The Great Epic of the Bhārata dynasty 1.232
Bhāratabhāvadīpa 1.232
- Language
- Sanskrit
1.232.1
dvātriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ purata iti | atra saṃsārāṭavyāṃ mahāmohānalavyāptāyāṃ mātāpi na trātuṃ samarthā kiṃ tu sarve svārthakāmā eveti saṃsūcya brahmiṣṭha eva sarvāṃstrātuṃ samartha ityasminnadhyāye sūcyate kathāpakṣe tu spaṣṭa evārthaḥ | tatra jaritārirnāśitakāmādiśatrugaṇa āha purata iti | maraṇāt prāgeva jñānārthaṃ yatitavyaṃ tataśca maraṇavyathāṃ jñānī na prāpnoti | 'na tasya prāṇā utkrāmantyatraiva samavanīyante' iti śruterityādyaślokatattvaṃ kṛcchrakālo maraṇa kālaḥ | vyathāṃ prāṇotkramaṇapīḍām ||
1.232.2
etadeva vyatirekamukhenāha yastviti | vicetāḥ ajitacittaḥ | vyathito dehāntare nipātya karmaṇā vaśīkṛto mahacchreyo mokṣam ||
1.232.3
uktavyathānāśaḥ satsaṅgādeva bhavatītyanvayavyatirekābhyāmāha dvābhyāṃ dhīra iti | dhīro dhyānavān | medhāvī ūhāpohakuśalaḥ atastvamevāsmānpāhīti bhāvaḥ ||
1.232.4
tvadanugrahaṃ vinā nāsti taraṇopāya ityāha jyeṣṭha iti ||
1.232.5
droṇavākye kṣayaṃ gṛham adhyātmaṃ tu haratīti hiraṇyaṃ viṣayavāsanā saiva reto bījaṃ yasya sa moho maraṇakālikaḥ | kṣayaṃ dehageham eti | saptajihvāḥ | 'kālī manojavā dhūmrā karālī lohatā tathā | sphuliṅginī viśvaruciḥ saptajihvā vibhāvasoḥ || ’pakṣe pañcendriyāṇi buddhimanasī ca tadyuktamānanaṃ mukhaṃ bhogasādhanaṃ yasya saḥ | lelihāno grasiṣyanvisarpati vyāpnoti | ataḥ svamokṣāya svayameva yatitavyamiti bhāvaḥ ||
1.232.7
evamadhikāriṇamutthāpya agnistutivyājena tattvamupadiśati | brahmaitadvyāhṛtaṃ tvayetyusampahāre'gnivākyāt | tatra mukhyabrahmavidyādhikārārthaṃ samaṣṭyupāsanāṃ jaritārirāhātmāsīti dvābhyāṃ vāyoḥ sūtrātmanaḥ 'vāyurvai gautama tatsūtraṃ vāyureva vyaṣṭirvāyuḥ samaṣṭiḥ' iti śruteḥ | ātmā strarūpamasi śarīramasi vīrudhāmiti virāḍātmatvamuktam | vīrudhāṃ yoniḥ pṛthvī āpaśca te tava śukraṃ bījaṃ tvadutpannam | 'agnerāpaḥ adbhyaḥ pṛthivī' iti ca śruteḥ | āpaste śukramityasya vyākhyā yonistvamasi cāmbhasa iti | yadvā vāyorātmā antarikṣaṃ marīciśabditaṃ vīrudhāṃ yoniḥ pṛthvīmaraśadvitā yatpṛthivyā adhastāttadāpaḥ yaddiva upariṣṭāttadambhaḥ | tathā ca lokasṛṣṭiruktā bhavati | 'adombhaḥ pareṇa divaṃ dyauḥ pratiṣṭhāntarikṣaṃ marīcayaḥ pṛthivīmaroyā adhastāttā āpaḥ ityaitareye śrutā loksṛṣṭiruktā bhavati | sa imān lokānasṛjatāmbho marīcirmaramāpa iti upakramyātra lokātmatvena stutirna lokakartṛtvenetyataḥ samaṣṭyupāsanāyāmeva tātparyam ||
1.232.9
annānādhikārī sāriṇī sṛkke sṛkkiṇī gallagarbhau yasya saḥ sārisṛkko bāhyabhogāsakto vyaṣṭirūpamevāgniṃ prārthayate māteti | praṇaṣṭā adarśanaṃ gatā ||
1.232.10
śivaṃ śāntaṃ lokahitam | hetayo jvālāḥ pūrvoktāḥ ||
1.232.11
goṣu raviraśmiṣu ravirapi tvamevetyarthaḥ | pareṇāsmān asmatto dūre prehi | paraṇetyenavantam ||
1.232.12
evaṃ vyaṣṭyupāsanāsiddhasya sārvātmyopāsanāṃ sarve khalvidaṃ brahmetyādiśāstraprasiddhāṃ śāṇḍilyavidyādirūpāṃ stambamitrākhyaḥ sarvaprāṇisamudāyasakhā āha sarvamityādinā | tvayīdaṃ kanake kuṇḍalādivat ||
