kṣatriyādayaśca pūjitāḥ santastamanujñāpya tatkratuvaibhavamevāsakṛtpraśaṃsanto yathābhilaṣitamagaman
1.p38
duryodhanastu tatraiva katipayāndivasānnivasaṃstathāvidhena tadudayenānātapopayukta ivārkakāntaḥ saṃtatamantarrāāhatasaṃtāpastairalaṃkṛtāṃ tāṃ sabhāṃ praviśati sma| āntareṇa mātsryeṇa bāhyena tatprabhāprācuryeṇa cāndhaṃbhaviṣṇuḥ so'ndhasūnuḥ prasannasalilāyāṃ padminyāṃ sthalabhrameṇa patan, paśyatāṃ sarveṣāṃ, viśeṣataḥ kṛṣṇābhīmakṛṣṇānāṃ prahasanāspadaṃ babhūva | sapadi kaśāghāteneva pratinivṛttaḥ sa mānī dvārabuddhyā bahirdvāreṇa nirgacchanphāle nihato bhīmena bahirgamitaḥ puraṃ gacchan śakunisamīpe vilalāpa—'mātula mātula, yadyadasmābhirapadhyātaṃ tattadanyathaiva vṛttam | bhīmasya māraṇopāyastu vāra ṇāyutabalaprāptyupāyo babhūva | kṛṣṇavartmaprayogastu kṛṣṇālobhavartmāsīt | khāṇḍavavanavilambhastu gāṇḍīvopalambhaheturabhūt | adhunā tu yudhiṣṭhire divākaraṃ iva dīpyamāne'haṃ divāndhaḥ saṃvṛtto'smi | mahāntamartharāśimupadīkṛtya 'ayamaham, ayamaham' iti rājñaḥ samayaṃ pratipālayatāṃ bhūpānāmekatamenāpi nāha gaṇitaḥ, gajendrasaṃnidhau mārjāravaditaścetaśca dhāvan | ratnavyaye niyuktena ca mayā sarvaṃ yugapatkṣapayituṃ pravṛttenāpyakṣayatayā tadrāśeḥ tasyaiva rājño vāndhānyakaguṇaḥ pūrito nātmano manorathaḥ | caramaṃ sabhāvṛttaṃ, tava ‘dhṛtarāṣṭraja’ iti bhīma saṃbodhanasyākūtaṃ ca tvameva jānāsi | pārthivasārvabhaumādiśabdāśca nirupacaritāstasminneva rūḍhāḥ| mama punargehenarddinaḥ kimanayā balibhugjīvikayā' iti prāyamupaviveśa | 'bhoḥ kimityasthāne nirvedaḥ | sadā vyuttiṣṭhamānena hi puruṣeṇa bhāvyam | yadi pareṣāmṛddhiṃ na sahase, tarhi devanena tāmapahrarāmi | dhanabalābhyāṃ pakṣābhyāmudyacchamāno'pi puruṣa upāyerajjunā pāryate śakunirivādhaḥ pātayitum | tadalaṃ viṣadya' iti sāntvayatā saubalena dattahastaḥ sa durmatiḥ pitaraṃ kathaṃcidabhyupagamayya tena devanasabhāṃ kārayāmāsa
1.p39
tataḥ prahitākṣatturākarṇitatadīyadurmantraḥ sa samrāṭ “mahaddhi vyasanamidaṃ dyūtaṃ nāma | vikatthinaḥ sukṛtamiva kitavasya svaṃ sadya eva bhogena vinā vinaśyati | kimityaśiṣṭasevitaṃ vartma gaccheyam | kimiti vā ‘āhūto na nivarte' ityātmano vrataṃ jahyām” iti tayorgurulāghavaṃ vimṛśan, sarvanāśonāpi vrataparipālanaṃ varamiti niścinvhāno bhrātṛbhirbhāryayā ca tāṃ sabhāmayāsīt | āgacchanneva sa śakunināhūtastatheti tena devitumārebhe| tatra sabhike lagnake ca duryodhane, sa dhūrtaimadhuro gāndhāraḥ ayaṃ dhanarāśiḥ, iyaṃ ratnarāṇiḥ, iyaṃ rathakaḍyā, idaṃ pādātama, iyaṃ grāmatā iti yudhiṣṭhireṇa yo yo glahaḥ paṇitastaṃ sarvaṃ gharmāṃśuriva rasāyā rasaṃ kṣaṇena cucūṣa | atha krameṇa sahadevādīnbhrātṝnātmānaṃ ca paṇīkṛtya parājitaḥ san ‘draupadyā dīvya’ iti tena kīrtite tatheti tāṃ paṇyāmāsa | tasyāṃ ca jitāyāṃ 'jito'smi' iti vadan sa pārthivo nistaraṅga iva taraṅgamālī svayaṃ tūṣṇīmupararāma
1.p40
tāvadeva jitakāśī suyodhanahatakaḥ kṛṣṇāṃ sabhāma ānetuṃ kṣattāramuddhatamādiśastenādhikṣiptaḥ saṃstadvacanamasatkṛtya prātikāminaṃ prajighāya | tena niveditārthā sā devī vajrapāteneva vidīrṇahṛdayā tamāha— 'bhadra sūta, pṛccha taṃ kitavaṃ rājānaṃ, prathamataṃraṃ kimahamaṃ parājitā, uta bhavān | tajjñātvāhamāgacchāmi' iti | tena tathā pṛṣṭe tasminvācaṃyamavattūṣṇīṃbhūte, 'ihaiva sā cāsau ca vivadetāṃ, śīghramānaya' iti punarduryodhanapreritaḥ sa tathā gatvā punaśca tasyā uktimādāya sabhyānidamāha—'śaṛṇuta sarve rājñyā vijñaptiṃ yadatra dharmyaṃ tadādiśata, sajjāsmi tathānuṣṭhātuṃ'miti | teṣu bhayenāneḍamūkavatsthiteṣu duryodhanasyānantarajo bhrātā duḥśāsano jyeṣṭhasya śāsanena tāṃ keśapāśeṣu gṛhītvā sabhāyāmācakarṣa | tena bahutaraṃ kliśyamānā sā kṛśāṅgī—'pāpātman, kathamanyadārānspṛśasi, kathaṃ vā malavadvāsasaṃ gurujanasaṃkulaṃ sado nayasi | nanu mandātman, ātmanastapo bhartṝṇāṃ mataṃ ca rakṣantyā hi mayopekṣito jīvasi | bhoḥ sadasyāḥ, kiṃ sarve'pi bhavantaḥ paśyanta eva na paśyanti | kimahaṃ kurūṇāṃ dāsībhūtā vā na vā | vivicya brūta | nanu bhavanto'pi kalatraduhitrādimanta eva | parasya saṃkaṭeṣvātmānamupamimāno hi sādhurbhavati | kimidamaraṇyaruditaṃ, yena na kaścidapi pratipadyate' iti vilalāpa | bhīṣmastvāha—'śaṛṇu bhadre, kathamātmano'pyanīśasyānyatra svāmyam, kathaṃ vā dharmanityo yudhiṣṭhiro'svāmyakaṃ glahayediti vipratipattyā vivicya vaktuṃ na pārayāmi' iti | 'nanu kiṃ svayaṃ dideviṣuṇā rājñā paṇitam | anakṣajñatām, āhvāne'pratyākhyānavrataṃ cāsya rājñaśchidraṃ paśyadbhiḥ parairbalātpratāritasya ceṣṭitamapi kathaṃ pramāṇayanti bhavantaḥ' iti vikrośantyāstena durātmanā dodhūyamānāyāstasyā rājaputryāḥ kaṭākṣāṅkuśatāḍito vṛkodaraḥ kṣubhitamatiridamujjagāra—'āharāhara sahadeva vahniṃ, apaṇyāṃ sukeśīṃ paṇitavantau rājñaḥ karau didhakṣurasmī'ti | tatkṣaṇamarjunaḥ—'bhīmasena, kathamevamabhūtapūrvamasamīcīnaṃ ca pralapanpareṣāmantaraṃ prayacchasi | sarvātmanā prabhuhyaryamasmākam | niyaccha jihvām | idaṃ hi yaśasyaṃ saṃpatsyate' iti taṃ śamayāmāsa | atha duryodhanasyāvarajo bhrātā vikarṇastasyāḥ kleśamasahiṣṇuridaṃ vyājahāra —'bho bhoḥ sabhyāḥ, kimiti sarve joṣamādhve | śṛṇuta me matam—kathamimāṃ pañcasādhāraṇīmekasya paṇayitumadhikāraḥ | kathaṃ ca vā parādhīnīkṛtātmanaḥ svāṃśe ca prabhutā | na cāyamimāmātmanā paṇayāmāsa | sarvamupadhinā haratānena saubalena paṇanāya kīrtitāmimāṃ mohavivaśo'yaṃ tathetyāha | na hi vyasanapatitasya ceṣṭitaṃ vyavahārasaham | ato manye sarvatheyaṃ pāñcālī na jitaive'ti | tadanu yugapadeva sādhuvāde samudbhūte, taṃ nivārayan karṇo vikarṇaṃ paribhāṣate sma—'re re prājñamāninnātmajña, kathamiyamadāsī | paśya re mūrkha | sāmudāyikaṃ dravyamekadeśinā paṇitaṃ saditarairaṃśibhiranākṣiptaṃ yadi, tasya sarvaireva paṇitatvamārthikaṃ hi | ardhaṃ hyātmanaḥ patnī | parājitaṃ pauṃsnamaṃśamajitena straiṇāṃśena pratyāhartuṃ rājñā yatitaṃ yadi, ko'tra mohaḥ, kaśca vā gāndhārasyāpatyāyaḥ | aho komalaprajño'si | atha vā duḥśāsana, asyā dāsyā eṣāṃ ca vāsāṃsyapahara’ ityādideśa
1.p41
tatkṣaṇaṃ teṣu svamuttarīyamapāsya bhūmiṣṭheṣu duḥśāsanenākṛṣyamāṇavasanā sā bālā tasminmahājanasamavāye kañcidapyātmanastrāṇāyāpaśyantī dīnabandhuṃ devaṃ hṛṣīkeśaṃ kṛṣṇaṃ manasā śaraṇaṃ yayau | sadya eva tadājñayā dharmadevatā tāmadbhutairvastrairāvṛṇot | sa nīco duḥśāsanastasyā bahūni vasanānyakṛṣya svayaṃ śrānto vyaraṃsīt | bhīmastu yudhi tadvakṣorudhirapānamātasthe | anantaraṃ ca ‘atrāsva’ iti vastramākṛṣya tasyai duryodhanena vāmorau darśite, taṃ gadayā samare bhinadmīti dvitīyāṃ pratijñāṃ cakre | athānimittadarśanena śaṅkito dhṛtarāṣṭro draupadyai varadānavyājena teṣāṃ sarvasvamapi pratyarpya, tānindraprasthāya prasthāpayāmāsa
1.p42
duryodhanastu duḥkhitaḥ pitre nyavedayat—‘tāta, bhīmādayo'timātraṃ saṃrambhiṇo yānti| manye saṃprahāra āsannataraḥ | ataḥ prāgeva te nigrāhyāḥ| tadākāraya tānpunadyūtāye’ti | tena tathāhūto yudhiṣṭhiro daivamaparihāryaṃ manvāno nivavṛte | parājitasya svavargīyaiḥ saha dvādaśavārṣikaṃ vanavāsam, paścādekaṃ saṃvatsaramajñātavāsaṃ, tadā yadi teṣu kaścidapi jñāyeta, tataḥ sarveṣāmeva punarvānavāsādi, tāvattadīyadhanaṃ jeturvaśagamiti caikaṃ glahaṃ vidhāya punardyūte pravṛtte, prāgvadyudhiṣṭhiraḥ parājitaḥ san vanāya pratasthe | tadā ‘gaurgauḥ’ iti puro nṛtyati duḥśāsane kaṭukabhāṣiṣu ca karṇādiṣu, kupito bhīmaḥ sarveṣāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ vadhāya tṛtīyāṃ pratijñāṃ cakre | tathā pārthaḥ sānubandhasya karṇasya, sahadevaḥ śakuneḥ, nakulo dhārtarāṣṭrānuyāyināṃ ca vadhāya pratyekaṃ pratijñāṃ kṛtavantaḥ| atha te mātaraṃ vidure nyāsīkṛtya sabhāyāṃsapurohitāśca nagarātpravavrajuḥ
1.p43
iti sabhāparva
2.p1
evaṃ pravrajantaste'nuvrajataḥ paurānanunayena nivṛtya, ānuyātrikairindrasenādibhiḥ, kaiścidbrāhmaṇaiśca saha gaṅgātīre tāṃ niśāmanaiṣuḥ | paredyavi kṛtāhnikau rājā tāndvijānidamāha—‘viprarṣabhāḥ pratijñāsaritamuttīrya, punarbhavatāṃ goṣṭhīṃ praveṣṭumabhilaṣāmi’ iti | ‘guṇasindho paurava, dānāvarjitā hi dvijā madāndhamapi na varjayanti, kiṃ punarbhavantam | vaikhānasavṛttayo vayaṃ bhavataḥ kleśaṃ laghayitumāśaṃsāmahe’ iti | taiḥ pratyuktaḥ sa purohitamapṛcchat—‘bhagavan, evamete nirbandhanti, na yuktā hyamīṣāṃ madagre svavyāpāreṇa dehayātrā | na cādhunā bhrātṛnuparoddhuṃ dhṛṣṇomi | tadeṣāṃ bharaṇopāyaṃ vimṛśatu bhavān’ iti | atha tadupadiṣṭena mantreṇāryamaṇamupasthāya sa tasmāttāmrapātramavindat | tatra pakvamannādi mitamapyādraupadībhojanamakṣayyaṃ bhavati | tena brāhmaṇādīnsaṃtarpayan vane'pi sa rājā dānapatirbabhūva | tataḥ kāmyakaṃ yāntaste mārgamuparundhati kimmīrākhye bakāsurabhrātari bhīmena tadbhrātuḥ sasthānaṃ prāpite, tadvanametya tatra nyuṣuḥ
2.p2
svaputranindayā pāṇḍavapraśaṃsayā ca kupitena dhṛtarāṣṭreṇa niraste kṣattari yudhiṣṭhirasamīpagate tenaiva punaśca pratyāhṛte ca sati, taṃ saṃdhyarthaṃ ghaṭamānaṃ matvā, tataḥ prāgeva vanasthānapi tānabhiyoktumudyukto duryodhano vyāsena niṣiddho virarāma | atha tadājñayā ‘jñātīnāṃ mitho bhedo na yuktaḥ’ ityupadiśanmaitreyaḥ svavākyamanādṛtya, skhorau tāḍayantaṃ taṃ dhārtarāṣṭrahatakaṃ, ‘tavorūṃ bhīmo bhetsyati’ iti śaptvā jagāma | tadanu vanasthāṃstāndraṣṭumāgato haristeṣāṃ tathāvidhayā daśayā kupitaḥ san ‘tadānīṃ sālvavadhavyagratayāsmābhirāgantuṃ na pāritam | adhunā tānhanmi’ ityuttiṣṭhan ‘caturdaśe varṣe sarvaṃ kariṣyasi’ ityarjunena sāntvitaḥ svasāraṃ tatputraṃ cādāya dvārakāmāpa | tathā dhṛṣṭadyumnādayo droṇādīnāṃ vadhaṃ pratijñāya, prativindhyādibhirbhāgineyaiḥ saha svamāvāsamagaman
