Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.192

Bhāratabhāvadīpa 12.192

Language
Sanskrit

12.192.1

vānaprastheti | sikatāḥ sūkṣmapāṣāṇapāṃsavaḥ śarkarāḥ karkarasāhatā mṛt | vālukāḥ laghūpalamiśrāḥ sikatā eva | upasparśanaṃ snānam | baliḥ bhūmāvāhutiḥ | homaḥ vahnau | balihomayoḥ kāle'nuṣṭhāyinaḥ | viṣṭambhaḥ helanayā sahanam | niyamaḥ pañcāgnyādisādhanam | upayogaḥ āhārasaṅkocaḥ | caryā paryaṭanam | vihitaṃ vidhānam ||

12.192.3

parivrājakānāmiti | paribarhaṇaṃ śayyādibhogasāmagrī ||

12.192.5

kṛtveti | ātmanyagnīn samāropya agnimuddiśya svamukhe havirbhirjuhoti homaṃ kuryāt | citāgnināṃ yairagnicayanaṃ kṛtaṃ munivṛndaisteṣāṃ lokaṃ prājāpatyaṃ padam | yadvā svaśarīrasaṃstham agnihotraṃ prāṇāgnihotraṃ bhaikṣyopagatairhavirbhiḥ kṛtveti sambandhaḥ | bhikṣurbhūtvetyarthaḥ | śārīraṃ śarīrastham | agnimiva prakāśamānaṃ jīvam | svamukhe nirgamasthāne paramātmani juhoti | jīvaṃ brahmaṇi pravilāpayati yogaṃ karotītyarthaḥ | saḥ citānāṃ naṣṭānāmagninām | hrasvatvamārṣaṃ - lokamavyaktabhāvam | śrūyate ca -
yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyati |
tathā vṛāttikṣaye cittaṃ svayonāvupaśāmyati ||’
iti | uktaṃ ca - 'śakunīnāmivākāśe padaṃ na dṛśyata' iti | cidhātornāśārthatvaṃ yo vai bhāginaṃ bhāgānnudate cayate vainaṃ sa yadi vainaṃ na cayate'tha putramatha pautraṃ cayata ityādau dṛṣṭam | cayate kṣiṇoti ||

12.192.6

etadevāha - mokṣeti | sutarāṃ saṅkalpitamuktā saṅkalpahīnā buddhiryasya brahmaiva loko brahmalokastam ||

12.192.7

evaṃ sasādhanāṃ brahmavidyāṃ śrutvā brahmasākṣātkāropāyaṃ jijñāsamānaḥ pṛcchati - asmāditi | paro lokaḥ paramātmā jñātuṃ sākṣātkartum ||

12.192.8

uttare iti | atredamavadheyam | kimiha śrauto himavaduttarabhāga eva paralokatvena pratipādyate uta śrutiprasiddhaḥ paramātmeti | tatra śrautārthalāme sambhavati lākṣaṇikārthasyāgrāhyatvāt | svargasadṛśaḥ puṇyakṛjjanaprāpyo bhūbhāga eṣa āśramatrayadharmaphalasya upasaṃhāryatvāditi prāpte brūmaḥ | 'anindhanaṃ jyotiriva praśāntaṃ sabrahmalokaṃ śrayate manuṣyaḥ' iti | etadvākyasamanantaramutthitayoḥ praśnottarayoḥ brahmavidyāprakaraṇasthayostatparatve sambhavati asannihitā prakṛtaprācīnāśramadharmaphalopasaṃhāraparatvakalpanaṃ na yujyate | teṣāṃ tatra tatra tasya svargaphalāvāptiḥ sidhyate cāsya mānasamiti svargastasya na durlabha iti | 'sa daheda‌gnivaddoṣān jayellokāṃśca durjayān' iti phalasyopasaṃhāreṇa tadanapekṣaṇāt | tataścānarthakyapratihatānāṃ viparītaṃ balābalamiti nyāyena sannidhaprakaraṇābhyāṃ śrutireva bādhyate | yathā 'ākāśastalliṅgādityatra sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante' iti sarvabhūtotpādiliṅgādākāśaśrutirbhūtākāśaparāpi brahmaparatayā vyavasthāpyate tadvadihāpi draṣṭavyam | na ca pūṣānumantraṇamantravadita utkṛṣṭasyāsya yogyatayā prācīnāśramatrayadharmaphalatvenānvayo bhaviṣyatīti yuktam | prakaraṇānuguṇārthasamarpakatve sambhavatyutkarṣāyogāt | tasmādanyārthatve satyanyārthatayā pratīyamānametatpraśnottaramiti vyāsakaṣṭam avahitahṛdayairālocanīyamiti dik | śrutiyuktibhyāṃ jñāto'pi paramātmā na sākṣātkriyate iti tatsākṣātkāropāyaṃ brūhīti prārthito bhṛgurāha- uttare iti | uttare ātmopalavdhisthānatvāt | utkṛṣṭatare himavatpārśve himavattulyo'nyatra meruśabdodito nāsāvaṃśastasya pārśve samīpe bhrūghrāṇamadhye puṣye bahupuṇyagamye | sarvairguṇaiḥ ramaṇīyatvādibhiryute deśe | puṇyaḥ apahatapāpmā | kṣemyaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ | kāmyaḥ sarvakāmopabhogayogyaśca paro lokaḥ paramātmā'stītyucyate | tathā hi mantraśāstre bhrūmadhyadeśasya ramyatvādikamuktam -
'hemarūpo bhruvormadhye merustiṣṭhati parvataḥ |
tasyābhito mahī pārśve pañcāśatkoṭiyojanā ||
lavaṇekṣusurāsarpirdadhikṣīrajalātmabhiḥ |
sindhubhiḥ saptabhidvīpaistatsaṅkhyairdviguṇottaraiḥ ||'
mandaraḥ pāriyātraśca' ityādinā | śrutāvapi 'ya eṣo'nanto'vyakta ātmā taṃ kathamahaṃ vijānīyām' ityupakramya 'so'vimukte pratiṣṭhitaḥ so vimuktaḥ kasminpratiṣṭhitaḥ' ityādinā bhruvorghrāṇasya ca yaḥ sandhirityantena tasya deśasya nirupādhibrahmaprāpakavimuktākhyasopādhikabrahmasthānatvokteḥ | sopādhikabrahmaguṇāśca 'ya ātmā'pahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ' iti śrutiprasiddhāḥ | tadida‌muktaṃ - himavatpārśve paro loka iti ||

12.192.9

tatreti | apāpakarmatvādiguṇacatuṣṭayavanto mānavāstatra gatāḥ santo nirupadravā bhavantīti yojanā | tathā ca śrutiḥ - ’taṃ vā etaṃ setuṃ tīrtvā'ndhaḥ sannanandho bhavatyupatāpī sannanupatāpī bhavati' iti | setum ātmānaṃ tīrtvā prāpya samādhikāle ||

12.192.10

tatra kāle iti sambandhaḥ | amṛtyuḥ ātmā samādhikāle prabhavati īśvaro bhavati | ’saṅkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti' iti tasya satyasaṅkalpatvaśraṇāt | ata eva ca - ananyādhipatiḥ iti sūtrācca | satyasaṅkalpatvādeva vidvān ananyādhipatirasya īśvaro'nyo nāsti kintvayameva sarveśvara iti sūtrārthaḥ | ata eva sa deśaḥ himavatpārśvākhyo bhruvormadhyadeśaḥ | svargasadṛśaḥ | satyasaṅkalpādiguṇāvirbhāvasāmyāt | nirupadravā ityasya vivaraṇaṃ vyādhayo na spṛśantīti ||

12.192.11

ātmamithuna ātmakrīḍa ātmaratirityādiśruterarthaṃ saṅgṛhṇāti - na lobha iti | pare anātmabhūtāśca te dārāśceti samāsaḥ | sva ātmaiva dārāḥ tatra nirataḥ | yataḥ ajanaḥ bādhitabāhyalokaḥ | nānyonyaṃ badhyate | tatra bhedābhāvāt | dravyeṣu saṅkalpamātropanateṣu | na vismayaḥ āścaryabuddhirnāsti | idaṃ sarvaṃ yadayamātmetyādiśrutibhyaḥ sarvasya ātmamātratvāvadhāraṇāt | hi yataḥ | tatra paro nātmabhūtaḥ adharmaḥ ānṛtādirnāsti | evaṃ brahmalokaṃ na vindatyanṛtena hi pratyūḍhā iti śruteranṛtasyājñānasya tatpidhāyakatvādanṛtābhāve eva tadāvirbhāvasambhavāt | sandehaḥ kiṃ dehādirātmā uta anyaḥ anyo'pi kartā'kartā vā akartā'pi eko'neko vetyevaṃrūpaḥ saṃśayaḥ na jāyate | na tattvāparokṣīkaraṇāt chidyante sarvasaṃśayāḥ iti śruteḥ ||

12.192.12

kṛtasya anuṣṭhitasya yogasya karmamātrasya vā | 'enaṃ sarvaṃ tadabhisameti yatkiṃ ca prajāḥ sādhu kurvanti' iti brahmavidyāyāṃ sarvakarmaphalāntarbhāvaśravaṇāt ||

12.192.13

sarvakāmairiti sārdhaślokadvayamekaṃ vākyam | iha asminbhruvoḥ sandhau sthitāḥ kecidyoginaḥ sarvakāmairvṛtā āvṛtāḥ santo muhurāvartanta iti bhāvaḥ | prāṇe paramātmani dhāraṇaṃ sarveṣāṃ kāmānāṃ pravilāpanaṃ tanmātrameva keṣāñciddivyabhoge'pi viraktānām upapadyate yujyate na tu kāmabhogaḥ ||

12.192.14

madhyamānāṃ tvetat | kleśasādhyamityāha - śrameṇeti | kecidyogaiśvaryaṃ prāpya dharmaparāḥ vyāsanāradādayaḥ | paropakārārthaiva hi teṣāṃ siddhirna svabhogāya | kecinnaikṛtikāḥ ātmavañcanaparāḥ bāhyabhogena yogajaṃ dharmaṃ nāśayantaḥ | ata evānye dharmaparāḥ sukhitāḥ naikṛtikāstu duḥkhitāḥ | yato nirdhanāḥ kṣīṇapuṇyāḥ apare dharmaparāstu dhaninaḥ yogajadharmeṇa paropakārajaṃ dharmadhanaṃ vardhayantaḥ ||

12.192.15

iheti | naikṛtikānāmihaloke śramādikaṃ bhavatītyarthaḥ ||

12.192.16

vārtāḥ kuśalāḥ dharmādharmasya dharmādharmayoriti pūrveṇa saha sārdhaślokaḥ | ya iti ubhayaṃ dharmādharmau upādeyaheyatayā veda ||

12.192.17

sopadhaṃ sadambham ||

12.192.18

tapo yogajadharmaḥ ||

12.192.19

tasmādihaiva dharmādharmavicāraḥ kārya ityāha sārdhena - iheti | cintā vicāraḥ tamevāha - karmeti ||

12.192.20

iṣṭam āptatamaṃ tapo yeṣāṃ brahmalokaṃ himavatpārśvam ||

12.192.21

tatra vai tatraiva jāyante āvirbhavanti ||

12.192.22

satkāraṃ yoge ādaram ṛcchanti prāpnuvanti | anyathā doṣamāha - tiryagiti ||

12.192.23

ihaiva saṃsāre uttarāṃ diśaṃ himavatpārśvam ||

12.192.24

yogakalālābhe sadā''cārya eva śaraṇīkaraṇīyaḥ | 'ācāryavān puruṣo veda' 'naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā' ityādiśrutibhya ityāha - ye gurūniti | niyatāḥ śamadamoparatyādiyuktāḥ | brahmacāriṇaḥ brahmaṇyeva cāraḥ kāyavāṅmanasāṃ pravṛttiryeṣām | panthānaṃ gamanāgamanamārgam | saguṇaṃ brahmānirguṇavastuprāptidvāraṃ jānanti ||

12.192.25

brahmanirmitaḥ vedaprakāśitaḥ dharmā dharmau lokasya kartavyākartavyārthau ||

12.192.26

vismitaḥ pratyagadvaitaśravaṇena ||

12.192.27

eṣa pratyagātmā jagataḥ prasavaḥ kāraṇaṃ nikhilena sākalyena saṅkīrtitaḥ |
parairadarśitaḥ panthāḥ śrutiyuktibalānmayā |
yathākathañcidunnītaḥ paṇḍitāḥ śodhayantu tam ||

Linked texts (1)