1.232.13
bahudhā kāryarūpeṇa ekadhā kāraṇarūpeṇa ||
1.232.14
trīn lokāniti brahmāṇḍopalakṣaṇam | pacasi saṃharasi | samiddhaḥ tamoguṇena pravṛddhaḥ | atra hetuṃ śrautaṃ darśayati | tvaṃ sarvasyeti | prasūtirutpattisthānam | pratiṣṭhā layasthānam | etena 'eṣa yoniḥ sarvasya prabhavāpyayau hi bhūtānām' itiśrutarartho darśitaḥ ||
1.232.15
yattu nāntaḥprajñamityādiśrutiprasiddhaṃ turīyaṃ nirviśeṣaṃ tadetat droṇo brahmavidāṃ vara ityupakramāt brahmatadvyāhṛtaṃ tvayetyagnināpi droṇasyaiva stutatvācca droṇavākyasya viṣaya iti jñāyate | atra ca nāntaḥprajñādivākyārtho na ca dṛśyate'taḥ kaṣṭametat | śrutibalenaiva spaṣṭīkurmaḥ tvamannamiti | he jagatpate tvam annam | 'adyatetti ca bhūtāni tasmādannaṃ taducyate' iti śrutervirāḍasi | kimasau nityaḥ | netyāha | prāṇibhirbhuktamiti | prāṇaḥ sūtrātmā sa upāsyatvenāsti yeṣāṃ te prāṇinaḥ sūtropāsakāstairbhuktamupasaṃhṛtam | etena sthūlasya sūkṣme laya uktaḥ | tathā antarmadhye bhūtāni sūtraśarīrārambhakāṇi apañcīkṛtaviyadādīni yasya saḥ antarbhūtosi | bhūtalayasthānamapyasi | etena sūkṣmasya kāraṇe vilāpanamuktam | ata eva jagataḥ sthūlasūkṣmakāryasyapate sṛṣṭisaṃhārayoḥ svatantratvam | nityaṃ pravṛddhosi | kāryakāraṇabrahmaṇoḥ sopādhikayorupādhitirobhāvāvirbhāvānusāri pravṛddhatvam | nirupādhikasya tu nityameva tat | tvayi śuddhe pratiṣṭhitaṃ sarvaṃ kāryakāraṇātmakaṃ rajvāmivoragādikarmībhūtaṃ tvaṃ pacasi saṃharasi | evaṃ ca nāntaḥprajñaṃ na bahiḥprajñaṃ nobhayataḥ prajñamityādiśruterarthaḥ sthūlasūkṣmakāraṇarūpātītaṃ niṣkalaṃ śivaśadbābhidheyaṃ pratipāditam ||
1.232.16
sūrya iti | he śukra śukla sarvopādhikāluṣyahīna tvaṃ sūryo bhūtvā rasānādāya punarutsṛjya kāle vṛṣṭyā bhāvayasīti sambandhaḥ | tvaṃ bhūmyādīnāṃ rasān satvāni ādāya saṃhṛtya sūryaḥ kāraṇātmā bhūtvā vījamātrarūpeṇa sthitvā punaḥ prabodhakāle vṛṣṭyā citsattāpradānena pṛthivyādīni janayasītyarthaḥ ||
1.232.17
etāḥ rasasya brahmasattāyā āśrayatvena dṛśyamānāḥ satsaditipratyayaviṣayabhūtā vīrudādayo jaḍapadārthā api tvatta evotpannā ityarthaḥ | tena pradhānādeḥ kāraṇatvaṃ nirastam | subhadraścetyatra samudraśceti pāṭhe mahodadhiśabdena mahānti brahmāṇḍādbahiḥ sthitāni udakāni dhīyantesminniti vyutpatyāne'kabrahmāṇḍaśuktisampuṭāśrayabhūto jalāvaraṇarūpaḥ samudro grāhyaḥ | taccāvaraṇāntarāṇāmapyupalakṣaṇam ||
1.232.18
evaṃ parāparabrahmarūpeṇāgniṃ stutvā upasthitabhayanivṛttiṃ prārthayate | idamiti | he tigmāṃśo tīkṣṇakara vahne | sadmeva sadma śarīram | varuṇasya rasanendriyādhipateḥ | parāyaṇam atyantālambanam | pakṣidehena hi sarvarasāsvādo labhyate | atastvaṃ śivaḥ antarātmā | asmākaṃ trātā bhava ||
1.232.19
sāgarasya gṛhān nadīpravāhāniva anabhibhāvyān svābhibhāvakāṃśca jñātvā muñca ||
1.232.20
pratītātmā hṛṣṭaḥ ||
1.232.22
mahyaṃ mama ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit