The Great Epic of the Bhārata dynasty 1.66
Bhāratabhāvadīpa 1.66
- Language
- Sanskrit
1.66.1
ṣaṭṣaṣṭitamaḥ adhyāyaḥ brahmaṇa iti ṣaṇmaharṣayaḥ sthāṇuśca saptama iti bodhyam | tatrādau sthāṇu santatimevāha ekādaśeti ||
1.66.8
īhāmṛgāḥ vṛkāḥ ||
1.66.9
pataṅgasahacāriṇaḥ sūryasahacarā vālakhilyāḥ ||
1.66.15
buddhirniścayaḥ | matiḥ parāmarśaḥ | kīrtyādayo daśadharmadvārāṇi dharmapraveśamārgāḥ ||
1.66.16
nayane jñāpane ||
1.66.17
nakṣatrayoginyo nakṣatranāmayuktāḥ vidhānataḥ vidhānārtham abhavan | paitāmaho devo dharmaḥ pitāmahastanājjātatvāt | tasya pitāmahasya putro dakṣaḥ | tadaṅguṣṭhājjātatvāt | tasya sambandhinī vasunāmnī kanyā tasyāṃ dharmādvasavo'ṣṭau jātā ityarthaḥ | 'vasostu vasavaḥ putrā' ityanyatrokteḥ ||
1.66.19
dhūmnāyā iti vasoreva dhūmrādīni nāmāntarāṇi kalpabhedāt | anyāḥ etāna dakṣakanyā iti vā ||
1.66.24
kṛttikānāṃ ṣaṇṇāṃ mātṛtvenābhyupapatteraṅgīkārāt ||
1.66.32
traya iti | atra dharmasantānānāṃ sarveṣāṃ nāmānyanvarthakāni ||
1.66.35
vaḍavā aśvā | antarikṣe aśvināvasūta nāsikayā śukraprakṣepāt ||
1.66.37
trayastriṃśat aṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityāḥ prajāpatiśca vaṣaṭkāraśca ||
1.66.42
śukro grahatvādeva lokānāṃ prāṇayātrāyāṃ varṣā'varṣādikārye niyuktaḥ ||
1.66.43
yogācārya iti cāpīvyastau | surāṇāmapi ca gururiti sambandhaḥ | devānāṃ gurureva yogācāryoṃ yogabalena kāyadvayaṃ kṛtvā devānāmapyācāryo bhavadityarthaḥ | tathā ca maitrāyaṇīye samāmnātam | 'bṛhaspatirhi śukro bhūtvendrasyābhayāyāsurebhyaḥ kṣayāyemāmavidyāmasṛjat' iti ||
1.66.50
dharmapradhānā sṛṣṭiruktāthādharmapradhānāṃ vivakṣustatra śrotṝṇāmanādaranivṛttyarthamubhayasādhāraṇīṃ sṛṣṭiṃ madhye prāha | dvāviti | yayorlakṣaṇaṃ loke tiṣṭhati tāvanyau dharmādharmamayātkāryātparau udāsīnau brahmaṇaḥ putrau yau dhātāvidhātā ceti sañjñāvantau manunā saha nityaṃ sthitāviti yojanā | iyamatra prakriyā | 'vṛttitatsthacidābhāsāvubhau vyāpnuvato ghaṭam | tatrājñānaṃ dhiyā naśyedābhāsena ghaṭaḥ sphuret | asyārthaḥ | yathā dīpaprabhā cakṣurbhyāṃ yugapaddhaṭo byāpyate tatra prabhayā ghaṭāvarakaṃ tamo naśyatiṃ cakṣuṣā ghaṭaḥ prakāśate tadvat vṛttitatsthacidābhāsābhyāṃ ghaṭājñānanāśaghaṭasphuraṇe kriyete iti | te atra kramāddhātṛvidhātṛsañjñe | tayorlakṣaṇaṃ jāḍyasphuraṇātmakaṃ loke dṛśyate | jaḍo ghaṭaḥ | sphurati ghaṭa iti sphuraṇajanyaharṣaviṣādayormantā jīvo manustena saha nityasambaddhau dhātāvidhātārau | suṣuptāvapi sūkṣmavṛttisphuraṇayoḥ sattvāt | ‘ānandabhuktveto mukha’ iti śruteḥ | sukhamahamasvāpsabhityanubhūtasauṣuptasukhaparāmarśācca | tataśca sarvaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ brahmaputrābhyāṃ vyāptaṃ brahmaiva | tatra dīpavadudāsīno'pi cidātmābuddhitādātmyādhyāsāttadīyadoṣākrānto rāgadveṣādimāniva bhavati | vidvāṃstu sarvasya cidvilāsatvaṃ matvā adharmādikathādibhyo'pi nodvijetetibhāvaḥ ||
1.66.51
nanu keyaṃ vidyā yayā sarvaṃ cinmātrabhityeva paśyati tasyāḥ karmajanyatve upāsanājanyatve vā'nityatvāpattiḥ prakārāntarasya cāsambhavādityāśaṅkyāha | tayoreveti | yathā dhīsphuraṇe pramāṇaparatantre na kartumakartumanyathā kartuṃ vā śakye tathaiveyaṃ vidyeti sādṛśyaṃ svasṛśabdena lakṣyate | devī dyotamānā śuddhasatvamayī ahaṃ brahmā'smīti vākyajanyādhīvṛttirdaśamastvamiti vākyajāvṛttidaśamatvamiva brahmabhāvaṃ jīvasya gocarayantī | lakṣmīḥ parabrahmopalakṣakatvāt | padmagṛhāhṛdayaguhāyāmeva sphurantī | śubhā bandhanivartakatvāt | na caivaṃ vṛttiviṣayatve brahmaṇo nātmatvaṃ ghaṭādivatsyāditi vācyam | vṛttivyāpyatve'pi phalavyāpyatvānaṅgīkārāt | yathoktaṃ phalavyāpyatvamevāsya śāstrakṛdbhirnirākṛtam | brahmaṇyajñānanāśāya vṛttivyāptirapekṣyate iti | tathā ca vastutattvaviṣayiṇyeva vidyā avidyonmūlikā na karmopāstirūpā yenānityāsyāditi bhāvaḥ | asyāḥ phalamāha | tasyā iti | tasyāḥ vidyāyāḥ putrā iva putrāḥ phalāni | mānasāḥ manaḥsaṅkalpamātrajanyāḥ pitrādayaḥ | 'saṅkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti' iti śruteḥ | asya hārdabrahmavidaḥ | turagāḥ turaṃ gacchanti te turagāḥ sadyo manaḥ saṃhāryā eva | yato vyomacāriṇaḥ vyomni hārdākāśe cāriṇaḥ | ya evaṃ vedāhaṃ brahmā'smīti | sa idaṃ sarvaṃ bhavati iti śruterbahmajñānātsārvātmyaṃ svīyamavagacchataḥ sarvaprāptirastītyarthaḥ | tasmādadharmaprabhavasṛṣṭiśravaṇe'pi na vigānaṃ kārye sarvasya brahmamātratvāt ||
1.66.52
evamupapāditārambhaṃ sṛṣṭyantaraṃ vaktumupakramate | varuṇasyetyādinā | varuṇasya śukrāt jyeṣṭhābalaṃ putraṃ surāṃ ca putrīṃ vyajāyateti sambandhaḥ ||
1.66.68
piṇḍaphalānsapta | 'kharjūratālahintālau tālī kharjūrikā tathā | guvāko nārikelaśca saptapiṇḍaphalā drumāḥ' | ityuktarūpān | iha purāṇāntaravirodho nāmabhedātkalpabhedādvāpaneyaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit