The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.16
Bhāratabhāvadīpa 13.16
- Language
- Sanskrit
13.16.1
ṛṣiriti | ayamadhyāyo yatpūrvamupamanyunā kṛṣṇaṃ pratyuktaṃ japyaṃ tu te pradāsyāmīti tat japyaṃ śivasahasranāmastotraṃ vivakṣurupamanyumukhena tadupodghātārthamārabhyate samādhinā dhyānayogena ||
13.16.2
udakaṃ phalodayam ||
13.16.3
idaṃ vakṣyamāṇaprakāreṇa ||
13.16.7
yaṃ paṭhantītyādi ślokatrayaṃ dhyānabalāttaṇḍinā dṛṣṭaṃ taduccāraṇasya phalamāha - evamiti | anyo'pyetaiḥ ślokaiḥ stuvanvakṣyamāṇarūpamīśvaraṃ paśyatīti bhāvaḥ | śāśvataṃ śaśvadbhavaṃ dhruvaṃ kūṭastham ||
13.16.8
niṣkalatvādervyākhyānaṃ nirguṇatvādi akṣaram avināśi ||
13.16.9
manomayaṃ manaso dharmaiḥ kartṛtvādibhirvaśīkṛtaṃ jalacandravat ||
13.16.11
ya iti sārdhaḥ ślokaḥ | yo deva ātmānaṃ prāṇavantaṃ jīvarūpiṇaṃ kṛtvā tatra āvṛte jīve manorūpaṃ jyotirbhūtvā jīvasthitaṃ babhūva taṃ devaṃ dṛṣṭvā tuṣṭāti sambandhaḥ ||
13.16.12
pavitrāṇāṃ pāvanānāṃ gaṅgādīnāmapi pāvanam ||
13.16.13
tejamāṃ cakṣurādīnāmapi tejaḥ prakāśakam ||
13.16.14
bhūrikalyāṇaṃ mokṣastatpradaṃ paraṃ satyam atyantam abādhyam ||
13.16.17
tisrastanavaḥ kālādyā eva brahmaviṣṇurudrā vā ||
13.16.18
adhīti | atra saptabhiradhipauruṣādisaṃhitābhiḥ kṛtsnaṃ heyamupādeyaṃ ca tvameveti kathyate – tathā hi puruṣaḥ śiraḥpāṇyādimān dehastamadhikṛtya pravṛtaṃ vijñānam adhipauruṣaṃ tatra ca mātā pūrvarūpaṃ pitotararūpaṃ prajā sandhiḥ | prajanana sandhānamiti śrutau kṣetrabījarūpābhyāṃ mātāpitṛbhyāṃ sakāśādanyonyamithunībhāvena nimittena aṅkurarūpā prajā jāyate evaṃ prakṛtipuruṣābhyāṃ jagaditi tatra mithunībhāvasyābhāvena brahmacaryeṇa prajāvajjagannotpadyata iti pumprakṛtyorvivekāmicchatā upasthanigrahaḥ kartavya iti vidhīyate | evam adhyātmam ātmani dehe adharā hanuḥ pūrvarūpam uttarā hanuruttararūpaṃ vāksandhiḥ jihvā sandhānamiti śrutau jihvānigraheṇa tūṣṇīmbhāvo'pi pūrvoktavivekārthaṃ vidhīyate anyathā vāgādīn pravartayato viveko na sampadyate'pi tu saṃsāra evānavacchinnonutanyate iti etāḥ saṃhitā veditavyāḥ | tathā adhibhūtādhidaivataṃ bhūtānāṃ dehādyārambhakāṇāṃ devatānāṃ prāṇacakṣurādyadhiṣṭhātrīṇāṃ bhūtadevatānāṃ cānyonyāśrayeṇa mithunībhāvenāvasthānaṃ saṃsāraḥ tanmūlaṃ ca adhilokādhivijñānaṃ lokyata iti loko bhūtamātrā daśaśabdādayo viṣayāḥ | vijñānaṃ prajñāmātrāḥ daśa śrotrādīnīndriyāṇi jñānakaraṇāni ubhayeṣāṃ mithunībhāvo yadi bhūtamātrā na syurna prajñāmātrāḥ syuryadi prajñāmātrā na syurna bhūtamātrāḥ syurna hyanyatarato rūpaṃ kiñcana sidhyatīti śrutiprasiddhaḥ | tataśca brahmacaryapūrvakaṃ vāgādinigrahe kriyamāṇe jīvabrahmaṇorbhedahetūnāmadhibhūtādhidaivānāmanutpatteradhiyajño ghaṭanāśe ghaṭākāśamahākāśayoriva tayoḥ saṅgatikaraṇe ekībhāvalakṣaṇo yajño mokṣāparanāmā sidhyati | etatsarvaṃ tvameveti ślokārthaḥ ||
13.16.20
tava tvām anicchataḥ jñātumiti śeṣaḥ | janma mṛtyuśca anekato anantaḥ punaḥ punarbhavatītyarthaḥ ||
13.16.22
asti ca nāsti ceti rajjubhujaṅgābhaṃ pratītito'sti svato nāsti tādṛśaṃ jagatkāraṇamajñānamucyate ||
13.16.24
viśvāviśvaparaḥ kāryakāraṇābhyāmanyaḥ bhāvaḥ sattāmātrarūpaḥ cintyācintyaśca cintyaḥ sopādhikarūpeṇa acintyo nirupādhikena ||
13.16.27
acetasā ajñānena yatparaṃ devaṃ na vidmaḥ ato mūḍhāḥ smaḥ ||
13.16.31
dehakṛt yajñādiḥ dehabhṛt dehapoṣako'nnādiḥ dehī jīvaḥ dehabhuk dehasaṃhartā prāṇo liṅgaśarīraṃ tasyānāditve'pi tatkartṛtvaṃ tadāvirbhāvanimittatvaṃ dṛṣṭisṛṣṭinyāyena mukhyaṃ vā jñeyam ||
13.16.34
aṣṭābhiḥ bhūmyambuvahnivāyuvyomasūryacandrayajamānākhyābhiḥ ||
13.16.36
ayamiti | satyam avyabhicāri vedoktaṃ karmaphalaṃ svargaḥ satām ūrdhvaretasāṃ paraṃ svarlokādupari maharlokādi apavargaḥ kramamuktisthānaṃ brahmalokākhyaṃ muktānāṃ videhākhyānāṃ yogiviśeṣāṇāṃ kaivalyaṃ mukhyā muktiḥ ||
13.16.37
guhāyāṃ śāstre gopitaḥ tatra hetumāha - deveti | ukto'pi sukhajñeyo mābhūditi bhaṅgyantareṇa nirūpitaḥ brahmādyairmantravyākhyātṛbhiḥ tathāhi - catvāri śṛṅgeti mantro yāskena yajñaparatayā, patañjalinā śabdaparatayā, gautamena taṭastheśvaraparatayā, ca vyākhyātaḥ | vastutastvadhyātmaparo'stīti spaṣṭam ||
13.16.38
anena ahaṅkāreṇa aprakāśinā jaḍena jaḍānṛtarūpasyāpyasya citsadrūpeṇa tvayaiva prakāśaḥ sattā ca bhavatīti bhāvaḥ | tathā ca mantravarṇaḥ - ayaṃ rocayadaruco rucāno'yaṃ vāsayadyṛtena pūrvīriti | ayam ātmā rocayat prakāśayati arucaḥ aprakāśān ahaṅkārādīn rucānaḥ svayamprakāśamānaḥ ayam ātmā pūrvīḥ ahamādisṛjyāni viśeṣataḥ pṛthak viviktatayā ṛtena svasattayā vāsayat ācchādayati anṛtānapyetān svasattayaiva sattāvataḥ karoti rajjuriva sarpādīniti mantrapadānāmarthaḥ ||
13.16.41
gacchan gacchati taṃ budhaḥ ||
13.16.42
sūkṣmaṃ liṅgaṃ jñānena taranti atikramya gacchanti te sūkṣmajñānatarāḥ | sūkṣmājñāneti pāṭhe prakṛtiