The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.183
Bhāratabhāvadīpa 12.183
- Language
- Sanskrit
12.183.1
prajāvisargamiti | prajā jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāstāsāṃ vividhaṃ sargam | merumadhye iti tasya vyavahitatvamuktam | prajānāṃ tu sargo yathāyathaṃ svasvabījātsvasvādṛṣṭavaśāddṛśyate | tatra kathaṃ tasya sraṣṭṛtvāmityākṣepaḥ ||
12.183.2
caturmukhatvaṃ prāpto mānasa eva manasā saṅkalpena prajāvisargam asṛjat | 'saṅkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti' iti śruteḥ | satyakāmaḥ satyasaṅkalpa ityādiśruteśca na tasya bījasānnidhyādyapekṣā | saṅkalpaikasādhanatvāt ||
12.183.3
yat jalaṃ tena jalena ||
12.183.4
vāruṇaṃ varuṇadevatāsambandhāt | āpyamityarthaḥ | mūrtimat manuṣyapaśvādivigrahavat āpyatve hetuḥ | āpastastambhire yata āpastambhaṃ ghanībhāvaṃ pṛthivyādirūpaṃ prāptāḥ | ‘tadyadapāṃ śara āsīttatsamahanyata sā pṛthivyabhavat' iti śruteḥ ||
12.183.5
etadākṣipati - kathamiti | bhautikasṛṣṭāveva caturmukhasyādhikārādbhūtānāṃ ca prāgeva sṛṣṭatvāt tasya jalādisraṣṭṛtvoktirayuktetyākṣepābhiprāyaḥ ||
12.183.6
brahmakalpe brahmaloke kalpādāvityarthaḥ | lokānāṃ sambhava utpattistatra viṣaye sandehaḥ | tathāhi 'kālaḥ svabhāvo niyatiryadṛcchā bhūtāni yoniḥ puruṣa iti cintyam' iti śrutyaivānekapakṣopanyāsāt | tatra kāla iti jyautiṣikāḥ | svabhāva iti bauddhā lokāyatikāśca | niyatiradṛṣṭaṃ kāraṇaṃ karmeti mīmāṃsakāḥ | yadṛcchetyārhatāḥ | bhūtānīti tārkikādayaḥ | yonirjagatkāraṇaṃ puruṣa ityaupaniṣadāḥ ||
12.183.7
evaṃ sandehe sati dhyānayoga eva śaraṇīkaraṇīya ityākhyāyikāmukhenāha - te'tiṣṭhānniti | dhyānaṃ dhyāyantyasminniti vyutpattyā hṛdayapuṇḍarīkam | ālambya ālambanīkṛtya maunaṃ dhyānaṃ cittanirodharūpaṃ yogamāsthitāḥ santaḥ atiṣṭhan ||
12.183.8
śrutau yadyapi 'te dhyānayogānugatā apaśyan devātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhām' ityanubhavagamyo'yamartha ityuktam | tathāpi anubhave bhrāntatvasambhavāt śrutireva niṣkalaṅkaṃ pramāṇamityāśayenāha - teṣāmiti | tatra hṛdayapuṇḍarīke nabhastalāddhārdākāśākhyāt māyāviśiṣṭādbrahmaṇaḥ ||
12.183.9
sarasvatīmevāha pureti | hārdākāśe guruktatyuktyā sthūladehāsaṅgena cittaṃ dhārayan | prathamaṃ kajjalaśyāmalena tamasā vyāptamacalamanantamaśabdamākāśaṃ paśyati | tacca tamaḥ krameṇa kālimānaṃ jahat avaśyāyākhyanīhārarūpeṇa | tato dhūmarūpeṇa ca bhāti | tataḥ kiñcittamasopagame suṣiramanantamākāśaṃ paśyati | sa tatra śrāntastṛṣārta iva bhūtvā jalaṃ smarati | tacca jalaṃ kṣaṇena tamevākāśaṃ pūrayati | tatra yathā ghaṭe jalenāpūryamāṇe śabdo vāyuścābhivyajyate | tathaiva tatra śabdavāyū āvirbhavataḥ | tataśca tayorjalavāyvoraraṇyoriva saṅgharṣāttaje utpadyate | tena ca hārdākāśaṃ nistimirīkurvatā vāyunā saha saṃyogametya salilamākāśe sasutkṣipatā jalapavanasamparkādātmā ghanīkriyate so'yaṃ trayāṇāṃ saṅghātaḥ pṛthivī nāma bhavati | evaṃ bhūtāni sṛṣṭvā bhautikānyapi sṛjati | punaśca tatsarvamupasaṃhṛtya kevalacinmātreṇa rūpeṇa niruddhasarvavṛttistiṣṭhatīti yogināmanubhavakramaḥ | tadupakramam ekadeśena śrutiranuvadati -
'nīhāradhūmārkānalānilānāṃ khadyotavidyutsphaṭikaśaśīnām |
etāni rūpāṇi puraḥsarāṇi brahmaṇyabhivyaktikarāṇi yoge ||
iti sa evāyaṃ bhūtotpattikramo'tra purā stimitamākāśamityādinā ślokanavakena pratipāditaḥ | akṣarayojanāpi kṛtaprāyā ||
12.183.16
kathaṃ ghanatvamupapadyate ityata āha - tasyeti | ṣaṣṭhī saptamyarthe | tasminmārutayukte'gnau ākāśamadhye bhramati yaḥ snehāśrayo jalaṃ tsaṅghātatvamiti spaṣṭam | evaṃ mānasasya sṛṣṭirmānasyeva tatsāmānyādasmadādīnāmapīyaṃ sṛṣṭiḥ svapnavanmānasasyaivetyadhyāyatātparyam | ata eva dvitīyaśirovadasyā asattvaṃ prāguktaṃ saṅgacchate ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit