The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.192
Bhāratabhāvadīpa 12.192
- Language
- Sanskrit
12.192.1
vānaprastheti | sikatāḥ sūkṣmapāṣāṇapāṃsavaḥ śarkarāḥ karkarasāhatā mṛt | vālukāḥ laghūpalamiśrāḥ sikatā eva | upasparśanaṃ snānam | baliḥ bhūmāvāhutiḥ | homaḥ vahnau | balihomayoḥ kāle'nuṣṭhāyinaḥ | viṣṭambhaḥ helanayā sahanam | niyamaḥ pañcāgnyādisādhanam | upayogaḥ āhārasaṅkocaḥ | caryā paryaṭanam | vihitaṃ vidhānam ||
12.192.3
parivrājakānāmiti | paribarhaṇaṃ śayyādibhogasāmagrī ||
12.192.5
kṛtveti | ātmanyagnīn samāropya agnimuddiśya svamukhe havirbhirjuhoti homaṃ kuryāt | citāgnināṃ yairagnicayanaṃ kṛtaṃ munivṛndaisteṣāṃ lokaṃ prājāpatyaṃ padam | yadvā svaśarīrasaṃstham agnihotraṃ prāṇāgnihotraṃ bhaikṣyopagatairhavirbhiḥ kṛtveti sambandhaḥ | bhikṣurbhūtvetyarthaḥ | śārīraṃ śarīrastham | agnimiva prakāśamānaṃ jīvam | svamukhe nirgamasthāne paramātmani juhoti | jīvaṃ brahmaṇi pravilāpayati yogaṃ karotītyarthaḥ | saḥ citānāṃ naṣṭānāmagninām | hrasvatvamārṣaṃ - lokamavyaktabhāvam | śrūyate ca -
yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyati |
tathā vṛāttikṣaye cittaṃ svayonāvupaśāmyati ||’
iti | uktaṃ ca - 'śakunīnāmivākāśe padaṃ na dṛśyata' iti | cidhātornāśārthatvaṃ yo vai bhāginaṃ bhāgānnudate cayate vainaṃ sa yadi vainaṃ na cayate'tha putramatha pautraṃ cayata ityādau dṛṣṭam | cayate kṣiṇoti ||
12.192.6
etadevāha - mokṣeti | sutarāṃ saṅkalpitamuktā saṅkalpahīnā buddhiryasya brahmaiva loko brahmalokastam ||
12.192.7
evaṃ sasādhanāṃ brahmavidyāṃ śrutvā brahmasākṣātkāropāyaṃ jijñāsamānaḥ pṛcchati - asmāditi | paro lokaḥ paramātmā jñātuṃ sākṣātkartum ||
12.192.8
uttare iti | atredamavadheyam | kimiha śrauto himavaduttarabhāga eva paralokatvena pratipādyate uta śrutiprasiddhaḥ paramātmeti | tatra śrautārthalāme sambhavati lākṣaṇikārthasyāgrāhyatvāt | svargasadṛśaḥ puṇyakṛjjanaprāpyo bhūbhāga eṣa āśramatrayadharmaphalasya upasaṃhāryatvāditi prāpte brūmaḥ | 'anindhanaṃ jyotiriva praśāntaṃ sabrahmalokaṃ śrayate manuṣyaḥ' iti | etadvākyasamanantaramutthitayoḥ praśnottarayoḥ brahmavidyāprakaraṇasthayostatparatve sambhavati asannihitā prakṛtaprācīnāśramadharmaphalopasaṃhāraparatvakalpanaṃ na yujyate | teṣāṃ tatra tatra tasya svargaphalāvāptiḥ sidhyate cāsya mānasamiti svargastasya na durlabha iti | 'sa dahedagnivaddoṣān jayellokāṃśca durjayān' iti phalasyopasaṃhāreṇa tadanapekṣaṇāt | tataścānarthakyapratihatānāṃ viparītaṃ balābalamiti nyāyena sannidhaprakaraṇābhyāṃ śrutireva bādhyate | yathā 'ākāśastalliṅgādityatra sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante' iti sarvabhūtotpādiliṅgādākāśaśrutirbhūtākāśaparāpi brahmaparatayā vyavasthāpyate tadvadihāpi draṣṭavyam | na ca pūṣānumantraṇamantravadita utkṛṣṭasyāsya yogyatayā prācīnāśramatrayadharmaphalatvenānvayo bhaviṣyatīti yuktam | prakaraṇānuguṇārthasamarpakatve sambhavatyutkarṣāyogāt | tasmādanyārthatve satyanyārthatayā pratīyamānametatpraśnottaramiti vyāsakaṣṭam avahitahṛdayairālocanīyamiti dik | śrutiyuktibhyāṃ jñāto'pi paramātmā na sākṣātkriyate iti tatsākṣātkāropāyaṃ brūhīti prārthito bhṛgurāha- uttare iti | uttare ātmopalavdhisthānatvāt | utkṛṣṭatare himavatpārśve himavattulyo'nyatra meruśabdodito nāsāvaṃśastasya pārśve samīpe bhrūghrāṇamadhye puṣye bahupuṇyagamye | sarvairguṇaiḥ ramaṇīyatvādibhiryute deśe | puṇyaḥ apahatapāpmā | kṣemyaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ | kāmyaḥ sarvakāmopabhogayogyaśca paro lokaḥ paramātmā'stītyucyate | tathā hi mantraśāstre bhrūmadhyadeśasya ramyatvādikamuktam -
'hemarūpo bhruvormadhye merustiṣṭhati parvataḥ |
tasyābhito mahī pārśve pañcāśatkoṭiyojanā ||
lavaṇekṣusurāsarpirdadhikṣīrajalātmabhiḥ |
sindhubhiḥ saptabhidvīpaistatsaṅkhyairdviguṇottaraiḥ ||'
mandaraḥ pāriyātraśca' ityādinā | śrutāvapi 'ya eṣo'nanto'vyakta ātmā taṃ kathamahaṃ vijānīyām' ityupakramya 'so'vimukte pratiṣṭhitaḥ so vimuktaḥ kasminpratiṣṭhitaḥ' ityādinā bhruvorghrāṇasya ca yaḥ sandhirityantena tasya deśasya nirupādhibrahmaprāpakavimuktākhyasopādhikabrahmasthānatvokteḥ | sopādhikabrahmaguṇāśca 'ya ātmā'pahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ' iti śrutiprasiddhāḥ | tadidamuktaṃ - himavatpārśve paro loka iti ||
12.192.9
tatreti | apāpakarmatvādiguṇacatuṣṭayavanto mānavāstatra gatāḥ santo nirupadravā bhavantīti yojanā | tathā ca śrutiḥ - ’taṃ vā etaṃ setuṃ tīrtvā'ndhaḥ sannanandho bhavatyupatāpī sannanupatāpī bhavati' iti | setum ātmānaṃ tīrtvā prāpya samādhikāle ||
12.192.10
tatra kāle iti sambandhaḥ | amṛtyuḥ ātmā samādhikāle prabhavati īśvaro bhavati | ’saṅkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti' iti tasya satyasaṅkalpatvaśraṇāt | ata eva ca - ananyādhipatiḥ iti sūtrācca | satyasaṅkalpatvādeva vidvān ananyādhipatirasya īśvaro'nyo nāsti kintvayameva sarveśvara iti sūtrārthaḥ | ata eva sa deśaḥ himavatpārśvākhyo bhruvormadhyadeśaḥ | svargasadṛśaḥ | satyasaṅkalpādiguṇāvirbhāvasāmyāt | nirupadravā ityasya vivaraṇaṃ vyādhayo na spṛśantīti ||
12.192.11
ātmamithuna ātmakrīḍa ātmaratirityādiśruterarthaṃ saṅgṛhṇāti - na lobha iti | pare anātmabhūtāśca te dārāśceti samāsaḥ | sva ātmaiva dārāḥ tatra nirataḥ | yataḥ ajanaḥ bādhitabāhyalokaḥ | nānyonyaṃ badhyate | tatra bhedābhāvāt | dravyeṣu saṅkalpamātropanateṣu | na vismayaḥ āścaryabuddhirnāsti | idaṃ sarvaṃ yadayamātmetyādiśrutibhyaḥ sarvasya ātmamātratvāvadhāraṇāt | hi yataḥ | tatra paro nātmabhūtaḥ adharmaḥ ānṛtādirnāsti | evaṃ brahmalokaṃ na vindatyanṛtena hi pratyūḍhā iti śruteranṛtasyājñānasya tatpidhāyakatvādanṛtābhāve eva tadāvirbhāvasambhavāt | sandehaḥ kiṃ dehādirātmā uta anyaḥ anyo'pi kartā'kartā vā akartā'pi eko'neko vetyevaṃrūpaḥ saṃśayaḥ na jāyate | na tattvāparokṣīkaraṇāt chidyante sarvasaṃśayāḥ iti śruteḥ ||
12.192.12
kṛtasya anuṣṭhitasya yogasya karmamātrasya vā | 'enaṃ sarvaṃ tadabhisameti yatkiṃ ca prajāḥ sādhu kurvanti' iti brahmavidyāyāṃ sarvakarmaphalāntarbhāvaśravaṇāt ||
12.192.13
sarvakāmairiti sārdhaślokadvayamekaṃ vākyam | iha asminbhruvoḥ sandhau sthitāḥ kecidyoginaḥ sarvakāmairvṛtā āvṛtāḥ santo muhurāvartanta iti bhāvaḥ | prāṇe paramātmani dhāraṇaṃ sarveṣāṃ kāmānāṃ pravilāpanaṃ tanmātrameva keṣāñciddivyabhoge'pi viraktānām upapadyate yujyate na tu kāmabhogaḥ ||
12.192.14
madhyamānāṃ tvetat | kleśasādhyamityāha - śrameṇeti | kecidyogaiśvaryaṃ prāpya dharmaparāḥ vyāsanāradādayaḥ | paropakārārthaiva hi teṣāṃ siddhirna svabhogāya | kecinnaikṛtikāḥ ātmavañcanaparāḥ bāhyabhogena yogajaṃ dharmaṃ nāśayantaḥ | ata evānye dharmaparāḥ sukhitāḥ naikṛtikāstu duḥkhitāḥ | yato nirdhanāḥ kṣīṇapuṇyāḥ apare dharmaparāstu dhaninaḥ yogajadharmeṇa paropakārajaṃ dharmadhanaṃ vardhayantaḥ ||
12.192.15
iheti | naikṛtikānāmihaloke śramādikaṃ bhavatītyarthaḥ ||
12.192.16
vārtāḥ kuśalāḥ dharmādharmasya dharmādharmayoriti pūrveṇa saha sārdhaślokaḥ | ya iti ubhayaṃ dharmādharmau upādeyaheyatayā veda ||
12.192.17
sopadhaṃ sadambham ||
12.192.18
tapo yogajadharmaḥ ||
12.192.19
tasmādihaiva dharmādharmavicāraḥ kārya ityāha sārdhena - iheti | cintā vicāraḥ tamevāha - karmeti ||
12.192.20
iṣṭam āptatamaṃ tapo yeṣāṃ brahmalokaṃ himavatpārśvam ||
12.192.21
tatra vai tatraiva jāyante āvirbhavanti ||
12.192.22
satkāraṃ yoge ādaram ṛcchanti prāpnuvanti | anyathā doṣamāha - tiryagiti ||
12.192.23
ihaiva saṃsāre uttarāṃ diśaṃ himavatpārśvam ||
12.192.24
yogakalālābhe sadā''cārya eva śaraṇīkaraṇīyaḥ | 'ācāryavān puruṣo veda' 'naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā' ityādiśrutibhya ityāha - ye gurūniti | niyatāḥ śamadamoparatyādiyuktāḥ | brahmacāriṇaḥ brahmaṇyeva cāraḥ kāyavāṅmanasāṃ pravṛttiryeṣām | panthānaṃ gamanāgamanamārgam | saguṇaṃ brahmānirguṇavastuprāptidvāraṃ jānanti ||
12.192.25
brahmanirmitaḥ vedaprakāśitaḥ dharmā dharmau lokasya kartavyākartavyārthau ||
12.192.26
vismitaḥ pratyagadvaitaśravaṇena ||
12.192.27
eṣa pratyagātmā jagataḥ prasavaḥ kāraṇaṃ nikhilena sākalyena saṅkīrtitaḥ |
parairadarśitaḥ panthāḥ śrutiyuktibalānmayā |
yathākathañcidunnītaḥ paṇḍitāḥ śodhayantu tam ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit