Pramāṇa · Search · About · API

The Nārāyaṇa section of the Śāntiparvan 12.329

Nārāyaṇīya 12.329

Language
Sanskrit

12.329.1

arjuna uvāca:
agnīṣomau kathaṃ pūrvam ekayonī pravartitau
eṣa me saṃśayo jātas taṃ chindhi madhusūdana //

12.329.2

śrī-bhagavān uvāca:
hanta te vartayiṣyāmi purāṇaṃ pāṇḍunandana
ātmatejoudbhavaṃ pārtha śṛṇuṣvaikamanā mama //

12.329.3-1

saṃprakṣālanakāle 'tikrānte caturthe yugasahasrānte

12.329.3-2

avyakte sarvabhūtapralaye sthāvarajaṅgame

12.329.3-3

jyotirdharaṇivāyurahite 'ndhe tamasi jalaikārṇave loke

12.329.3-4

tama ity evābhibhūte 'saṃjñake 'dvitīye pratiṣṭhite

12.329.3-5

naiva rātryāṃ na divase na sati nā-sati na vyakte nā-vyakte vyavasthite

12.329.3-6

etasyām avasthāyāṃ nārāyaṇaguṇāśrayād akṣayād ajarād anindriyād agrāhyād asaṃbhavāt satyād ahiṃsrāl lalāmād vividhapravṛttiviśeṣāt

12.329.3-7

akṣayād ajarā-marād amūrtitaḥ sarvavyāpinaḥ sarvakartuḥ śāśvatāt tamasaḥ puruṣaḥ prādurbhūto harir avyayaḥ

12.329.4-1

nidarśanam api hy atra bhavati

12.329.4-2

nāsīd aho na rātrir āsīt

12.329.4-3

na sad āsīn nā-sad āsīt

12.329.4-4

tama eva purastād abhavad viśvarūpam

12.329.4-5

sā viśvasya jananīty evam asyārtho 'nubhāṣyate

12.329.5-1

tasyedānīṃ tamaḥsaṃbhavasya puruṣasya padmayoner brahmaṇaḥ prādurbhāve sa puruṣaḥ prajāḥ sisṛkṣamāṇo netrābhyām agnīṣomau sasarja

12.329.5-2

tato bhūtasarge pravṛtte prajākramavaśād brahmakṣatram upātiṣṭhat

12.329.5-3

yaḥ somas tad brahma yad brahma te brāhmaṇāḥ

12.329.5-4

yo 'gnis tat kṣatraṃ kṣatrād brahma balavattaram

12.329.5-5

kasmād iti lokapratyakṣaguṇam etat tad yathā

12.329.5-6

brāhmaṇebhyaḥ paraṃ bhūtaṃ notpannapūrvam

12.329.5-7

dīpyamāne 'gnau juhotīti kṛtvā bravīmi

12.329.5-8

bhūtasargaḥ kṛto brahmaṇā bhūtāni ca pratiṣṭhāpya trailokyaṃ dhāryatae iti

12.329.6-1

mantravādo 'pi hi bhavati

12.329.6-2

tvam agne yajñānāṃ hotā viśveṣām

12.329.6-3

hito devebhir mānuṣe jane iti

12.329.6-4

nidarśanaṃ cātra bhavati

12.329.6-5

viśveṣām agne yajñānāṃ hoteti

12.329.6-6

hito devair mānuṣair jagata iti

12.329.6-7

agnir hi yajñānāṃ hotā kartā

12.329.6-8

sa cāgnir brahma

12.329.7-1

na hy ete mantrād dhavanam asti

12.329.7-2

na vinā puruṣaṃ tapaḥ saṃbhavati

12.329.7-3

havir mantrāṇāṃ saṃpūjā vidyate devamanuṣyāṇām anena tvaṃ hoteti niyuktaḥ

12.329.7-4

ye ca mānuṣā hotrādhikārās te ca

12.329.7-5

brāhmaṇasya hi yājanaṃ vidhīyate na kṣatravaiśyayor dvijātyoḥ

12.329.7-6

tasmād brāhmaṇā hy agnibhūtā yajñān udvahanti

12.329.7-7

yajñā devāṃs tarpayanti devāḥ pṛthivīṃ bhāvayanti

12.329.8-1

śatapathe hi brāhmaṇaṃ bhavati

12.329.8-2

agnau samiddhe sa juhoti yo vidvān brāhmaṇamukhe dānāhutiṃ juhoti

12.329.8-3

evam apy agnibhūtā brāhmaṇā vidvāṃso 'gniṃ bhāvayanti

12.329.8-4

agnir viṣṇuḥ sarvabhūtāny anupraviśya prāṇān dhārayati

12.329.8-5

api cātra sanatkumāragītāḥ ślokā bhavanti

12.329.9

viśvaṃ brahmāsṛjat pūrvaṃ sarvādir niravaskaram
brahmaghoṣair divaṃ tiṣṭhanty amarā brahmayonayaḥ //

12.329.10

brāhmaṇānāṃ matir vākyaṃ karma śraddhā tapāṃsi ca
dhārayanti mahīṃ dyāṃ ca śaityād vāry amṛtaṃ yathā //

12.329.11

nāsti satyāt paro dharmo nāsti mātṛsamo guruḥ
brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pretya ceha ca bhūtaye //

12.329.12

naiṣām ukṣā vardhate nota vāhā
na gargaro mathyate saṃpradāne
apadhvastā dasyubhūtā bhavanti
yeṣāṃ rāṣṭre brāhmaṇā vṛttihīnāḥ

12.329.13-1

vedapurāṇetihāsaprāmāṇyān nārāyaṇamukhodgatāḥ sarvātmānaḥ sarvakartāraḥ sarvabhāvanāś ca brāhmaṇāḥ

12.329.13-2

vāksamakālaṃ hi tasya devasya varapradasya brāhmaṇāḥ prathamaṃ prādurbhūtā brāhmaṇebhyaś ca śeṣā varṇāḥ prādurbhūtāḥ

12.329.13-3

itthaṃ ca surāsuraviśiṣṭā brāhmaṇā yadā mayā brahmabhūtena purā svayam evotpāditāḥ surāsuramahar2ṣayo bhūtaviśeṣāḥ sthāpitā nigṛhītāś ca

12.329.14-1

ahalyādharṣaṇanimittaṃ hi gautamād dhariśmaśrutām indraḥ prāptaḥ

12.329.14-2

kauśikanimittaṃ cendro muṣkaviyogaṃ meṣavṛṣaṇatvaṃ cāvāpa

12.329.14-3

aśvinor grahapratiṣedhodyatavajrasya puraṃdarasya cyavanena stambhito bāhuḥ

12.329.14-4

kratuvadhaprāptamanyunā ca dakṣeṇa bhūyas tapasā cātmānaṃ saṃyojya netrākṛtir anyā lalāṭe rudrasyotpāditā

12.329.15-1

tripuravadhārthaṃ dīkṣām abhyupagatasya rudrasyośanasā śiraso jaṭā utkṛtya prayuktāḥ

12.329.15-2

tataḥ prādurbhūtā bhujagāḥ_1

12.329.15-3

tair asya bhujagaiḥ_1 pīḍyamānaḥ kaṇṭho nīlatām upanītaḥ

12.329.15-4

pūrve ca manvantare svāyaṃbhuve nārāyaṇahastabandhagrahaṇān nīlakaṇṭhatvam eva vā

12.329.16-1

amṛtotpādane puraścaraṇatām upagatasyāṅgiraso bṛhaspater upaspṛśato na prasādaṃ gatavatyaḥ kilāpaḥ

12.329.16-2

atha bṛhaspatir apāṃ cukrodha

12.329.16-3

yasmān mamopaspṛśataḥ kaluṣībhūtā na prasādam upagatās tasmād adyaprabhṛti jhaṣamakaramatsyakacchapajantusaṃkīrṇāḥ kaluṣībhavateti

12.329.16-4

tadāprabhṛty āpo yādobhiḥ saṃkīrṇāḥ saṃvṛttāḥ

12.329.17-1

viśvarūpo vai tvāṣṭraḥ purohito devānām āsīt svasrīyo 'surāṇām

12.329.17-2

sa pratyakṣaṃ devebhyo bhāgam adadat paroakṣam asurebhyaḥ

12.329.18-1

atha hiraṇyakaśipuṃ puraskṛtya_1 viśvarūpamātaraṃ svasāram asurā varam ayācanta

12.329.18-2

he svasar ayaṃ te putras tvāṣṭro viśvarūpas triśirā devānāṃ purohitaḥ pratyakṣaṃ devebhyo bhāgam adadat paroakṣam asmākam

12.329.18-3

tato devā vardhante vayaṃ kṣīyāmaḥ

12.329.18-4

tad enaṃ tvaṃ vārayitum arhasi tathā yathāsmān bhajed iti

12.329.19-1

atha viśvarūpaṃ nandanavanam upagataṃ mātovāca

12.329.19-2

putra kiṃ parapakṣavardhanas tvaṃ mātulapakṣaṃ nāśayasi

12.329.19-3

nārhasy evaṃ kartum iti

12.329.19-4

sa viśvarūpo mātur vākyam anatikramaṇīyam iti matvā saṃpūjya hiraṇyakaśipum agāt

12.329.20-1

hairaṇyagarbhāc ca vasiṣṭhād dhiraṇyakaśipuḥ śāpaṃ prāptavān

12.329.20-2

yasmāt tvayānyo vṛto hotā tasmād asamāptayajñas tvam apūrvāt sattvajātād vadhaṃ prāpsyasīti

12.329.20-3

tacchāpadānād dhiraṇyakaśipuḥ prāptavān vadham

12.329.21-1

viśvarūpo mātṛpakṣavardhano 'tyarthaṃ tapasy abhavat

12.329.21-2

tasya vratabhaṅgārtham indro bahvīḥ śrīmatyo 'psaraso niyuyoja

12.329.21-3

tāś ca dṛṣṭvā manaḥ kṣubhitam tasyābhavat tāsu cāpsaraḥsu nacirād eva sakto 'bhavat

12.329.21-4

saktaṃ cainaṃ jñātvāpsarasa ūcur gacchāmahe vayaṃ yathāgatam iti

12.329.22-1

tās tvāṣṭra uvāca

12.329.22-2

kva gamiṣyatha āsyatām tāvan mayā saha śreyo bhaviṣyatīti

12.329.22-3

tās tam abruvan

12.329.22-4

vayaṃ devastriyo 'psarasa indraṃ varadaṃ purā prabhaviṣṇuṃ vṛṇīmahae iti

12.329.23-1

atha tā viśvarūpo 'bravīd adyaiva sendrā devā na bhaviṣyantīti

12.329.23-2

tato mantrāñ jajāpa

12.329.23-3

tair mantraiḥ prāvardhata triśirāḥ

12.329.23-4

ekenāsyena sarvalokeṣu dvijaiḥ kriyāvadbhir yajñeṣu suhutaṃ somaṃ papāv ekenāpa ekena sendrān devān

12.329.23-5

athendras taṃ vivardhamānaṃ somapānāpyāyitasarvagātraṃ dṛṣṭvā cintām āpede

12.329.24-1

devāś ca te sahendreṇa brahmāṇam abhijagmur ūcuś ca

12.329.24-2

viśvarūpeṇa sarvayajñeṣu suhutaḥ somaḥ pīyate

12.329.24-3

vayam abhāgāḥ saṃvṛttāḥ

12.329.24-4

asurapakṣo vardhate vayaṃ kṣīyāmaḥ

12.329.24-5

tad arhasi no vidhātuṃ śreyo yad anantaram iti

12.329.25-1

tān brahmovāca ṛṣir bhārgavas tapas tapyate dadhīcaḥ

12.329.25-2

sa yācyatāṃ varaṃ yathā kalevaraṃ jahyāt

12.329.25-3

tasyāsthibhir vajraṃ kriyatām iti

12.329.26-1

devās tatrāgacchan yatra dadhīco bhagavān ṛṣis tapas tepe

12.329.26-2

sendrā devās tam abhigamyocur bhagavaṃs tapasaḥ kuśalam avighnaṃ ceti

12.329.26-3

tān dadhīca uvāca svāgataṃ bhavadbhyaḥ kiṃ kriyatām

12.329.26-4

yad vakṣyatha tat kariṣyāmīti

12.329.26-5

te tam abruvañ śarīraparityāgaṃ lokahitārthaṃ bhagavān kartum arhatīti

12.329.26-6

atha dadhīcas tathaivā-vimanāḥ sukhaduḥkhasamo mahāyogī ātmānaṃ samādhāya śarīraparityāgaṃ cakāra

12.329.27-1

tasya paramātmany avasṛte tāny asthīni dhātā saṃgṛhya vajram akarot

12.329.27-2

tena vajreṇā-bhedyenā-pradhṛṣyeṇa brahmāsthisaṃbhūtena viṣṇupraviṣṭenendro viśvarūpaṃ jaghāna

12.329.27-3

śirasāṃ cāsya chedanam akarot

12.329.27-4

tasmād anantaraṃ viśvarūpagātramathanasaṃbhavaṃ tvaṣṭrotpāditam evāriṃ vṛtram indro jaghāna

12.329.28-1

tasyāṃ dvaidhībhūtāyāṃ brahmavadhyāyāṃ bhayād indro devarājyaṃ parityajya apsusaṃbhavāṃ śītalāṃ mānasasarogatāṃ nalinīṃ apsu

12.329.28-2

tatra caiśvaryayogād aṇumātro bhūtvā bisagranthiṃ praviveśa

12.329.29-1

atha brahmavadhyābhayapranaṣṭe trailokyanāthe śacīpatau jagad anīśvaraṃ babhūva

12.329.29-2

devān rajas tamaś cāviveśa

12.329.29-3

mantrā na prāvartanta mahar2ṣīṇāṃ

12.329.29-4

rakṣāṃsi prādur abhavan

12.329.29-5

brahma cotsādanaṃ jagāma

12.329.29-6

anindrāś cā-balā lokāḥ supradhṛṣyā babhūvuḥ

12.329.30-1

atha devā ṛṣayaś cāyuṣaḥ putraṃ nahuṣaṃ nāma devarājatve 'bhiṣiṣicuḥ

12.329.30-2

nahuṣaḥ pañcabhiḥ śatair jyotiṣāṃ lalāṭe jvaladbhiḥ sarvatejoharais triviṣṭapaṃ pālayāṃ babhūva

12.329.30-3

atha lokāḥ prakṛtim āpedire svasthāś ca babhūvuḥ

12.329.31-1

athovāca nahuṣaḥ

12.329.31-2

sarvaṃ māṃ śakropabhuktam upasthitam ṛte śacīm iti

12.329.31-3

sa evam uktvā śacīsamīpam agamad uvāca cainām

12.329.31-4

subhage 'ham indro devānāṃ bhajasva mām iti

12.329.31-5

taṃ śacī pratyuvāca

12.329.31-6

prakṛtyā tvaṃ dharmavatsalaḥ somavaṃśodbhavaś ca

12.329.31-7

nārhasi parapatnīdharṣaṇaṃ kartum iti

12.329.32-1

tām athovāca nahuṣaḥ

12.329.32-2

aindraṃ padam adhyāsyate mayā

12.329.32-3

aham indrasya rājyaratnaharo nātrā-dharmaḥ kaścit tvam indrabhukteti

12.329.32-4

sā tam uvāca

12.329.32-5

asti mama kiṃcid vratam aparyavasitam

12.329.32-6

tasyāvabhṛthe tvām upagamiṣyāmi kaiścid evāhobhir iti

12.329.32-7

sa śacyaivam abhihito nahuṣo jagāma

12.329.33-1

atha śacī duḥkhaśokārtā bhartṛdarśanalālasā nahuṣabhayagṛhītā bṛhaspatim upāgacchat

12.329.33-2

sa ca tām abhigatāṃ dṛṣṭvaiva dhyānaṃ praviśya bhartṛkāryatatparāṃ jñātvā bṛhaspatir uvāca

12.329.33-3

anenaiva vratena tapasā cānvitā devīṃ varadām upaśrutim āhvaya

12.329.33-4

sā tavendraṃ darśayiṣyatīti

12.329.34-1

sātha mahāniyamam āsthitā devīṃ varadām upaśrutiṃ mantrair āhvayat

12.329.34-2

sopaśrutiḥ śacīsamīpam agāt

12.329.34-3

uvāca cainām iyam asmi tvayopahūtopasthitā kiṃ te priyaṃ karavāṇīti

12.329.34-4

tāṃ mūrdhnā praṇamyovāca śacī bhagavaty arhasi me bhartāraṃ darśayituṃ tvaṃ satyā matā ceti

12.329.34-5

saināṃ mānasaṃ saro 'nayat

12.329.34-6

tatrendraṃ bisagranthigatam adarśayat

12.329.35-1

tām indraḥ patnīṃ kṛśāṃ glānāṃ ca dṛṣṭvā cintayāṃ babhūva

12.329.35-2

aho mama mahad duḥkham idam adyopagatam

12.329.35-3

naṣṭaṃ hi mām iyam anviṣyopāgamad duḥkhārteti

12.329.35-4

tām indra uvāca kathaṃ vartayasīti

12.329.35-5

sā tam uvāca

12.329.35-6

nahuṣo mām āhvayati

12.329.35-7

kālaś cāsya mayā kṛta iti

12.329.36-1

tām indra uvāca

12.329.36-2

gaccha

12.329.36-3

nahuṣas tvayā vācyo 'pūrveṇa mām ṛṣiyuktena yānena tvam adhirūḍha udvahasva

12.329.36-4

indrasya hi mahānti vāhanāni manasaḥ priyāṇy adhirūḍhāni mayā

12.329.36-5

tvam anyenopayātum arhasīti

12.329.36-6

saivam uktā hṛṣṭā jagāma

12.329.36-7

indro 'pi bisagranthim evāviveśa bhūyaḥ

12.329.37-1

athendrāṇim abhyāgatāṃ dṛṣṭvovāca nahuṣaḥ pūrṇaḥ sa kāla iti

12.329.37-2

taṃ śacy abravīc chakreṇa yathoktam

12.329.37-3

sa mahar2ṣiyuktaṃ vāhanam adhirūḍhaḥ śacīsamīpam upāgacchat

12.329.38-1

atha maitrāvaruṇiḥ kumbhayonir agastyo mahar2ṣīn vikriyamāṇāṃs tān nahuṣeṇāpaśyat

12.329.38-2

padbhyāṃ ca tenāspṛśyata

12.329.38-3

tataḥ sa nahuṣam abravīd akāryapravṛtta pāpa patasva mahīm

12.329.38-4

sarpo bhava yāvad bhūmir girayaś ca tiṣṭheyus tāvad iti

12.329.38-5

sa mahar2ṣivākyasamakālam eva tasmād yānād avāpatat

12.329.39-1

athānindraṃ punas trailokyam abhavat

12.329.39-2

tato devā ṛṣayaś ca bhagavantaṃ viṣṇuṃ śaraṇam indrārthe 'bhijagmuḥ

12.329.39-3

ūcuś cainaṃ bhagavann indraṃ brahmavadhyābhibhūtaṃ trātum arhasīti

12.329.39-4

tataḥ sa varadas tān abravīd aśvamedhaṃ yajñaṃ vaiṣṇavaṃ śakro 'bhiyajatu

12.329.39-5

tataḥ svaṃ sthānaṃ prāpsyatīti

12.329.40-1

tato devā ṛṣayaś cendraṃ nāpaśyan yadā tadā śacīm ūcur gaccha subhage indram ānayasveti

12.329.40-2

sā punas tat saraḥ samabhyagacchat

12.329.40-3

indraś ca tasmāt sarasaḥ samutthāya bṛhaspatim abhijagāma

12.329.40-4

bṛhaspatiś cāśvamedhaṃ mahākratuṃ śakrāyāharat

12.329.40-5

tataḥ kṛṣṇasāraṅgaṃ medhyam aśvam utsṛjya vāhanaṃ tam eva kṛtvā indraṃ marutpatiṃ bṛhaspatiḥ svasthānaṃ prāpayām āsa

12.329.41-1

tataḥ sa devarāḍ devair ṛṣibhiḥ stūyamānas triviṣṭapastho niṣkalmaṣo babhūva

12.329.41-2

brahmavadhyāṃ caturṣu sthāneṣu vanitāgnivanaspatigoṣu vyabhajat

12.329.41-3

evaṃ indro brahmatejaḥprabhāvopabṛṃhitaḥ śatruvadhaṃ kṛtvā svasthānaṃ prāpitaḥ

12.329.42-1

ākāśagaṅgāgataś ca purā bharadvājo mahar2ṣir upāspṛśaṃs trīn kramān kramatā viṣṇunābhyāsāditaḥ

12.329.42-2

sa bharadvājena sasalilena pāṇinorasi tāḍitaḥ salakṣaṇoraskaḥ saṃvṛttaḥ

12.329.43-1

bhṛguṇā mahar2ṣiṇā śapto 'gniḥ sarvabhakṣatvam upanītaḥ //

12.329.44-1

aditir vai devānām annam apacad etad bhuktvāsurān haniṣyantīti

12.329.44-2

tatra budho vratacaryāsamāptāv āgacchat

12.329.44-3

aditiṃ cāvocad bhikṣāṃ dehīti

12.329.44-4

tatra devaiḥ pūrvam etat prāśyaṃ nānyenety aditir bhikṣāṃ nādāt

12.329.44-5

atha bhikṣāpratyākhyānaruṣitena budhena brahmabhūtena vivasvato dvitīye janmany aṇḍasaṃjñitasyāṇḍaṃ māritam adityāḥ

12.329.44-6

sa mārtaṇḍo vivasvān abhavac chrāddhadevaḥ

12.329.45-1

dakṣasya vai duhitaraḥ ṣaṣṭir āsan

12.329.45-2

tābhyaḥ kaśyapāya trayodaśa prādād daśa dharmāya daśa manave saptaviṃśatim indave

12.329.45-3

tāsu tulyāsu nakṣatrākhyāṃ gatāsu somo rohiṇyām abhyadhikāṃ prītim akarot

12.329.45-4

tatas tāḥ śeṣāḥ patnya īrṣyāvatyaḥ pituḥ samīpaṃ somo rohiṇīm adhikaṃ bhajatīti

12.329.45-5

so 'bravīd yakṣmainam āvekṣyatīti

12.329.46-1

dakṣaśāpāt somaṃ rājānaṃ yakṣmāviveśa

12.329.46-2

sa yakṣmaṇāviṣṭo dakṣam agamat

12.329.46-3

dakṣaś cainam abravīn na samaṃ vartasae iti

12.329.46-4

tatrar7ṣayaḥ somam abruvan kṣīyase yakṣmaṇā

12.329.46-5

paścimasyāṃ diśi samudre hiraṇyasarastīrtham

12.329.46-6

tatra gatvātmānam abhiṣecayasveti

12.329.46-7

athāgacchat somas tatra hiraṇyasarastīrtham

12.329.46-8

gatvā cātmānaḥ snapanam akarot (!)

12.329.46-9

snātvā cātmānaṃ pāpmano mokṣayām āsa (!)

12.329.46-91

tatra cāvabhāsitas tīrthe yadā somas tadāprabhṛti tīrthaṃ tat prabhāsam iti nāmnā khyātaṃ babhūva (!)

12.329.46-92

tacchāpād adyāpi kṣīyate somo 'māvāsyāntarasthaḥ (!)

First 200 of 223 passages. Read on

Linked texts (2)