The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.182
Bhāratabhāvadīpa 12.182
- Language
- Sanskrit
12.182.1
evamaṣṭabhiradhyāyaiḥ kramādāśāṃ jitvā pūrvasminneva vayasi niṣparigraho nirīho hiṃsāśūnya ājagarīṃ vṛttimāsthitaḥ prajñāvān sukṛtī brahmavidyādhikārī nirūpitaḥ tatra prasaṅgāttatra tatra saṅkṣepeṇātmatattvaṃ ca sūcitam | yathā ājagare'navasitamanantadoṣapāramityanena ākāśasyeva nityatvādvibhutvāccātmanaḥ kālato deśataśca paricchedābhāvaḥ pareṣāṃ sammataḥ | asmākaṃ tvātmani trividhabhedarūpo vastuparicchedo'pi nāsti | yathā pareṣāmātmāntarasya pṛthivyāderātmagatabuddhyādiguṇānāṃ ca pṛthaksattvena ātmani sajātīyavijātīyasvagatabhedarūpo vastuparicchedo'sti na tathā'smākamityakhaṇḍaikarasamekādvitīyaṃ kūṭasthaṃ vastu nirdiṣṭam | tathā sṛgālīye –
'na dvitīyasya śirasaśchedanaṃ vidyate kvacit |
na ca pāṇestṛtīyasya yannāsti na tato bhayam ||'
iti | ātmātiriktasya dvitīyaśiraādivadatyantāsattvamuktvā tadeva dṛḍhīkṛtam | tathā -
'śakunānāmivākāśe matsyānāmiva codake |
padaṃ yathā na dṛśyeta tathā jñānavidāṃ gatiḥ ||'
iti | 'brahmavidbrahmaiva bhavati' iti ca pratipāditam | tataśca vikārikāraṇābhāvājjagajjanmādyasambhavaṃ manvānaḥ pṛcchati kuta iti | tatra kuta iti kālādṛṣṭeśvarecchādinimittapraśnaḥ kamabhyetīti upādānapraśnaḥ tatraiva kāryalayaniyamāt ||
12.182.2
kenetyavāntarakāraṇapraśnaḥ ||
12.182.3
kathamiti sṛṣṭiprakārapraśnaḥ vibhaktayo vibhāgāḥ ||
12.182.4
jīvaḥ kīdṛśa iti jīvatattvapraśnaḥ amṛtāḥ muktāḥ kva adhiṣṭhāne līyanta iti muktiprāpyavastupraśnaḥ asmāllokāt imaṃ lokaṃ muktvā amuṃ lokaṃ sarvaṃ ca pūrvaṃ pṛṣṭaṃ no asmabhyaṃ bhavān kathayatu ||
12.182.11
pūrvoktabrahmādvaitasiddhaye kṛtsnasya jagataḥ brahmopādānakatvaṃ pratipādayiṣyan 'asato'dhimano'sṛjata | manaḥ prajāpatimasṛjata | prajāpatiḥ prajā asṛjata | tadvā idaṃ manasyevaṃ paramaṃ pratiṣṭhitaṃ yadidaṃ kiñca' iti śrutimanusarannuttaramāha - mānasa iti sattvāsattvābhyāṃ nirvaktumaśakyādajñānānmana utpannaṃ tacca citpratibimbaviśiṣṭaṃ mānaso nāma jagato mūlakāraṇaṃ sarvaśrutismṛtiprasiddham anādinidhanaḥ ādinidhanaṃ janmalayasthānaṃ taddhīnaḥ tatkāraṇasya asato jñānasyānirvacanīyasya svarūpeṇāsattvāt kūṭasthasya ca śuddhabrahmaṇastaṃ pratyanupādānatvāt | abhedyaḥ bhettumanarhaḥ ekatvāt | ajarāmara iti 'ya ātmā'pahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ' iti śrutyuktānāṃ guṇānāṃ saṅgrahaḥ ||
12.182.12
akṣayo'vyaya iti lakṣaṇayā vṛddhijanmahīnatvamuktam | ata eva śāśvataḥ sadaikarūpaḥ avyakta iti sañjñāmātram | yogināṃ pratyakṣatvāt | mūḍhānpratyaprakāśatvādvā'vyaktaḥ | sṛṣṭāni janmavanti bhūtāni ākāśādīni jāyante triyanti vyayavanti ca yatraiva bhavanti | sṛṣṭānīti viśeṣaṇādasṛṣṭāścetanā na jāyanta iti darśitam ||
12.182.13
'sa daharo'sminnantarākāśaḥ ākāśo ha vai nāmarūpayornirvahitā-' ityādiśrutiṣu ākāśa iti vikhyātaḥ san mahāntaṃ samaṣṭijīvaṃ hairaṇyagarbhaṃ buddhiṃ vā'sṛjaditi yojanā mahānapi ahaṅkāraṃ hairaṇyagarbhaṃ manaḥ | sa cāhaṅkāro bhagavān ākāśaṃ śabdatanmātrākhyam asṛjat ||
12.182.14
'ākāśādabhavadvāri' ityādipāṭhakramo na vivakṣitaḥ kintu 'ākāśādvāyuḥ vāyoragniḥ agnerāpaḥ adbhyaḥ pṛthivī-' iti śrauta eva jñeyaḥ | tatra vāyvādiśabdaiḥ sparśatanmātraṃ rūpatanmātraṃ rasatanmātraṃ gandhatanmātraṃ ca sūkṣmamapañcīkṛtaṃ bhūtajātamucyate ||
12.182.15
tatastejomayaṃ liṅgaśarīraṃ divyaṃ paralokagamanārhaṃ sthūlabhūtāni ca pañcīkṛtāni tatkardamamayaṃ brahmāṇḍāparanāmadheyaṃ padmaṃ cāsṛjat | brahmā virāṭ vedamayo vedapūrṇo nidhiriva jñānaiśvaryādīnām ||
12.182.16
'khyātaḥ sohamityagre vyāharattato'hannāmābhavat' ityādiśrutiprasiddhaḥ | sarvabhūtāni sthūlaviyadādīni tadātmā taccharīraḥ sa cāsau bhūtakṛccaturvidhabhūtagrāmasraṣṭā ceti samāsaḥ | ye ete pañca ākāśādayo dhātavo dhāraṇakarmāṇaḥ sa eva brahmā ||
12.182.17
'agnirmūrdhā cakṣuṣī candrasūryau diśaḥ śrotre vāgvivṛttāśca vedāḥ vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ viśvamasya padbhyāṃ pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā'
iti bhagavato vaiśvarūpyapratipādikāṃ śrutimupabṛṃhayati - śailā ityādipañcabhiḥ ||
12.182.18
agnīṣomāveva candrārkau ||
12.182.20
sarvabhūtānāmātmabhūto'haṅkārastatsthaḥ ||
12.182.21
bhūtabhavāya bhūtotpattaye sraṣṭāhaṅkārasyeti sambandhaḥ | yato viśvaṃ samabhavat yacca tvayā'haṃ pṛṣṭastattubhyamuktamiti śeṣaḥ ||
12.182.22
kutaḥsṛṣṭamidaṃ viśvamityasya praśnasyottaraṃ brahmaiva īśasūtravirāḍrūpeṇa sanniviṣṭamastītyuktam | tatkim ekadeśena uta kārtsnyena | nādyaḥ | brahmaṇaḥ sāṃśatāpatterniṣkalatvaśrutivyākopaḥ | nāntyaḥ | kāryasya paricchinnatvena vyāpyatvāt brahmaṇo'pi paricchedāpattistataścānantyaśrutivyākopa iti śaṅkate - gaganasyeti ||
12.182.23
kāryasyānantyaṃ kāraṇānantyāyopapādayannuktāṃ śaṅkāṃ pāraharati- anantametaditi | āśrayāścaturdaśa bhuvanāni ||
12.182.24
gateḥ sūryaraśmigaterapi ūrdhvamadhastācca candrādityau na dṛśyete madhyamaparimāṇayostayoranantākāśavyāptiyogāt yatra tau na dṛśyete tatra sandhirārṣaḥ ||
12.182.25
te'pi sūryādigaterūrdhvasthām anantamevākāśaṃ paśyanti na tu paricchinnamiti me madvacanādviddhi ||
12.182.26
evaṃ tattaduparyapītyāha- upariṣṭeti | ārṣo varṇalopaḥ prajvaladbhirlokairiti śeṣaḥ ||
12.182.27
tiryakpramāṇato'pyānantyamāha- pṛthivyanta iti ||
12.182.29
evamantaṃ punaḥ punarjalaṃ punarākāśaṃ punarjalamityevaṃrūpameva salilasya salilātmakasya bhagavato'ntaṃ paśyāmaḥ na tu jalākāśamālāyā ityarthaḥ | toyebhya iti ṣaṣṭhyarthe caturthī ||
12.182.30
agnīti | varṇo rūpaṃ tacca sparśasyāpyupalakṣaṇaṃ yathā rūpasparśarahitaṃ nabhodravyaṃ deśataḥ kālataścānantaṃ tadvadagnyādayo'pi | tathā ca lakṣaṇabhedābhāvādākāśānatiriktā api te kevalamatattvadarśanādevākāśātpṛthagavagagṛhyante dvitīyacandravat | evamākāśādayo'pi pūrvasmātpūrvasmātsvakāraṇādabhinnāḥ santo mānasamātraṃ bhavantītyarthaḥ ||
12.182.31
kathaṃ tarhi bauddhajyautiṣikapaurāṇikāstrailokyādeḥ pramāṇaṃ yathā vihitaṃ pañcāśatkoṭiyojanavistārāyāmādirūpamupapādayantīti śaṅkate- paṭhantīti ||
12.182.32
dūṣayati- adṛśyāyeti | ṣaṣṭhyarthe caturthī | brahma parimāṇahīnam adṛśyatvādagamyatvācca ākāśādivadityanumānena kāraṇānantyātkāryānantyasiddhiḥ | siddhānāmiti | gatirgamanamārga ākāśaḥ so'pi cetparimitaḥ syāttarhi śrūyamāṇaṃ paramātmano mānasākhyasya ānantyaṃ gauṇamaupacārikaṃ syāttacca na yuktamanantaṃ brahmeti vedapīḍāprasaṅgāditi sārdhaḥ ślokaḥ ||
12.182.34
divyaṃ dyotamāne yat rūpaṃ viśvarūpaṃ tadapi hrasate suptipralayayorlīyate vardhate ca jāgratsargayoryadi tarhi 'ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā' iti nyāyena sargakāle'pyasato jagataḥ svarūpam | tadvidho'pi brahmabhāvaṃ gato'pi ko'nyo vedituṃ śakto na kaścit | na hi marumarīcito yasya rasasparśau kaścidveditumarhatīti bhāvaḥ | tatra suptibodhayorjagallayodayau kauṣītakinaḥ samāmananti- ‘sa yadā svapiti tadainaṃ vāvasarvairnāmabhiḥ sahāpyeti | cakṣuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti | manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti | atha yadā prabudhyate | etasmādātmanaḥ sarve prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ' iti | tathā ca 'nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ' iti bhagavaduktadiśā jagato'sattvāddurjñeyatvaṃ siddham ||
12.182.35
puṣkarataḥ sthūlasūkṣmakāryarūpāt | brahmā caturmukhaḥ ||
12.182.36
caturmukhasyaiva mahattattvātmatāṃ manvānaḥ śaṅkate - puṣkarāditi ||
12.182.37
pariharati- mānasasyeti | yathā bījādaṅkuratarujātāvapi tarusthapakvaphalavadaṅkuratarvantarotpāde na samarthau | phalaṃ tvanekabījagarbhaṃ tarubījādapyadhikaśaktimat | evaṃ mānasākhyādīśājjātāvapi sūtravirājau na sūtravirāḍantaraṃ sraṣṭuṃ śaknutaḥ | caturmukhe tu kṛtsnā mānasasya śaktirabhivyaktā'taḥ sa ca sūtravirāḍātmakātpadmājjyāyān | tathāpi tadabhivyaktyabhiprāyeṇa puṣkarato brahmā'bhavat | vṛkṣādiva phalamityarthaḥ ||
12.182.38
gaganaṃ hārdākāśākhyaṃ brahma padmasya madhye tasyāpi madhye ucchrito merustasya madhye adhiṣṭhitaḥ karṇikāmiti padayojanā | etena 'daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo'sminnantarākāśaḥ’ ityādinā 'ubhe asmin dyāvāpṛthivī antareva samāhite' ityantāyāḥ śruterarthaḥ saṅgrihītaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit