Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.182

Bhāratabhāvadīpa 12.182

Language
Sanskrit

12.182.1

evamaṣṭabhiradhyāyaiḥ kramādāśāṃ jitvā pūrvasminneva vayasi niṣparigraho nirīho hiṃsāśūnya ājagarīṃ vṛttimāsthitaḥ prajñāvān sukṛtī brahmavidyādhikārī nirūpitaḥ tatra prasaṅgāttatra tatra saṅkṣepeṇātmatattvaṃ ca sūcitam | yathā ājagare'navasitamanantadoṣapāramityanena ākāśasyeva nityatvādvibhutvāccātmanaḥ kālato deśataśca paricchedābhāvaḥ pareṣāṃ sammataḥ | asmākaṃ tvātmani trividhabhedarūpo vastuparicchedo'pi nāsti | yathā pareṣāmātmāntarasya pṛthivyāderātmagatabuddhyādiguṇānāṃ ca pṛthaksattvena ātmani sajātīyavijātīyasvagatabhedarūpo vastuparicchedo'sti na tathā'smākamityakhaṇḍaikarasamekādvitīyaṃ kūṭasthaṃ vastu nirdiṣṭam | tathā sṛgālīye –
'na dvitīyasya śirasaśchedanaṃ vidyate kvacit |
na ca pāṇestṛtīyasya yannāsti na tato bhayam ||'
iti | ātmātiriktasya dvitīyaśiraādivadatyantāsattvamuktvā tadeva dṛḍhīkṛtam | tathā -
'śakunānāmivākāśe matsyānāmiva coda‌ke |
padaṃ yathā na dṛśyeta tathā jñānavidāṃ gatiḥ ||'
iti | 'brahmavidbrahmaiva bhavati' iti ca pratipāditam | tataśca vikārikāraṇābhāvājjagajjanmādyasambhavaṃ manvānaḥ pṛcchati kuta iti | tatra kuta iti kālādṛṣṭeśvarecchādinimittapraśnaḥ kamabhyetīti upādānapraśnaḥ tatraiva kāryalayaniyamāt ||

12.182.2

kenetyavāntarakāraṇapraśnaḥ ||

12.182.3

kathamiti sṛṣṭiprakārapraśnaḥ vibhaktayo vibhāgāḥ ||

12.182.4

jīvaḥ kīdṛśa iti jīvatattvapraśnaḥ amṛtāḥ muktāḥ kva adhiṣṭhāne līyanta iti muktiprāpyavastupraśnaḥ asmāllokāt imaṃ lokaṃ muktvā amuṃ lokaṃ sarvaṃ ca pūrvaṃ pṛṣṭaṃ no asmabhyaṃ bhavān kathayatu ||

12.182.11

pūrvoktabrahmādvaitasiddhaye kṛtsnasya jagataḥ brahmopādānakatvaṃ pratipādayiṣyan 'asato'dhimano'sṛjata | manaḥ prajāpatimasṛjata | prajāpatiḥ prajā asṛjata | tadvā idaṃ manasyevaṃ paramaṃ pratiṣṭhitaṃ yadidaṃ kiñca' iti śrutimanusarannuttaramāha - mānasa iti sattvāsattvābhyāṃ nirvaktumaśakyādajñānānmana utpannaṃ tacca citpratibimbaviśiṣṭaṃ mānaso nāma jagato mūlakāraṇaṃ sarvaśrutismṛtiprasiddham anādinidhanaḥ ādinidhanaṃ janmalayasthānaṃ taddhīnaḥ tatkāraṇasya asato jñānasyānirvacanīyasya svarūpeṇāsattvāt kūṭasthasya ca śuddhabrahmaṇastaṃ pratyanupādānatvāt | abhedyaḥ bhettumanarhaḥ ekatvāt | ajarāmara iti 'ya ātmā'pahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ' iti śrutyuktānāṃ guṇānāṃ saṅgrahaḥ ||

12.182.12

akṣayo'vyaya iti lakṣaṇayā vṛddhijanmahīnatvamuktam | ata eva śāśvataḥ sadaikarūpaḥ avyakta iti sañjñāmātram | yogināṃ pratyakṣatvāt | mūḍhānpratyaprakāśatvādvā'vyaktaḥ | sṛṣṭāni janmavanti bhūtāni ākāśādīni jāyante triyanti vyayavanti ca yatraiva bhavanti | sṛṣṭānīti viśeṣaṇādasṛṣṭāścetanā na jāyanta iti darśitam ||

12.182.13

'sa daharo'sminnantarākāśaḥ ākāśo ha vai nāmarūpayornirvahitā-' ityādiśrutiṣu ākāśa iti vikhyātaḥ san mahāntaṃ samaṣṭijīvaṃ hairaṇyagarbhaṃ buddhiṃ vā'sṛjaditi yojanā mahānapi ahaṅkāraṃ hairaṇyagarbhaṃ manaḥ | sa cāhaṅkāro bhagavān ākāśaṃ śabdatanmātrākhyam asṛjat ||

12.182.14

'ākāśāda‌bhavadvāri' ityādipāṭhakramo na vivakṣitaḥ kintu 'ākāśādvāyuḥ vāyoragniḥ agnerāpaḥ adbhyaḥ pṛthivī-' iti śrauta eva jñeyaḥ | tatra vāyvādiśabdaiḥ sparśatanmātraṃ rūpatanmātraṃ rasatanmātraṃ gandhatanmātraṃ ca sūkṣmamapañcīkṛtaṃ bhūtajātamucyate ||

12.182.15

tatastejomayaṃ liṅgaśarīraṃ divyaṃ paralokagamanārhaṃ sthūlabhūtāni ca pañcīkṛtāni tatkardamamayaṃ brahmāṇḍāparanāmadheyaṃ padmaṃ cāsṛjat | brahmā virāṭ vedamayo vedapūrṇo nidhiriva jñānaiśvaryādīnām ||

12.182.16

'khyātaḥ sohamityagre vyāharattato'hannāmābhavat' ityādiśrutiprasiddhaḥ | sarvabhūtāni sthūlaviyadādīni tadātmā taccharīraḥ sa cāsau bhūtakṛccaturvidhabhūtagrāmasraṣṭā ceti samāsaḥ | ye ete pañca ākāśādayo dhātavo dhāraṇakarmāṇaḥ sa eva brahmā ||

12.182.17

'agnirmūrdhā cakṣuṣī candrasūryau diśaḥ śrotre vāgvivṛttāśca vedāḥ vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ viśvamasya padbhyāṃ pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā'
iti bhagavato vaiśvarūpyapratipādikāṃ śrutimupabṛṃhayati - śailā ityādipañcabhiḥ ||

12.182.18

agnīṣomāveva candrārkau ||

12.182.20

sarvabhūtānāmātmabhūto'haṅkārastatsthaḥ ||

12.182.21

bhūtabhavāya bhūtotpattaye sraṣṭāhaṅkārasyeti sambandhaḥ | yato viśvaṃ samabhavat yacca tvayā'haṃ pṛṣṭastattubhyamuktamiti śeṣaḥ ||

12.182.22

kutaḥsṛṣṭamidaṃ viśvamityasya praśnasyottaraṃ brahmaiva īśasūtravirāḍrūpeṇa sanniviṣṭamastītyuktam | tatkim ekadeśena uta kārtsnyena | nādyaḥ | brahmaṇaḥ sāṃśatāpatterniṣkalatvaśrutivyākopaḥ | nāntyaḥ | kāryasya paricchinnatvena vyāpyatvāt brahma‌ṇo'pi paricchedāpattistataścānantyaśrutivyākopa iti śaṅkate - gaganasyeti ||

12.182.23

kāryasyānantyaṃ kāraṇānantyāyopapādayannuktāṃ śaṅkāṃ pāraharati- anantametaditi | āśrayāścaturdaśa bhuvanāni ||

12.182.24

gateḥ sūryaraśmigaterapi ūrdhvamadhastācca candrādityau na dṛśyete madhyamaparimāṇayostayoranantākāśavyāptiyogāt yatra tau na dṛśyete tatra sandhirārṣaḥ ||

12.182.25

te'pi sūryādigaterūrdhvasthām anantamevākāśaṃ paśyanti na tu paricchinnamiti me madvacanādviddhi ||

12.182.26

evaṃ tattaduparyapītyāha- upariṣṭeti | ārṣo varṇalopaḥ prajvaladbhirlokairiti śeṣaḥ ||

12.182.27

tiryakpramāṇato'pyānantyamāha- pṛthivyanta iti ||

12.182.29

evamantaṃ punaḥ punarjalaṃ punarākāśaṃ punarjalamityevaṃrūpameva salilasya salilātmakasya bhagavato'ntaṃ paśyāmaḥ na tu jalākāśamālāyā ityarthaḥ | toyebhya iti ṣaṣṭhyarthe caturthī ||

12.182.30

agnīti | varṇo rūpaṃ tacca sparśasyāpyupalakṣaṇaṃ yathā rūpasparśarahitaṃ nabhodravyaṃ deśataḥ kālataścānantaṃ tadvadagnyāda‌yo'pi | tathā ca lakṣaṇabhedābhāvādākāśānatiriktā api te kevalamatattvadarśanādevākāśātpṛthagavagagṛhyante dvitīyacandravat | evamākāśādayo'pi pūrvasmātpūrvasmātsvakāraṇāda‌bhinnāḥ santo mānasamātraṃ bhavantītyarthaḥ ||

12.182.31

kathaṃ tarhi bauddhajyautiṣikapaurāṇikāstrailokyādeḥ pramāṇaṃ yathā vihitaṃ pañcāśatkoṭiyojanavistārāyāmādirūpamupapādayantīti śaṅkate- paṭhantīti ||

12.182.32

dūṣayati- adṛśyāyeti | ṣaṣṭhyarthe caturthī | brahma parimāṇahīnam adṛśyatvādagamyatvācca ākāśādivadityanumānena kāraṇānantyātkāryānantyasiddhiḥ | siddhānāmiti | gatirgamanamārga ākāśaḥ so'pi cetparimitaḥ syāttarhi śrūyamāṇaṃ paramātmano mānasākhyasya ānantyaṃ gauṇamaupacārikaṃ syāttacca na yuktamanantaṃ brahmeti veda‌pīḍāprasaṅgāditi sārdhaḥ ślokaḥ ||

12.182.34

divyaṃ dyotamāne yat rūpaṃ viśvarūpaṃ tadapi hrasate suptipralayayorlīyate vardhate ca jāgratsargayoryadi tarhi 'ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā' iti nyāyena sargakāle'pyasato jagataḥ svarūpam | tadvidho'pi brahmabhāvaṃ gato'pi ko'nyo vedituṃ śakto na kaścit | na hi marumarīcito yasya rasasparśau kaścidveditumarhatīti bhāvaḥ | tatra suptibodhayorjagallayodayau kauṣītakinaḥ samāmananti- ‘sa yadā svapiti tadainaṃ vāvasarvairnāmabhiḥ sahāpyeti | cakṣuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti | manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti | atha yadā prabudhyate | etasmādātmanaḥ sarve prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ' iti | tathā ca 'nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ' iti bhagavaduktadiśā jagato'sattvāddurjñeyatvaṃ siddham ||

12.182.35

puṣkarataḥ sthūlasūkṣmakāryarūpāt | brahmā caturmukhaḥ ||

12.182.36

caturmukhasyaiva mahattattvātmatāṃ manvānaḥ śaṅkate - puṣkarāditi ||

12.182.37

pariharati- mānasasyeti | yathā bījādaṅkuratarujātāvapi tarusthapakvaphalavadaṅkuratarvantarotpāde na samarthau | phalaṃ tvanekabījagarbhaṃ tarubījādapyadhikaśaktimat | evaṃ mānasākhyādīśājjātāvapi sūtravirājau na sūtravirāḍantaraṃ sraṣṭuṃ śaknutaḥ | caturmukhe tu kṛtsnā mānasasya śaktirabhivyaktā'taḥ sa ca sūtravirāḍātmakātpadmājjyāyān | tathāpi tada‌bhivyaktyabhiprāyeṇa puṣkarato brahmā'bhavat | vṛkṣādiva phalamityarthaḥ ||

12.182.38

gaganaṃ hārdākāśākhyaṃ brahma padmasya madhye tasyāpi madhye ucchrito merustasya madhye adhiṣṭhitaḥ karṇikāmiti padayojanā | etena 'daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo'sminnantarākāśaḥ’ ityādinā 'ubhe asmin dyāvāpṛthivī antareva samāhite' ityantāyāḥ śruterarthaḥ saṅgrihītaḥ ||

Linked texts (1)