The Great Epic of the Bhārata dynasty 1.90
Bhāratabhāvadīpa 1.90
- Language
- Sanskrit
1.90.1
yadeti | kārtayugapradhāna | kṛtayuge bhavāḥ kārtayugāḥ | atyantaniṣpāpāsteṣāṃ mukhyatametyarthaḥ ||
1.90.3
tasminniti | me mama | apāmasomamamṛtā abhūmeti karmaphalasya nityatvaṃ śrutavataḥ | atra pātaviṣaye manaḥ sammuhyata ityekaḥ praśnaḥ | 'na ca punarāvartata' iti prajāpatilokādanāvṛttiḥ śrutā | tvayā tu prajāpaterlokapaterdurāpamiti tatrāvasaṃ varṣasahasramātramiti ca tato'pi svasyāvṛttiruditā | tatra kasya prajāpateḥ kiṃ dhāmaviśiṣṭā anāvṛttiyogyā upayāntītyanyaḥ praśnaḥ | tatrādyasyottaraṃ bhūyastu kiṃ pṛcchasi rājāsiṃhetyantam | śeṣagrantho dvitīyasyeti vibhāgaḥ ||
1.90.4
imaṃ bhaumamiti | bhūmireva bhaumo naraka ādhyātmāditāpatrayavattvāttaṃ patanti prāpnuvanti | imaṃ prāptāśca te bahudhā putrapautrādirūpeṇa vividhavāsanāmūlena vivṛddhiṃ viṣamāṃ vṛddhiṃ labhante | bahuprajānirṛtimāviveśeti śruteḥ | kālapāśameva draḍhayantītyarthaḥ | te ke ye kaṅketi gṛdhrāderupalakṣaṇam | gomāyu iti śvādeḥ | teṣāṃ balaṃ saṅghastasyāśanaṃ bhakṣyaṃ śarīraṃ tasyārthe kṣīṇāḥ | divyena bhaumena vā dehena bhogānbhoktuṃ kṛtaśramā ityarthaḥ ||
1.90.5
tasmādetatkāmyakarma duṣṭaṃ niṣiddhaṃ garhaṇīyam ābhicārikaṃ ca varjanīyam ||
1.90.6
nanu kaṅkādibhakṣitasya kathaṃ svarūpasattā kathaṃ vā śarīrāntareṇāvirbhāva iti dehātmavādamāśritya śaṅkate | bhaumo narakaśca ka iti pṛcchati ca | yadā tu tāniti ||
1.90.7
uttaramāha | ūrdhvamiti | na dehanāśenātmanāśaḥ | kṛtahānādiprasaṅgāt | kiṃ tu 'yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ | sthāṇumanyenusayyānti yathā karma yathā śrutam' | iti śruternimittabhūtena karmaṇā māturudare jṛmbhamāṇaṃ dehaṃ prāpya nirgamādūrdhvaṃ vyaktaṃ sarvalokapratyakṣaṃ yathāsyāttathā pṛthivyāṃ sañcaranti | tadeva sañcaraṇaṃ bhaumo narakaḥ | kuto'sya narakatvamata āha | nāvekṣante varṣapūgānanekān yasmādatra patitā gataṃ vayo na budhyante karmabhūmiṃ prāptā'pi svahitāya na yatante'totimauḍhyapradoyaṃ loko naraka evetyarthaḥ | etena kaṅkādibhakṣitasyāpi satvaṃ dehayogaścāstītyuktam ||
1.90.8
svargatasyāpi punaḥ pātāvaśyaṃ bhāvādayaṃ loko duṣparihara ityāha | ṣaṣṭiṃ sahasrāṇīti ṣaṣṭi sahasrāṇi | aśītiṃ ca sahasrāṇi pavitsarāṇi vyomni svarge sthitvā patantīti yojanā | rakṣa rakṣeti vadanto dārādayo bhaumā rākṣasāḥ ||
1.90.9
svargacyutiprakāraṃ pṛcchati | yadenasaste patatastudanti | yat yān | enasaḥ pāpāddhetoḥ patataḥ svargāccyavamānān | te rākṣasāstudanti | te puruṣāḥ kathaṃ bhavanti prapātabhraṣṭā iva kathaṃ na śīryante | kathaṃ vā bhavanti | indriyādimanto bhavanti | kathaṃ vā garbhatvaṃ prāpnuvantīti praśnatrayam ||
1.90.10
'tatra yāvatsampātamuṣitvāthaitamevādhvānaṃ punarnivartante yathaitamākāśamākāśādvāyuṃ vāyurbhūtvā dhūmo bhavati dhūmo bhūtvā'bhraṃ bhavati abhraṃ bhūtvā megho bhavati megho bhūtvā pravarṣati ta iha vrīhiyavā oṣadhivanaspatayastilamāṣā iti jāyante' iti śrutyanusāryuttaram | asraṃ reta iti | atraśabdo duḥkhāśruvācīsan 'āpaḥ puruṣavacaso bhavanti' iti śruterdehārambhakeṣvabahuleṣu bhūtasūkṣmeṣu vartate | svargāccyāvyamānasya duḥkhājjalamayaṃ śarīraṃ bhavatīti yujyate ca | tat asrameva reto dehabījaṃ puṣpaphalasthānīyena caraṇākhyena karmaśeṣeṇānupṛktaṃ ramaṇīyacaraṇā ramaṇīyāṃ yonimāpadyante' iti śruteranveti anusarati jīvaḥ | tajjalānugamanaṃ puruṣeṇa retaḥ sicā sṛṣṭaṃ saṃsṛṣṭaṃ bhavati sa bhūtasūkṣmāvṛto jīvo retobhāvaṃ prāptaḥ saṃstasyāḥ striyo rajogarbhapeśītāmāpadyate prāpnoti tato garbhabhūto bhavati ||
1.90.11
kathamastraṃ retaḥ sicā saṃsṛjyate tadāha | vanaspatīnoṣadhīścāviśanti | oṣadhiṣu saṃsṛṣṭamasraṃ tadbhuji saṃsṛjyata ityarthaḥ | oṣadhisaṃsargopyasrasya pṛthivyambuvāyvantarikṣakrameṇodāhṛtaśruterityarthaḥ āpo vāyuṃ pṛthivīmantarikṣamityatra pṛthivī adbhyaḥ pūrve bodhyā | vāyvambunormadhye dhūmāgnimeghā api bodhyāḥ udāhṛtaśrutereva | evamoṣadhibhūtāḥ santo dvipadaṃ manuṣyaśakuntādicatuṣpadaṃ paśvādi cāviśyeti śeṣaḥ | tato garbhabhūtā bhavanti ||
1.90.12
evaṃ yadenasaste patata iti ślokena kṛtasya praśnatrayasya uttaramuktam | tenaiva sthūladehādvivecitaṃ jīvaṃ sūkṣmādapi vivektuṃ praśnamavatārayati | anyadvapuriti | narayonimāpadyamāno jīvaḥ svena kāyena jaivenaiva rūpeṇa garbhaṃ māturudaraṃ yāti uta tatra praveṣṭum anyadvapurupādhibhūtaṃ vidadhāti ||
1.90.13
śarīreti | anyajanmānaṅgīkāre śarīraviśeṣaṃ karaṇāni sañjñā ca nāyaṃ labhet | malapiṇḍavat | aṅgīkāre ca teṣāṃ svābhāvikatvāt | upādhisantatyavicchedādvā nityasaṃsāritvaṃ syāt ||
1.90.14
tadetadanādye kopādhisvīkāreṇa pariharati | vāyuḥ samutkarṣatīti | vāyurvyaṣṭiliṅgam | 'vāyurvai gautamatatsūtraṃ vāyureva vyaṣṭirvāyuḥ samaṣṭiḥ' iti śrutibhyām 'pañcaprāṇamanobuddhidaśendriyasamanvitam | apañcīkṛtabhūtitthaṃ sūkṣmāṅgaṃ bhogasādhanam' ityuktarūpaṃ tatkartṛ | garbhasthānaṃ mukhyakarmabhūtam | ṛtau strīrajasi retaḥ pūrvoktam | puṣparasena puṣpaṃ karmaphalotpādakatvasāmyāttasya rāso'pūrvaṃ tenānupṛktaṃ gauṇakarma samutkarṣati | ’agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate | ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ' iti smṛteḥ | 'pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavanti' iti śruteśca | sāmājyapaya ādirūpāḥ | karmasamavāyinīrdehāntarārambhikā āpo retorūpā gṛhītvā liṅgopādhirjīvo garbhāśayaṃ viśatītyarthaḥ | anyathā ṛtau siktamapiretaḥ pūyenna sambhavet na sthirībhavecca | sa vāyuḥ tatra garbhāśaye tanmātrāṇi sūkṣmabhūtāni taiḥ upādānabhūtaiḥ kṛtaḥ adhikāro yāvadapavargamavasthānaṃ yasya sa tanmātrakṛtādhikāraḥ | evambhūto vāyuḥ krameṇa garbhaṃ vardhayati | yathāhunairuktāḥ | 'śukrātireke pumān bhavati | śoṇitātireke strī bhavati | dvābhyāṃ samena napuṃsako bhavati | śukrabhinnena yamo bhavati | ekarātroṣitaṃ kalalaṃ bhavati | pañcarātrādbudbudāḥ | saptarātrātpeśī | dviḥ saptarātrādarbudaḥ | pañcaviṃśatirātraḥ svasthito ghano bhavati | māsamātrātkaṭhino bhavati | dvimāsābhyantare śiraḥ sampadyate | māsatrayeṇa grīvāvyādeśaḥ | māsacatuṣṭayena tvagnyādeśaḥ | pañcame māse nakharomavyādeśaḥ | ṣaṣṭhe mukhanāsikākṣiśrotraṃ ca sambhavati | saptame calanasamartho bhavati | aṣṭame buddhyā'dhyavasyati | navame sarvāṅgasampūrṇo bhavati' | 'mṛtaścāhaṃ punarjāto jātaścāhaṃ punarmṛtaḥ' ityādi jātaśca vāyunā spṛṣṭastanna smarati janmamaraṇamante ca śubhāśubhaṃ karmetyantena granthena ||
1.90.15
sa iti yugmam | sa garbho jāyamāno vardhamānaḥ | vigṛhītamātraḥ vigraheṇa sarvāṅgakalāpena sampannamātraḥ sañjñāṃ prāgbhavayāṃ vāsanāmadhiṣṭāyānusandhāya tato jātaḥ san yonerbahirniḥsaraṇānmanuṣyo'hamityabhimānavānbhavati | evambhūtasya prāṇamṛto jīvasya prāṇākhyaṃ liṅgaṃ śarīre sthūle upahitam upādhiṃ viddhi | svatastu mahātmanaḥ vibhoḥ kiṃ tadupahitaṃ yena śrotrādirūpeṇa śabdādīnviṣayān jānīta iti dvayoḥ ślokayoranvayaḥ ||
1.90.17
16 || tanmātrakṛtādhikāra iti liṅgasya yāvanmokṣasthāyitvamuktaṃ tadākṣipati | yaḥ saṃsthita iti | saṃsthito mṛtaḥ | sthūladehadāhenaiva liṅgadehadāhaḥ kuto na bhavatītyarthaḥ ||
1.90.18
svapnavaddehāntaraprāptau satyāṃ nāyaṃ doṣaḥ sambhavatītyāha | hitvā sosūnsuptavanniṣṭhanitvāt saḥ saṃsthitaḥ asūnprāṇān hitvā dhārayitvā gṛhītvetyarthaḥ | dhāñaḥ ktvāpratyaye pare dadhāterhiriti hi bhāvaḥ | 'tamutkrāmantaṃ prāṇonūtkrāmati | prāṇamamūtkrāmantaṃ sarve prāṇā amūtkrāmanti' ityasusahitasyaiva lokāntaraprāptiśruteḥ | niṣṭanitvā śabdaṃ kṛtvā | suptavat svapnavadanyāṃ yoniṃ dehaṃ bhajate | hitvā tyaktvā dehaṃ sthūlam ||
1.90.19
purodhāya sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vetyuktaṃ tadvibhajate | puṇyāṃ yonimiti | ārohe | 'anyaṃ navataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute pitryaṃ vā gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prajāpatyaṃ vā brāhmaṃ cā' iti śruteḥ | pitryādyanyatamāṃ yonim avarohe tu 'ramaṇīyacaraṇā abhyāśohayatteramaṇīyāṃ yoniṃ prapadyante brāhmaṇayoniṃ vā kṣatriyayoniṃ vā' iti | puṇyāṃ yoniṃ bhajanti | evaṃ pāpāmapi | 'pāpakṛto nārakīṃ yoniṃ bhuktvā kapūyacaraṇāḥ kapūyāṃ yonimāpadyante śvayoniṃ vā sūkarayoniṃ vā cāṇḍālayoniṃ vā' iti śruteḥ | pāpāṃ yoniṃ bhajanti | kīṭāḥ pataṅgāśca bhavanti | pāpāḥ pāpakasvabhāvāḥ | athaitayoḥ pathorna katareṇa ca na tānīmāni kṣudrāṇyasakṛdāvartīni jāyasva mriyasvetyetattṛtīyaṃ sthānamiti śruteḥ | kīṭādiyonim asakṛdbhajanti | ata eva yonisañcārasya duḥkhabahulatvānna me vivakṣāsti 'mahānubhāvajāyāmesyādatha prajāyeya vittaṃ mesyādatha karma kurvīya' iti śrūyamāṇa jāyādibhāraṃ voḍhumicchā mama nāsti | kiṃ tu bhūmiṃ prāpya naiṣkarmyameva sādhayiṣyāmītibhāvaḥ ||
1.90.21
evaṃ sthūlātsukṣmācca dehādvivecitasya dehinastatsambandhādutkrāntigatyāgatayo darśitāḥ | āgateśca na me vivikṣāstīti tucchavatvaṃ coktam | atucchasthānaprāpakamupāyaṃ pṛcchati | kiṃ sviditi | śreṣṭhān āvṛttiśūnyān | tapasā karmaṇā vidyayā upāstyā vā ||
1.90.22
uttaramāha sārdhena | tapaśca dānaṃ ceti | naśyanti mānena tamo'bhibhūtāḥ puṃsa iti | tapa ādayaḥ saptavargasya dvārabhūtā api puṃsaḥ puruṣasya mānena ahameva śreṣṭhaḥ kartā ityabhimānena naśyanti | yataste tamobhibhūtāḥ mānarūpeṇa tamasā'bhibhūtā ṣaṇḍhīkṛtāḥ ||
1.90.23
darpavatā kṛtamadhyayanādi na mokṣopayogināpi svargadaṃ pratyuta bhayāvahamityāha dvābhyām | adhīyāna iti ||
1.90.24
catvārītyatra adhītaṃ brahmacāriṇo dharmaḥ | maunaṃ yateḥ | yajñāgnihotre itarayordvayorapi sādhāraṇe ||
1.90.25
ato mānāpamānādidvandvasahiṣṇurbhavedityāha | na mānamānya iti ||
1.90.26
iti dadyāmiti dāmbhikasya svadharmaprakāśanābhinayaḥ | atastapa ādidambhavivarjitaṃ cenmokṣadvāraṃ nānyathetyarthaḥ ||
1.90.27
tapasā vidyayā veti tapo vidyayoḥ kataradāvṛttiśūnyasthānaṃ prāpakamiti pṛṣṭe tapasastatrārādupakārakatvamuktvā vidyāyāḥ sākṣādeva tatprāpakatvamāha | ye ceti | manīṣiṇo manonigrahaśīlasya pramātuḥ āśrayaṃ svādhyāsādhiṣṭhānam | purāṇaṃ purāpi navam | kūṭasthakāryakāraṇavadvikāri na bhavatītyarthaḥ | mānasasya mārgaḥ parākprāvaṇyaṃ tena ruddhamāvṛttaṃ yadvastu ye vidvāṃso vedayante vidanti | svārthe ṇic | tamevaikaṃ jānatha ātmānaṃ na cedavedīmarhatīvinaṣṭiḥ | niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntamityādyāgamenānumānānubhavābhyāṃ ca jānanti | tadvastu vo yuṣmākaṃ śreyaḥ yasmātte brahmaṇā saṃyogametya aikyaṃ prāpya parāṃ śāntiṃ kaivalyaṃ prāpnuyuste iha jīvatyeva dehe | pretya dehābhimānādyutthāya | tathā ca śrutiḥ | 'śarīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate' iti ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit