Harivamsha App.I.5
Critical edition (BORI) App.I.5
- Language
- Sanskrit
App.I.5.1
yudhiṣṭhira uvāca
kimarthaṃ brahmadattasya pūjanīyā śakuntikā /
yudhiṣṭhira uvāca
kimarthaṃ brahmadattasya pūjanīyā śakuntikā
App.I.5.2
andhaṃ cakāra gāṅgeya jyeṣṭhaṃ putraṃ purā vibho //
andhaṃ cakāra gāṅgeya jyeṣṭhaṃ putraṃ purā vibho
App.I.5.3
ciroṣitā gṛhe cāpi kimarthaṃ caiva tasya sā /
ciroṣitā gṛhe cāpi kimarthaṃ caiva tasya sā
App.I.5.4
cakāra vipriyam idaṃ tasya rājño mahātmanaḥ //
cakāra vipriyam idaṃ tasya rājño mahātmanaḥ
App.I.5.5
pūjanīyā cakārāsau kiṃ sakhyaṃ tena caiva ha /
pūjanīyā cakārāsau kiṃ sakhyaṃ tena caiva ha
App.I.5.6
etaṃ me saṃśayaṃ sarvaṃ prabravīhi yathātatham //
etaṃ me saṃśayaṃ sarvaṃ prabravīhi yathātatham
App.I.5.7
bhīṣma uvāca
śṛṇu sarvaṃ mahārāja yathā vṛttam abhūt purā /
bhīṣma uvāca
śṛṇu sarvaṃ mahārāja yathā vṛttam abhūt purā
App.I.5.8
brahmadattasya bhavane tan nibodha yudhiṣṭhira //
brahmadattasya bhavane tan nibodha yudhiṣṭhira
App.I.5.9
kācic chakuntikā rājan brahmadattasya vai sakhī /
kācic chakuntikā rājan brahmadattasya vai sakhī
App.I.5.10
sitapakṣā śoṇaśirāḥ sitapṛṣṭhā sitodarī //
sitapakṣā śoṇaśirāḥ sitapṛṣṭhā sitodarī
App.I.5.11
sakhī sā brahmadattasya sudṛḍhaṃ baddhasauhṛdā /
sakhī sā brahmadattasya sudṛḍhaṃ baddhasauhṛdā
App.I.5.12
tasyāḥ kulāyam abhavad gehe tasya narottama //
tasyāḥ kulāyam abhavad gehe tasya narottama
App.I.5.13
sā sadāhani nirgatya tasya rājño gṛhottamāt /
sā sadāhani nirgatya tasya rājño gṛhottamāt
App.I.5.14
cacārāmbhodhitīreṣu palvaleṣu saraḥsu ca //
cacārāmbhodhitīreṣu palvaleṣu saraḥsu ca
App.I.5.15
nadīparvatakuñjeṣu vaneṣu vividheṣu ca /
nadīparvatakuñjeṣu vaneṣu vividheṣu ca
App.I.5.16
praphulleṣu taḍāgeṣu kahlārasusugandhiṣu //
praphulleṣu taḍāgeṣu kahlārasusugandhiṣu
App.I.5.17
kumudotpalakiñjalka+ surabhīkṛtavāyuṣu /
kumudotpalakiñjalka+ surabhīkṛtavāyuṣu
App.I.5.18
haṃsasārasaghuṣṭeṣu kāraṇḍavaruteṣu ca //
haṃsasārasaghuṣṭeṣu kāraṇḍavaruteṣu ca
App.I.5.19
caritvā teṣu sā rājan niśi kāmpilyam āgamat /
caritvā teṣu sā rājan niśi kāmpilyam āgamat
App.I.5.20
nṛpater bhavanaṃ pārtha brahmadattasya dhīmataḥ //
nṛpater bhavanaṃ pārtha brahmadattasya dhīmataḥ
App.I.5.21
rājñā tena sadā rājan kathāyogaṃ cakāra sā //
rājñā tena sadā rājan kathāyogaṃ cakāra sā
App.I.5.22
āścaryāṇi ca sarvāṇi yāni vṛttāni kānicit /
āścaryāṇi ca sarvāṇi yāni vṛttāni kānicit
App.I.5.23
carantī vividhān deśān kathayām āsa sā niśi //
carantī vividhān deśān kathayām āsa sā niśi
App.I.5.24
kadācit tasya nṛpater brahmadattasya kaurava /
kadācit tasya nṛpater brahmadattasya kaurava
App.I.5.25
putro 'bhūd rājaśārdūla sarvasena iti śrutaḥ //
putro 'bhūd rājaśārdūla sarvasena iti śrutaḥ
App.I.5.26
pūjanīyā ca sā tasmin prasūtāṇḍam athāpi ca /
pūjanīyā ca sā tasmin prasūtāṇḍam athāpi ca
App.I.5.27
tasmin nīḍe purā hy ekaṃ śakalāt prāsphuṭat tadā //
tasmin nīḍe purā hy ekaṃ śakalāt prāsphuṭat tadā
App.I.5.28
sphuṭito māṃsapiṇḍas tu bāhupādāsyasaṃyutaḥ /
sphuṭito māṃsapiṇḍas tu bāhupādāsyasaṃyutaḥ
App.I.5.29
babhruvaktraś cakṣuhīno babhūva pṛthivīpate /
babhruvaktraś cakṣuhīno babhūva pṛthivīpate
App.I.5.30
cakṣuṣmān apy abhūt paścād īṣat pakṣotthitaś ca ha //
cakṣuṣmān apy abhūt paścād īṣat pakṣotthitaś ca ha
App.I.5.31
atha sā pūjanīyā vai rājaputrasvaputrayoḥ /
atha sā pūjanīyā vai rājaputrasvaputrayoḥ
App.I.5.32
tulyasnehāt prītimatī divase divase tadā //
tulyasnehāt prītimatī divase divase tadā
App.I.5.33
ājahāra sadā sāyaṃ cañcvā nṛpa phaladvayam /
ājahāra sadā sāyaṃ cañcvā nṛpa phaladvayam
App.I.5.34
amṛtasvādu sadṛśaṃ sarvasenatanūjayoḥ //
amṛtasvādu sadṛśaṃ sarvasenatanūjayoḥ
App.I.5.35
sa bālo brahmadattasya pūjanīyāsutaś ca ha /
sa bālo brahmadattasya pūjanīyāsutaś ca ha
App.I.5.36
te phale bhakṣayitvā ca pṛṭhukau tau mudā yutau /
te phale bhakṣayitvā ca pṛṭhukau tau mudā yutau
App.I.5.37
abhūtāṃ nityam eveha svadatāṃ caiva te phale //
abhūtāṃ nityam eveha svadatāṃ caiva te phale
App.I.5.38
tasyāṃ gatāyām atha ca pūjanīyāṃ sadāhani /
tasyāṃ gatāyām atha ca pūjanīyāṃ sadāhani
App.I.5.39
śiśunā caṭakenātha dhātrī taṃ tu śiśuṃ nṛpa /
śiśunā caṭakenātha dhātrī taṃ tu śiśuṃ nṛpa
App.I.5.40
tena prakīḍayām āsa brahmadattātmajaṃ sadā //
tena prakīḍayām āsa brahmadattātmajaṃ sadā
App.I.5.41
nīḍāt tadā samākṛṣya pūjanīyā gatā yadā /
nīḍāt tadā samākṛṣya pūjanīyā gatā yadā
App.I.5.42
krīḍatā rājaputreṇa kadācic caṭakaḥ sa tu //
krīḍatā rājaputreṇa kadācic caṭakaḥ sa tu
App.I.5.43
nigṛhītaḥ kaṃdharāyāṃ śiśunā dṛḍhamuṣṭinā /
nigṛhītaḥ kaṃdharāyāṃ śiśunā dṛḍhamuṣṭinā
App.I.5.44
durbhaṅgamuṣṭinā rājann asūn sadyas tv ajījahat //
durbhaṅgamuṣṭinā rājann asūn sadyas tv ajījahat
App.I.5.45
taṃ tu pañcatvam āpannaṃ vyāttāsyaṃ bālaghātitam /
taṃ tu pañcatvam āpannaṃ vyāttāsyaṃ bālaghātitam
App.I.5.46
kathaṃcin mocitaṃ dṛṣṭvā nṛpatir duḥkhito 'bhavat //
kathaṃcin mocitaṃ dṛṣṭvā nṛpatir duḥkhito 'bhavat
App.I.5.47
dhātrīṃ tasya jagarhe tāṃ tadāśruparamo nṛpaḥ /
dhātrīṃ tasya jagarhe tāṃ tadāśruparamo nṛpaḥ
App.I.5.48
tasthau śokānvito rājā śocaṃs taṃ caṭakaṃ nṛpa //
tasthau śokānvito rājā śocaṃs taṃ caṭakaṃ nṛpa
App.I.5.49
pūjanīyāpi tatkālaṃ gṛhītvā tu phaladvayam /
pūjanīyāpi tatkālaṃ gṛhītvā tu phaladvayam
App.I.5.50
brahmadattasya bhavanam ājagāma vanecarī //
brahmadattasya bhavanam ājagāma vanecarī
App.I.5.51
athāpaśyata cāgamya gṛhe tasmin narādhipa /
athāpaśyata cāgamya gṛhe tasmin narādhipa
App.I.5.52
pañcabhūtaparityaktaṃ śāvaṃ taṃ svatanūdbhavam //
pañcabhūtaparityaktaṃ śāvaṃ taṃ svatanūdbhavam
App.I.5.53
mumoha dṛṣṭvā svaṃ putraṃ punaḥ saṃjñām athālabhat /
mumoha dṛṣṭvā svaṃ putraṃ punaḥ saṃjñām athālabhat
App.I.5.54
labdhasaṃjñā ca sā rājan vilalāpa tapasvinī //
labdhasaṃjñā ca sā rājan vilalāpa tapasvinī
App.I.5.55
nanu tvam āgatāṃ putra vāśantīṃ parisarpasi /
nanu tvam āgatāṃ putra vāśantīṃ parisarpasi
App.I.5.56
kurvaṃś cāṭusahasrāṇi avyaktakalayā girā //
making thousands of endearments with an indistinct and gentle voice?
App.I.5.57
vyāditāsyaḥ kṣudhārtaś ca pītenāsyena putraka /
With your mouth open, afflicted by hunger, with your yellow mouth, little son,
App.I.5.58
śoṇena tālunā putra kasmād adya na sarpasi //
with your red palate, son, why do you not crawl today?
App.I.5.59
pakṣābhyāṃ māṃ pariṣvajya nanu cañcvāpi cāpy aham /
Embracing me with both wings, and surely with your beak too,
App.I.5.60
cīcīkūcīti vāśantaṃ tvām adya na śṛṇomi kim //
why do I not hear you today crying 'cīcī-kūcī'?
App.I.5.61
manoratho yas tu mama paśyeyaṃ putrakaṃ kadā /
The wish that was mine, 'When shall I see my little son
App.I.5.62
vyāttāsyaṃ vāri yācantaṃ sphurat pakṣaṃ mamāgrataḥ /
with open mouth begging for water, his wings fluttering before me?'—
App.I.5.63
sa me manoratho bhagnas tvayi pañcatvam āgate //
that wish of mine is shattered, now that you have gone to dissolution.
App.I.5.64
vilapyaivaṃ bahuvidhaṃ rājānam atha sābravīt /
Having lamented thus in manifold ways, she then said to the king:
App.I.5.65
nanu mūrdhābhiṣiktas tvaṃ dharmān vetsi sanātanān //
"Are you not an anointed king? You know the eternal dharmas.
App.I.5.66
kathaṃ mamānena sutaṃ dhātryā ghātitavān asi /
How is it that by this nurse you had my son killed
App.I.5.67
svaputreṇa samākṛṣya kṣatriyādhama śaṃsa me //
dragged out by your own son? Tell me, lowest of kṣatriyas!
App.I.5.68
nanu nūnaṃ śrutā te 'bhūd iyam āṅgirasī śrutiḥ /
Surely you have heard this Āṅgirasa revelation:
App.I.5.69
śaraṇāgataḥ kṣudhārtaś ca śatrubhiś cāpy upadrutaḥ /
'One who has sought refuge, who is afflicted by hunger, and who is assailed by enemies,
App.I.5.70
ciroṣitaś ca svagṛhe pātavyaḥ sarvato bhavet //
and one who has lived long in one's house, should be protected in every way.
App.I.5.71
apālayan naro yāti kumbhīpākam asaṃśayam /
A man who does not protect him goes to Kumbhīpāka hell without doubt.
App.I.5.72
katham asya havir devā gṛhṇanti pitaraḥ svadhām //
How could the gods accept his oblation, or the ancestors his svadhā offering?'"
App.I.5.73
evam uktvā mahārāja daśadharmagatā satī /
Having spoken thus, O great king, having reached the ten stages of grief,
App.I.5.74
śokārtā tasya bālasya cakṣuṣī nirbibheda sā //
the faithful bird, afflicted by sorrow, tore out both eyes of that boy.
App.I.5.75
karābhyāṃ rājaputrasya tatas tac cakṣur asphuṭam /
With her two claws, she then made the prince's eyes sightless,
App.I.5.76
kṛtvā cāndhaṃ nṛpasutam utpapāta tato 'mbaram //
and having blinded the king's son, she flew up into the sky.
App.I.5.77
atha rājā sutaṃ dṛṣṭvā pūjanīyām uvāca ha /
Then the king, seeing his son, said to Pūjanī:
App.I.5.78
viśokā bhava kalyāṇi kṛtaṃ te bhīru śobhanam //
"Be free of sorrow, auspicious one! What you did, timid one, was well done.
App.I.5.79
gataśokā nivartasva ajaryaṃ sakhyam astu te /
With sorrow gone, return; may your friendship be ageless!
App.I.5.80
pureva sakhi bhadraṃ te nivartasva ramasva ca //
Be as before, friend, blessings to you! Return and be happy!
App.I.5.81
putrapīḍābhavaś cāpi na kopaḥ paramas tvayi /
Born though it is of distress for my son, there is no great anger toward you
App.I.5.82
mamāsti sakhi bhadraṃ te kartavyaṃ ca kṛtaṃ tvayā //
in me, friend; blessings to you! You have done what was to be done."
App.I.5.83
pūjanīyovāca
ātmaupamyena jānāmi putrasnehaṃ tavāpy aham /
Pūjanī said:
"By comparison with myself, I too know your love for your son.
App.I.5.84
na cāhaṃ vastum icchāmi tava putram acakṣuṣam /
And having made your son sightless,
App.I.5.85
kṛtvā vai rājaśārdūla tvadgṛhe kṛtakilbiṣā //
having committed an offense in your house, O tiger among kings, I do not wish to dwell [here].
App.I.5.86
gāthāś cāpy uśanogītā imāḥ śṛṇu mayeritāḥ //
Hear these verses sung by Uśanas, spoken by me:
App.I.5.87
kumitraṃ ca kudeśaṃ ca kurājānaṃ kusauhṛdam /
'A bad friend, a bad country, a bad king, a bad confidant,
App.I.5.88
kuputraṃ ca kubhāryāṃ ca dūrataḥ parivarjayet //
a bad son, and a bad wife—one should avoid from afar.
App.I.5.89
kumitre sauhṛdaṃ nāsti kubhāryāyāṃ kuto ratiḥ /
In a bad friend there is no affection; in a bad wife, whence pleasure?
App.I.5.90
kutaḥ piṇḍaḥ kuputre tu nāsti satyaṃ kurājani //
Whence the funeral offering in a bad son? There is no truth in a bad king.
App.I.5.91
kusauhṛde kva viśvāsaḥ kudeśe na prajīvyate /
Where is trust in a bad confidant? One cannot survive in a bad country.
App.I.5.92
kurājani bhayaṃ nityaṃ kuputre sarvato 'sukham //
Under a bad king there is constant danger; through a bad son there is misery everywhere.
App.I.5.93
apakāriṇi viśrambhaṃ yaḥ karoti narādhamaḥ /
The vile man who puts trust in a wrongdoer,
App.I.5.94
anātho durbalo yadvan na ciraṃ sa tu jīvati //
just like one helpless and weak, does not live long.
App.I.5.95
na viśvased aviśvas te viśvas te nāpi viśvaset /
One should not trust the untrustworthy, nor should one trust the trustworthy;
App.I.5.96
viśvāsād bhayaṃ utpannaṃ mūlāny api nikṛntati //
danger born of trust cuts down even the roots.
App.I.5.97
rājaseviṣu viśvāsaṃ garbhasaṃkariteṣu ca /
The foolish man who puts trust in servants of kings
App.I.5.98
yaḥ karoti naro mūḍho na ciraṃ sa tu jīvati //
and in those of mixed descent does not live long.
App.I.5.99
abhyunnatiṃ prāpya nṛpaḥ prāvāraṃ kīṭako yathā /
A king having attained elevation, like a worm inside a cloak,
App.I.5.100
sa vinaśyed asaṃdeham āhaivam uśanā nṛpa //
would perish without doubt: so Uśanas said, O king.
App.I.5.101
api mārdavabhāvena gātraṃ saṃlīya buddhimān /
Even with a gentle disposition, hiding his body, a wise man
App.I.5.102
ariṃ nāśayate nityaṃ yathā vallī mahādrumam //
constantly destroys his enemy, just as a creeper destroys a great tree.
App.I.5.103
mṛdū raudraḥ kṛśo bhūtvā śanaiḥ saṃlīyate ripuḥ /
Gentle or fierce, becoming slender, the enemy slowly creeps in,
App.I.5.104
valmīka iva vṛkṣasya paścān mūlaṃ nikṛntati //
like an anthill to a tree, and afterwards cuts its root.
App.I.5.105
adrohaṃ samayaṃ kṛtvā munīnām agrato hariḥ /
Having made a pact of non-violence before the sages, Hari
App.I.5.106
jaghāna namuciṃ paścād apāṃ phenena pārthiva //
afterwards slew Namuci with the foam of the waters, O king.
App.I.5.107
suptaṃ mattaṃ pramattaṃ vā ghātayanti ripuṃ narāḥ /
Men kill an enemy while he sleeps, is intoxicated, or heedless,
App.I.5.108
viṣeṇa vahninā vāpi śastreṇāpy atha māyayā //
by poison, by fire, by a weapon, or through illusion.
App.I.5.109
naiva śeṣaṃ prakurvanti punar vairabhayān narāḥ /
For fear of hostility renewed, men leave no remnant;
App.I.5.110
ghātayanti samūlaṃ hi śrutvemām upamāṃ nṛpa //
indeed they destroy utterly, having heard this analogy, O king:
App.I.5.111
śatroḥ śeṣaṃ ṛṇāc cheṣaṃ śeṣam agneś ca bhūmipa /
The remnant of an enemy, the remnant of a debt, and the remnant of a fire, O king,
App.I.5.112
punar vardheta saṃbhūya tasmāc cheṣaṃ na śeṣayet //
growing together, might increase again; therefore one should leave no remnant.'
App.I.5.113
hasate jalpate vairī ekapātre ca bhuñjate /
The enemy laughs, chats, and eats from the same dish;
App.I.5.114
ekāsanaṃ cārohati smarate tac ca kilbiṣam //
he ascends the same seat, yet remembers that offense.
App.I.5.115
kṛtvā saṃbandhakaṃ cāpi viśvasec chatruṇā na hi /
Even having formed a alliance, one must never trust an enemy.
App.I.5.116
pulomānaṃ jaghānājau jāmātā sañ śatakratuḥ //
Śatakratu, even though his son-in-law, killed Puloman in battle.
App.I.5.117
nidhāya manasā vairaṃ priyaṃ vaktīha yo naraḥ /
That man who harbors enmity in his mind while speaking pleasant words here—
App.I.5.118
upasarpen na taṃ prājñaḥ kuraṅga iva lubdhakam //
a wise man should not approach him, like a deer approaching a hunter.
App.I.5.119
na cāsanne nivastavyaṃ savaire vardhite ripau /
And one should not reside close to an enemy who holds malice and has grown strong;
App.I.5.120
pātayet taṃ samūlaṃ hi nadītīra iva drumam //
for he would fell him completely, like [a torrent fells] a tree on a riverbank.
App.I.5.121
amitrād unnatiṃ prāpya nonnato 'smīti viśvaset /
Having attained advancement through an enemy, one should not trust [him, thinking], 'I am exalted.'
App.I.5.122
tasmāt prāpyonnatiṃ naśyed yathā prāvārakīṭakaḥ //
Having attained advancement through him, one may perish, like an insect on an upper garment.
App.I.5.123
ity etā uśanogītā gāthā dhāryā vipaścitā /
Thus these verses sung by Uśanas should be borne in mind by a wise man
App.I.5.124
kurvatā cātmarakṣārthaṃ nareṇa pṛthivīpate //
and by a man acting for his own protection, O lord of the earth.
App.I.5.125
mayā ca kilbiṣaṃ tubhyaṃ prayuktam atidāruṇam /
And a most cruel offense was committed by me against you
App.I.5.126
putram andhaṃ prakurvantyā tasmān no viśvase tvayi /
in making your son blind; therefore, I do not trust you.'
App.I.5.127
evam uktvā pradudrāva tadākāśe pataṃginī //
Having spoken thus, the female bird then flew away into the sky.
App.I.5.128
ity etat te mayākhyātaṃ purābhūtam idaṃ nṛpa /
[Vaiśaṃpāyana said:]
'Thus this ancient event was related to you by me, O king,
App.I.5.129
brahmadattasya rājendra yadvṛttaṃ pūjanīyayā /
which happened to Brahmadatta, O best of kings, with Pūjanīyā.
App.I.5.130
śrāddhaṃ ca pṛcchase yan māṃ yudhiṣṭhira mahāmate //
And concerning the ancestral rite that you ask me about, O wise Yudhiṣṭhira—'
Translations (1)
- English (machine translation) — English, machine translation
Linked texts (1)
- Jayasīṃhakalpadruma — Ratnākara 1688, Sanskrit