2.p3
atha dvaitavane vasansa ekānte jātucitkṛṣṇayābhyadhāyi “āryaputra, jāne kurusadasi bhavatā sahajaṃ tejo'pi paṇīkṛtam | anyathā ‘atyutkaṭo vyatikramo durbalamapi vikramayati’ kuti lokoktirmahākṣatriye tvayi kathaṃ vyabhicaritā | ātatāyini kṣāntiriti vipratiṣiddhamidam” iti | ‘ayi kalyāṇi, niyatitantro hyayaṃ loko, na punaḥ svatantraḥ | svatantre tu kṣāntirakṣāntiśca | akṣānto hi paśureva na puruṣaḥ | kṣāntirbalavatāṃ bhūṣā, durbalānāṃ tu parāyaṇam | tadbhadre, pratīkṣasvāvāmaṃ daivam’ ityāśvāsayantaṃ taṃ jyeṣṭhaṃ vṛkodaro'vādīt ‘ārya, trayodaśe varṣe kathamajñātacaryāṃ pārayiṣyāmaḥ | na hyādityaḥ pratalena vidhātuṃ śakyaḥ | tataśca puruṣāyuṣavrataṃ bhaviṣyati | yo yaddharmā taṃ taddharmopacarediti hi nītivādaḥ | saṃvatsarapratinidhitvena kvacinmāso'pi gaṇyate | atītāśca trayodaśa māsāḥ | taṃ nyāyamatrātidiśa| vyapadiśa pratijñāṃ pāritām | ādiśāsmānpareṣāmavarodhakabarīrvikārayitum | kārayituṃ cāsyāstapasvinyāḥ kabarīsaṃyamanam’ iti | tatprasaṅgādbhīṣmādīnāmatirathānāṃ durjayatvamākalayya durmanāyamāne rājani, bhagavānbādarāyaṇaḥ svayamāgatya tasmai pratismṛtiṃ nāma vidyāmupadideśa| ādiśe ca tayā vidyayā divyāstrasaṃgrahāyārjunaṃ preṣayitum
2.p4
tena tathā niyukto guḍākeśastadvidyāvalenāviśrānta eva gacchan pathi saṃgatena vipraveṣeṇa śakeṇānumataḥ san, śaiśiragirau maheśvaraprasādāya tapaścacāra| krameṇāmbhakṣe vāyubhakṣe ca tasmindhnaṃjaye niścalayā manovṛttyā kāṣṭhamunivattiṣṭhati, hṛdi vāstavvasya kṛśānuretasaḥ samujjvalanādiva tanmūrdhātyoṃ dhūmo nikhilamapi viṣṭapaṃ tāpayati sma| varāharūpeṇa mūkākhyena dānavena vihataniyamaḥ sa yāvadgāṇḍīve śaraṃ saṃdhatte, tāvat ‘mā prahara mā prahara mayā parigṛhītapūrve'smin’ ityudottaṃ vadan strīmaṇḍalaparivṛtaḥ kirātasaṃsthānaḥ kaścidapūrvaḥ puruṣaḥ samadṛśyata tamanādṛtya pārthaprayuktena, tathā tatprayuktena ca dvābhyāṃ śarābhyāṃ yugapatpārśvadvaye ca viddhaḥ so'suro gharaṭṭayantrāntargata iva niṣpiṣṭo mamāra| tatastena kirātena pravṛddhasaṃprahāro gāṇḍīvī sarvairastraśastrairapi prahṛtya kṣīborderāyudho dhanurdaṇḍena taṃ mūrdhni jaghāna| tadapi grasamānena tena dvaṃdva'padhvastaḥ sa mṛṇmayyāṃ mūrtau puraharamāvāhya, vijayārthī vijayo bhaktyā pūjayāmāsa| atha mūrtau svenārcitaṃ puṣpaṃ tasya kirātasya śirasi paśyannarjunaḥ kirātaveṣeṇa maheśvaramāgataṃ niścitya tamasakṛtpraṇamya tuṣṭāva| bhagavānapi svarūpeṇāvirbhavan "vatsa pārtha, tuṣṭo'smi, gṛhāṇedaṃ pāśupatāstram| idaṃ kṛcchādanyatra mānuṣeṣu na prayojye’ miti samayena svamastraṃ citīrya tadastrāṇi ca pratyarpya svayamagocaro babhūva
2.p5
atha yathāpradeśamāvirbhūtebhyo yamādibhyastribhyo dikpatibhyo gṛhītāstramatmajamindraḥ ‘vatsa kaunteya, mallokamāgatasya te sarvaṃ sādhayāmi’ ityuktvā taiḥ saha tirodadhe | tatkṣaṇamāgatena divyarathena svargaṃ prāptaḥ sa tatra svapituḥ sakāśātsarvāmastravidyāmavāpya, gandharvarājāccitrasenād gāndharvaṃ ca sāmastyena jagrāha | kadācidurvaśī vivikte pārthamāha'kumāra, bahvīṣvapsarassu nṛtyantīṣu mayyeva tava dṛṣṭiḥ sasañja | tadiṅgitajñena tava pitā tvayi niyuktāṃ svayaṃ cānuraktāṃ māṃ vijānīhi' iti | 'nanvasmadanvaye pūrvatamasya purūravasaḥ priyatameyamiti prapitāmahīpratipattyā hi mayā tvamīkṣitā | kathaṃ naptari mayi tavānurāgaḥ | muñca muñcamamasadāgraham' ityarjunena vigarhitā sā 'tvaṃ ṣaṇḍaḥ san nartako bhaviṣyasi' iti krudhā taṃ śaśāpa | sahasrākṣastu bhāvinyāmajñātacaryāyāṃ tacchāpasyopayogaṃ tadantena tadantaṃ ca vyavasthāpayāmāsa
2.p6
'ārya, caturdaśe varṣe punarapi taddevanāyāhūtaḥ kiṃ vakṣyasi | ayameva hi nyāyastadāpi bhaviṣyati | nahyayaṃ pareṣāmagocaro'rthaḥ | evaṃ ca yāvajjīvaṃ vyasanamahodadhau plāvitāḥ smaḥ' iti bhīmenokte, tasyāparihāryatāmākalayya rājā niśaśvāsa | atrāntare bṛhadaśvo nāma maharṣiḥ provāca- 'śṛṇu samrāṭ, niṣadheṣu nalo nāma rājā''sīt , yaṃ puṇyaślokamāhuḥ | sa hyanakṣajño'pi damayantyāḥ kṛte kalinā pravartitaḥ puṣkareṇa dyūte parājitaḥ svaparāyaṇāṃ bhāryāmardhavāsasaṃ vane parityajya paribhramannṛtuparṇādrājarṣeraśvahṛdayavinimayenākṣahṛdayamavāpya, tataḥ kaliṃ nirdhūya kalatraputrādibhiḥ sahitaḥ punarapi svaṃ rājyaṃ yathāpuraṃ śaśāsa | na hyakṣajño dyūte parājīyate | yathā bhavānapi parānvijitya pitryaṃbhāgamavāpsyasi' ityuktvā tasmā akṣahṛdayamupadideśa | tāvatpuraṃdaraprahito lomaśo nāma maharṣirarjunasya yogakṣemavarṇanena yudhiṣṭhiramāśvāsayansaparivāraṃ taṃ tīrthayātrāyāṃ pravartayaṃstatra tatra tattanmāhātmyaṃ vyācakṣāṇa idamāha—'atra sindhoḥ pātā, nahuṣasya pātayitā, vātāperjarayitā, lopāmudrākamitrā munistapastepe| idamaṅgadeśāvagrahanigrāhakasya lomapādajāmāturvibhaṇḍakasutasyarśyaśṛṅkhamunerāyatanam| atra girau triḥ saptakṛtvo viśasitakṣatāṅkarasya jāmadagnyasyāśramaḥ' iti nirdiśanprabhāsatīrthaṃ prāpya tatra vāsudevādibhiḥ sāntvitamajātaśatruṃ sagaṇamanyatra nayannāha—' iyamaśvinau somapīthinau kṛtavataḥ stambhitavajrahastahastasya sukanyājānerbhārgavacyavanasya siddhibhūmiḥ| eṣā putraśokena nirviṇṇasyātmānaṃ pāśairbaddhvā patitavato vasiṣṭhasya vipāśīkaraṇādvipāśā nāma nadī| idaṃ śyenakapotātmanāgatābhyāmindrāgnibhyāṃ parīkṣitasya śiveḥ sthānam| iyaṃ vāde pitṛjetāraṃ vandinaṃ vijitya snātavato'ṣṭāvakramuneraṅgānāṃ samīkaraṇātsamaṅgā nāma sarit| etadraibhyāparādhena māritasya yavakrītasya devatāprasādena punarujjīvanasthānam' iti darśayankulindeśvarasya subāhorviṣayaṃ prāpayāmāsa| tatrendasenādīnnikṣipya sitaparivāraḥ pārthivo gandhamādanaṃ gacchangantumaśaktāṃ draupadīṃ voḍhuṃ smṛtena sapadyāgatena saparivāreṇa ghaṭotkacena sarvānivātmanā saha vāhayanbadarikāmabhajata
2.p7
tatra gandhavahānītena saugandhikena punastādṛśāya kusumāya spṛhayantyāṃ preyasyāṃ, tanmanorathaṃ pipūrayiṣurgandhavāhanandanastallakṣyeṇa prāgudīcīṃ diśaṃ gacchanpathi śayānena mahatā vānareṇa niruddhagatistaṃ yadā svayaṃ calayitumapi na śaśāka, tadā 'nāyaṃ prākṛtaḥ kapiḥ' iti matvā taṃ praṇamya tasya tattvamapṛcchat | so'pi svāṃ kathāṃ kathayāmāsa— 'tāta mārute, tava bhrātaraṃ śrīrāmadāsamāñjaneyaṃ māṃ viddhi | vatsasya tava didṛkṣayātra sthito'smi | tadgaccha, bhāvini yuddhe tavānujasya rathe tiṣṭhansāhyaṃ kartāsmi' ityuktvā tadabhyarthanayā viśvarūpaṃ ca darśayitvā svayamantaradadhāt | bhīmo'pi bhrāturhanumato viśvarūpaṃ manasā bhāvayaṃstāṃ nalinīṃ praviśya prahartumudyatāni tadrakṣīṇi rakṣāṃsi ca nihatya svairaṃ puṣpāṇyavacikāya | vaiśravaṇastu tadāharaṇamanumanyate sma | yudhiṣṭhirastu śaṅkitastatraitya tenānujasya ceṣṭitena vyathitastaṃ vinaya̍stena saha punarbadarikāmagāt | tatra jaṭāsuro nāma niśicaro vipracchadmā rājñā satkṛto vasan, bhīme bahirgate sarvāṃstānharanpathi yadṛcchayā saṃgatena tena cūrṇapeṣaṃ pipiṣe | tataste gandhamādanasyopatyakāyāmārṣṭiṣeṇāśramamāsādya tenādṛtāstatraiva kañcitkālaṃ ninyuḥ
2.p8
mahāhṛdāduḍḍayamānasya nāgāśanasya pakṣavātenādho vikṣiptaiḥ pañcavarṇaiḥ puṣpairākṣiptacittāyāḥ kṛṣṇāyāḥ kṛte'dhityakāmāruhya tānyavacinvanvṛkodarastatra vighnamācarato rākṣasānmaṇimannāmnā tadadhyakṣeṇa saha kṣapayāmāsa | tacchabdena śaṅkitaḥ sarvaiḥ saha taṃ deśamabhipatya tatkarmaṇā hrīṇībhūto'jātaśatruḥ 'bhadra, kiṃ punaḥ punaruktena | mama priyamicchasi cedevaṃ sāhasiko mā bhūḥ' iti taṃ vyanaiṣīt | athāgataḥ kubero bhayena praṇatāṃstānāha—'pāṇḍava, niṣṭhīvanakupitena kumbhasaṃbhavena śapto'yaṃ saparivāro mama sakhā maṇimān | ata eva tava sodaryeṇa hanyamāno'yaṃ mayopekṣitaḥ | śīghrameva phalguno'tra samāgamiṣyati | tāvadatraiva sukhaṃ vasata' ityādiśya prayayau | arjunastu tāni tāni divyāstrāṇyavāpya nidāghacaṇḍāṃśuriva durādharṣatejāḥ sahasradhuryeṇa rathena saṃvatsarapañcakasyānte bhrātṛṇāmakṣipathamavatatāra | drāghīyasā viraheṇākṣiṇa nirūḍhamandhatamasaṃ tamo'paha ivāpagamayan , utkaṇṭhājanitaṃ tāpaṃ sudhāṃśuriva nudan , gāṇḍīvī sabahumānaṃ mātaliṃ pratyāvartya, bhrātṛbhyaḥ prasthānādikamurvaśīsaṃvādāntamātmavṛttāntamuktvā, punarrabhāṣe—'kṛtāstraṃ māṃ bhagavāndivaspatiḥ sāṃgrāmikāṇi sarvopakaraṇāni kalpayannivātakavacavadhāya prāhiṇot | so'haṃ tatheti mātalidvitīyo gacchansarvānapi tānnihatya pratinivṛttaḥ pathi kāmage hiraṇyapure vāstavyānkālakeyānpaulomāṃścāsurānsurairavadhyānviditvā, tānpāśupatāstreṇa nyavadhiṣam | tato bhṛśaṃ tuṣṭastriviṣṭapeśvarastānīmāni sāṃgrāmikopakaraṇāni madīyāni kṛtvā, idaṃ kirīṭaṃ mama mūrdhni svayaṃ nidhāya 'vatsa kirīṭin , sveṣāṃ raṇaraṇakamapākuru' iti visasarja” iti | paredyavi harivāhane svayamāgatya tānsāntvayitvā gate, bhrātṛbhyo divyāstradarśanodyataṃ kirīṭinaṃ nāradaḥ prāpya ‘ ete tavāstrāṇi samarasamaye drakṣyanti | alakṣye prayuktāni tvetāni jagatkṣobhayeyuḥ | tadadhunā māstu' iti nivārayāmāsa
First 51 of 220 passages. Read on
See also: more in Verse epitomes and versifications
- Namaramayana (Nāmarāmāyaṇa) — Sanskrit
- Kadambarisangraha (Kādambarīsaṅgraha) — Sanskrit; partly digitised
- Ramakathamanjari (Rāmakathāmañjarī) — Sanskrit
- Samkshiptaramayana (Saṃkṣiptarāmāyaṇa) — Sanskrit; partly digitised
- Ramayanabharatasarasamgraha (Rāmāyaṇabhāratasārasaṃgraha) — Sanskrit; 1520–1593 CE; partly digitised
- Abhinavakadambari (Abhinavakādambarī) — Sanskrit; 1713 CE; partly digitised
Discussed in 1 studies in Pramāṇa (listed on the page).