The Nārāyaṇa section of the Śāntiparvan 12.329
Nārāyaṇīya 12.329
- Language
- Sanskrit
12.329.1
arjuna uvāca:
agnīṣomau kathaṃ pūrvam ekayonī pravartitau
eṣa me saṃśayo jātas taṃ chindhi madhusūdana //
12.329.2
śrī-bhagavān uvāca:
hanta te vartayiṣyāmi purāṇaṃ pāṇḍunandana
ātmatejoudbhavaṃ pārtha śṛṇuṣvaikamanā mama //
12.329.3-1
saṃprakṣālanakāle 'tikrānte caturthe yugasahasrānte
12.329.3-2
avyakte sarvabhūtapralaye sthāvarajaṅgame
12.329.3-3
jyotirdharaṇivāyurahite 'ndhe tamasi jalaikārṇave loke
12.329.3-4
tama ity evābhibhūte 'saṃjñake 'dvitīye pratiṣṭhite
12.329.3-5
naiva rātryāṃ na divase na sati nā-sati na vyakte nā-vyakte vyavasthite
12.329.3-6
etasyām avasthāyāṃ nārāyaṇaguṇāśrayād akṣayād ajarād anindriyād agrāhyād asaṃbhavāt satyād ahiṃsrāl lalāmād vividhapravṛttiviśeṣāt
12.329.3-7
akṣayād ajarā-marād amūrtitaḥ sarvavyāpinaḥ sarvakartuḥ śāśvatāt tamasaḥ puruṣaḥ prādurbhūto harir avyayaḥ
12.329.4-1
nidarśanam api hy atra bhavati
12.329.4-2
nāsīd aho na rātrir āsīt
12.329.4-3
na sad āsīn nā-sad āsīt
12.329.4-4
tama eva purastād abhavad viśvarūpam
12.329.4-5
sā viśvasya jananīty evam asyārtho 'nubhāṣyate
12.329.5-1
tasyedānīṃ tamaḥsaṃbhavasya puruṣasya padmayoner brahmaṇaḥ prādurbhāve sa puruṣaḥ prajāḥ sisṛkṣamāṇo netrābhyām agnīṣomau sasarja
12.329.5-2
tato bhūtasarge pravṛtte prajākramavaśād brahmakṣatram upātiṣṭhat
12.329.5-3
yaḥ somas tad brahma yad brahma te brāhmaṇāḥ
12.329.5-4
yo 'gnis tat kṣatraṃ kṣatrād brahma balavattaram
12.329.5-5
kasmād iti lokapratyakṣaguṇam etat tad yathā
12.329.5-6
brāhmaṇebhyaḥ paraṃ bhūtaṃ notpannapūrvam
12.329.5-7
dīpyamāne 'gnau juhotīti kṛtvā bravīmi
12.329.5-8
bhūtasargaḥ kṛto brahmaṇā bhūtāni ca pratiṣṭhāpya trailokyaṃ dhāryatae iti
12.329.6-1
mantravādo 'pi hi bhavati
12.329.6-2
tvam agne yajñānāṃ hotā viśveṣām
12.329.6-3
hito devebhir mānuṣe jane iti
12.329.6-4
nidarśanaṃ cātra bhavati
12.329.6-5
viśveṣām agne yajñānāṃ hoteti
12.329.6-6
hito devair mānuṣair jagata iti
12.329.6-7
agnir hi yajñānāṃ hotā kartā
12.329.6-8
sa cāgnir brahma
12.329.7-1
na hy ete mantrād dhavanam asti
12.329.7-2
na vinā puruṣaṃ tapaḥ saṃbhavati
12.329.7-3
havir mantrāṇāṃ saṃpūjā vidyate devamanuṣyāṇām anena tvaṃ hoteti niyuktaḥ
12.329.7-4
ye ca mānuṣā hotrādhikārās te ca
12.329.7-5
brāhmaṇasya hi yājanaṃ vidhīyate na kṣatravaiśyayor dvijātyoḥ
12.329.7-6
tasmād brāhmaṇā hy agnibhūtā yajñān udvahanti
12.329.7-7
yajñā devāṃs tarpayanti devāḥ pṛthivīṃ bhāvayanti
12.329.8-1
śatapathe hi brāhmaṇaṃ bhavati
12.329.8-2
agnau samiddhe sa juhoti yo vidvān brāhmaṇamukhe dānāhutiṃ juhoti
12.329.8-3
evam apy agnibhūtā brāhmaṇā vidvāṃso 'gniṃ bhāvayanti
12.329.8-4
agnir viṣṇuḥ sarvabhūtāny anupraviśya prāṇān dhārayati
12.329.8-5
api cātra sanatkumāragītāḥ ślokā bhavanti
12.329.9
viśvaṃ brahmāsṛjat pūrvaṃ sarvādir niravaskaram
brahmaghoṣair divaṃ tiṣṭhanty amarā brahmayonayaḥ //
12.329.10
brāhmaṇānāṃ matir vākyaṃ karma śraddhā tapāṃsi ca
dhārayanti mahīṃ dyāṃ ca śaityād vāry amṛtaṃ yathā //
12.329.11
nāsti satyāt paro dharmo nāsti mātṛsamo guruḥ
brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pretya ceha ca bhūtaye //
12.329.12
naiṣām ukṣā vardhate nota vāhā
na gargaro mathyate saṃpradāne
apadhvastā dasyubhūtā bhavanti
yeṣāṃ rāṣṭre brāhmaṇā vṛttihīnāḥ
12.329.13-1
vedapurāṇetihāsaprāmāṇyān nārāyaṇamukhodgatāḥ sarvātmānaḥ sarvakartāraḥ sarvabhāvanāś ca brāhmaṇāḥ
12.329.13-2
vāksamakālaṃ hi tasya devasya varapradasya brāhmaṇāḥ prathamaṃ prādurbhūtā brāhmaṇebhyaś ca śeṣā varṇāḥ prādurbhūtāḥ
12.329.13-3
itthaṃ ca surāsuraviśiṣṭā brāhmaṇā yadā mayā brahmabhūtena purā svayam evotpāditāḥ surāsuramahar2ṣayo bhūtaviśeṣāḥ sthāpitā nigṛhītāś ca
12.329.14-1
ahalyādharṣaṇanimittaṃ hi gautamād dhariśmaśrutām indraḥ prāptaḥ
12.329.14-2
kauśikanimittaṃ cendro muṣkaviyogaṃ meṣavṛṣaṇatvaṃ cāvāpa
12.329.14-3
aśvinor grahapratiṣedhodyatavajrasya puraṃdarasya cyavanena stambhito bāhuḥ
12.329.14-4
kratuvadhaprāptamanyunā ca dakṣeṇa bhūyas tapasā cātmānaṃ saṃyojya netrākṛtir anyā lalāṭe rudrasyotpāditā
12.329.15-1
tripuravadhārthaṃ dīkṣām abhyupagatasya rudrasyośanasā śiraso jaṭā utkṛtya prayuktāḥ
12.329.15-2
tataḥ prādurbhūtā bhujagāḥ_1
12.329.15-3
tair asya bhujagaiḥ_1 pīḍyamānaḥ kaṇṭho nīlatām upanītaḥ
12.329.15-4
pūrve ca manvantare svāyaṃbhuve nārāyaṇahastabandhagrahaṇān nīlakaṇṭhatvam eva vā
12.329.16-1
amṛtotpādane puraścaraṇatām upagatasyāṅgiraso bṛhaspater upaspṛśato na prasādaṃ gatavatyaḥ kilāpaḥ
12.329.16-2
atha bṛhaspatir apāṃ cukrodha
12.329.16-3
yasmān mamopaspṛśataḥ kaluṣībhūtā na prasādam upagatās tasmād adyaprabhṛti jhaṣamakaramatsyakacchapajantusaṃkīrṇāḥ kaluṣībhavateti
12.329.16-4
tadāprabhṛty āpo yādobhiḥ saṃkīrṇāḥ saṃvṛttāḥ
12.329.17-1
viśvarūpo vai tvāṣṭraḥ purohito devānām āsīt svasrīyo 'surāṇām
12.329.17-2
sa pratyakṣaṃ devebhyo bhāgam adadat paroakṣam asurebhyaḥ
12.329.18-1
atha hiraṇyakaśipuṃ puraskṛtya_1 viśvarūpamātaraṃ svasāram asurā varam ayācanta
12.329.18-2
he svasar ayaṃ te putras tvāṣṭro viśvarūpas triśirā devānāṃ purohitaḥ pratyakṣaṃ devebhyo bhāgam adadat paroakṣam asmākam
12.329.18-3
tato devā vardhante vayaṃ kṣīyāmaḥ
12.329.18-4
tad enaṃ tvaṃ vārayitum arhasi tathā yathāsmān bhajed iti
12.329.19-1
atha viśvarūpaṃ nandanavanam upagataṃ mātovāca
12.329.19-2
putra kiṃ parapakṣavardhanas tvaṃ mātulapakṣaṃ nāśayasi
12.329.19-3
nārhasy evaṃ kartum iti
12.329.19-4
sa viśvarūpo mātur vākyam anatikramaṇīyam iti matvā saṃpūjya hiraṇyakaśipum agāt
12.329.20-1
hairaṇyagarbhāc ca vasiṣṭhād dhiraṇyakaśipuḥ śāpaṃ prāptavān
12.329.20-2
yasmāt tvayānyo vṛto hotā tasmād asamāptayajñas tvam apūrvāt sattvajātād vadhaṃ prāpsyasīti
12.329.20-3
tacchāpadānād dhiraṇyakaśipuḥ prāptavān vadham
12.329.21-1
viśvarūpo mātṛpakṣavardhano 'tyarthaṃ tapasy abhavat
12.329.21-2
tasya vratabhaṅgārtham indro bahvīḥ śrīmatyo 'psaraso niyuyoja
12.329.21-3
tāś ca dṛṣṭvā manaḥ kṣubhitam tasyābhavat tāsu cāpsaraḥsu nacirād eva sakto 'bhavat
12.329.21-4
saktaṃ cainaṃ jñātvāpsarasa ūcur gacchāmahe vayaṃ yathāgatam iti
12.329.22-1
tās tvāṣṭra uvāca
12.329.22-2
kva gamiṣyatha āsyatām tāvan mayā saha śreyo bhaviṣyatīti
12.329.22-3
tās tam abruvan
12.329.22-4
vayaṃ devastriyo 'psarasa indraṃ varadaṃ purā prabhaviṣṇuṃ vṛṇīmahae iti
12.329.23-1
atha tā viśvarūpo 'bravīd adyaiva sendrā devā na bhaviṣyantīti
12.329.23-2
tato mantrāñ jajāpa
12.329.23-3
tair mantraiḥ prāvardhata triśirāḥ
12.329.23-4
ekenāsyena sarvalokeṣu dvijaiḥ kriyāvadbhir yajñeṣu suhutaṃ somaṃ papāv ekenāpa ekena sendrān devān
12.329.23-5
athendras taṃ vivardhamānaṃ somapānāpyāyitasarvagātraṃ dṛṣṭvā cintām āpede
12.329.24-1
devāś ca te sahendreṇa brahmāṇam abhijagmur ūcuś ca
12.329.24-2
viśvarūpeṇa sarvayajñeṣu suhutaḥ somaḥ pīyate
12.329.24-3
vayam abhāgāḥ saṃvṛttāḥ
12.329.24-4
asurapakṣo vardhate vayaṃ kṣīyāmaḥ
12.329.24-5
tad arhasi no vidhātuṃ śreyo yad anantaram iti
12.329.25-1
tān brahmovāca ṛṣir bhārgavas tapas tapyate dadhīcaḥ
12.329.25-2
sa yācyatāṃ varaṃ yathā kalevaraṃ jahyāt
12.329.25-3
tasyāsthibhir vajraṃ kriyatām iti
12.329.26-1
devās tatrāgacchan yatra dadhīco bhagavān ṛṣis tapas tepe
12.329.26-2
sendrā devās tam abhigamyocur bhagavaṃs tapasaḥ kuśalam avighnaṃ ceti
12.329.26-3
tān dadhīca uvāca svāgataṃ bhavadbhyaḥ kiṃ kriyatām
12.329.26-4
yad vakṣyatha tat kariṣyāmīti
12.329.26-5
te tam abruvañ śarīraparityāgaṃ lokahitārthaṃ bhagavān kartum arhatīti
12.329.26-6
atha dadhīcas tathaivā-vimanāḥ sukhaduḥkhasamo mahāyogī ātmānaṃ samādhāya śarīraparityāgaṃ cakāra
12.329.27-1
tasya paramātmany avasṛte tāny asthīni dhātā saṃgṛhya vajram akarot
12.329.27-2
tena vajreṇā-bhedyenā-pradhṛṣyeṇa brahmāsthisaṃbhūtena viṣṇupraviṣṭenendro viśvarūpaṃ jaghāna
12.329.27-3
śirasāṃ cāsya chedanam akarot
12.329.27-4
tasmād anantaraṃ viśvarūpagātramathanasaṃbhavaṃ tvaṣṭrotpāditam evāriṃ vṛtram indro jaghāna
12.329.28-1
tasyāṃ dvaidhībhūtāyāṃ brahmavadhyāyāṃ bhayād indro devarājyaṃ parityajya apsusaṃbhavāṃ śītalāṃ mānasasarogatāṃ nalinīṃ apsu
12.329.28-2
tatra caiśvaryayogād aṇumātro bhūtvā bisagranthiṃ praviveśa
12.329.29-1
atha brahmavadhyābhayapranaṣṭe trailokyanāthe śacīpatau jagad anīśvaraṃ babhūva
12.329.29-2
devān rajas tamaś cāviveśa
12.329.29-3
mantrā na prāvartanta mahar2ṣīṇāṃ
12.329.29-4
rakṣāṃsi prādur abhavan
12.329.29-5
brahma cotsādanaṃ jagāma
12.329.29-6
anindrāś cā-balā lokāḥ supradhṛṣyā babhūvuḥ
12.329.30-1
atha devā ṛṣayaś cāyuṣaḥ putraṃ nahuṣaṃ nāma devarājatve 'bhiṣiṣicuḥ
12.329.30-2
nahuṣaḥ pañcabhiḥ śatair jyotiṣāṃ lalāṭe jvaladbhiḥ sarvatejoharais triviṣṭapaṃ pālayāṃ babhūva
12.329.30-3
atha lokāḥ prakṛtim āpedire svasthāś ca babhūvuḥ
12.329.31-1
athovāca nahuṣaḥ
12.329.31-2
sarvaṃ māṃ śakropabhuktam upasthitam ṛte śacīm iti
12.329.31-3
sa evam uktvā śacīsamīpam agamad uvāca cainām
12.329.31-4
subhage 'ham indro devānāṃ bhajasva mām iti
12.329.31-5
taṃ śacī pratyuvāca
12.329.31-6
prakṛtyā tvaṃ dharmavatsalaḥ somavaṃśodbhavaś ca
12.329.31-7
nārhasi parapatnīdharṣaṇaṃ kartum iti
12.329.32-1
tām athovāca nahuṣaḥ
12.329.32-2
aindraṃ padam adhyāsyate mayā
12.329.32-3
aham indrasya rājyaratnaharo nātrā-dharmaḥ kaścit tvam indrabhukteti
12.329.32-4
sā tam uvāca
12.329.32-5
asti mama kiṃcid vratam aparyavasitam
12.329.32-6
tasyāvabhṛthe tvām upagamiṣyāmi kaiścid evāhobhir iti
12.329.32-7
sa śacyaivam abhihito nahuṣo jagāma
12.329.33-1
atha śacī duḥkhaśokārtā bhartṛdarśanalālasā nahuṣabhayagṛhītā bṛhaspatim upāgacchat
12.329.33-2
sa ca tām abhigatāṃ dṛṣṭvaiva dhyānaṃ praviśya bhartṛkāryatatparāṃ jñātvā bṛhaspatir uvāca
12.329.33-3
anenaiva vratena tapasā cānvitā devīṃ varadām upaśrutim āhvaya
12.329.33-4
sā tavendraṃ darśayiṣyatīti
12.329.34-1
sātha mahāniyamam āsthitā devīṃ varadām upaśrutiṃ mantrair āhvayat
12.329.34-2
sopaśrutiḥ śacīsamīpam agāt
12.329.34-3
uvāca cainām iyam asmi tvayopahūtopasthitā kiṃ te priyaṃ karavāṇīti
12.329.34-4
tāṃ mūrdhnā praṇamyovāca śacī bhagavaty arhasi me bhartāraṃ darśayituṃ tvaṃ satyā matā ceti
12.329.34-5
saināṃ mānasaṃ saro 'nayat
12.329.34-6
tatrendraṃ bisagranthigatam adarśayat
12.329.35-1
tām indraḥ patnīṃ kṛśāṃ glānāṃ ca dṛṣṭvā cintayāṃ babhūva
12.329.35-2
aho mama mahad duḥkham idam adyopagatam
12.329.35-3
naṣṭaṃ hi mām iyam anviṣyopāgamad duḥkhārteti
12.329.35-4
tām indra uvāca kathaṃ vartayasīti
12.329.35-5
sā tam uvāca
12.329.35-6
nahuṣo mām āhvayati
12.329.35-7
kālaś cāsya mayā kṛta iti
12.329.36-1
tām indra uvāca
12.329.36-2
gaccha
12.329.36-3
nahuṣas tvayā vācyo 'pūrveṇa mām ṛṣiyuktena yānena tvam adhirūḍha udvahasva
12.329.36-4
indrasya hi mahānti vāhanāni manasaḥ priyāṇy adhirūḍhāni mayā
12.329.36-5
tvam anyenopayātum arhasīti
12.329.36-6
saivam uktā hṛṣṭā jagāma
12.329.36-7
indro 'pi bisagranthim evāviveśa bhūyaḥ
12.329.37-1
athendrāṇim abhyāgatāṃ dṛṣṭvovāca nahuṣaḥ pūrṇaḥ sa kāla iti
12.329.37-2
taṃ śacy abravīc chakreṇa yathoktam
12.329.37-3
sa mahar2ṣiyuktaṃ vāhanam adhirūḍhaḥ śacīsamīpam upāgacchat
12.329.38-1
atha maitrāvaruṇiḥ kumbhayonir agastyo mahar2ṣīn vikriyamāṇāṃs tān nahuṣeṇāpaśyat
12.329.38-2
padbhyāṃ ca tenāspṛśyata
12.329.38-3
tataḥ sa nahuṣam abravīd akāryapravṛtta pāpa patasva mahīm
12.329.38-4
sarpo bhava yāvad bhūmir girayaś ca tiṣṭheyus tāvad iti
12.329.38-5
sa mahar2ṣivākyasamakālam eva tasmād yānād avāpatat
12.329.39-1
athānindraṃ punas trailokyam abhavat
12.329.39-2
tato devā ṛṣayaś ca bhagavantaṃ viṣṇuṃ śaraṇam indrārthe 'bhijagmuḥ
12.329.39-3
ūcuś cainaṃ bhagavann indraṃ brahmavadhyābhibhūtaṃ trātum arhasīti
12.329.39-4
tataḥ sa varadas tān abravīd aśvamedhaṃ yajñaṃ vaiṣṇavaṃ śakro 'bhiyajatu
12.329.39-5
tataḥ svaṃ sthānaṃ prāpsyatīti
12.329.40-1
tato devā ṛṣayaś cendraṃ nāpaśyan yadā tadā śacīm ūcur gaccha subhage indram ānayasveti
12.329.40-2
sā punas tat saraḥ samabhyagacchat
12.329.40-3
indraś ca tasmāt sarasaḥ samutthāya bṛhaspatim abhijagāma
12.329.40-4
bṛhaspatiś cāśvamedhaṃ mahākratuṃ śakrāyāharat
12.329.40-5
tataḥ kṛṣṇasāraṅgaṃ medhyam aśvam utsṛjya vāhanaṃ tam eva kṛtvā indraṃ marutpatiṃ bṛhaspatiḥ svasthānaṃ prāpayām āsa
12.329.41-1
tataḥ sa devarāḍ devair ṛṣibhiḥ stūyamānas triviṣṭapastho niṣkalmaṣo babhūva
12.329.41-2
brahmavadhyāṃ caturṣu sthāneṣu vanitāgnivanaspatigoṣu vyabhajat
12.329.41-3
evaṃ indro brahmatejaḥprabhāvopabṛṃhitaḥ śatruvadhaṃ kṛtvā svasthānaṃ prāpitaḥ
12.329.42-1
ākāśagaṅgāgataś ca purā bharadvājo mahar2ṣir upāspṛśaṃs trīn kramān kramatā viṣṇunābhyāsāditaḥ
12.329.42-2
sa bharadvājena sasalilena pāṇinorasi tāḍitaḥ salakṣaṇoraskaḥ saṃvṛttaḥ
12.329.43-1
bhṛguṇā mahar2ṣiṇā śapto 'gniḥ sarvabhakṣatvam upanītaḥ //
12.329.44-1
aditir vai devānām annam apacad etad bhuktvāsurān haniṣyantīti
12.329.44-2
tatra budho vratacaryāsamāptāv āgacchat
12.329.44-3
aditiṃ cāvocad bhikṣāṃ dehīti
12.329.44-4
tatra devaiḥ pūrvam etat prāśyaṃ nānyenety aditir bhikṣāṃ nādāt
12.329.44-5
atha bhikṣāpratyākhyānaruṣitena budhena brahmabhūtena vivasvato dvitīye janmany aṇḍasaṃjñitasyāṇḍaṃ māritam adityāḥ
12.329.44-6
sa mārtaṇḍo vivasvān abhavac chrāddhadevaḥ
12.329.45-1
dakṣasya vai duhitaraḥ ṣaṣṭir āsan
12.329.45-2
tābhyaḥ kaśyapāya trayodaśa prādād daśa dharmāya daśa manave saptaviṃśatim indave
12.329.45-3
tāsu tulyāsu nakṣatrākhyāṃ gatāsu somo rohiṇyām abhyadhikāṃ prītim akarot
12.329.45-4
tatas tāḥ śeṣāḥ patnya īrṣyāvatyaḥ pituḥ samīpaṃ somo rohiṇīm adhikaṃ bhajatīti
12.329.45-5
so 'bravīd yakṣmainam āvekṣyatīti
12.329.46-1
dakṣaśāpāt somaṃ rājānaṃ yakṣmāviveśa
12.329.46-2
sa yakṣmaṇāviṣṭo dakṣam agamat
12.329.46-3
dakṣaś cainam abravīn na samaṃ vartasae iti
12.329.46-4
tatrar7ṣayaḥ somam abruvan kṣīyase yakṣmaṇā
12.329.46-5
paścimasyāṃ diśi samudre hiraṇyasarastīrtham
12.329.46-6
tatra gatvātmānam abhiṣecayasveti
12.329.46-7
athāgacchat somas tatra hiraṇyasarastīrtham
12.329.46-8
gatvā cātmānaḥ snapanam akarot (!)
12.329.46-9
snātvā cātmānaṃ pāpmano mokṣayām āsa (!)
12.329.46-91
tatra cāvabhāsitas tīrthe yadā somas tadāprabhṛti tīrthaṃ tat prabhāsam iti nāmnā khyātaṃ babhūva (!)
12.329.46-92
tacchāpād adyāpi kṣīyate somo 'māvāsyāntarasthaḥ (!)
First 200 of 223 passages. Read on
Linked texts (2)
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Mokṣadharma — Nārāyaṇa, Sanskrit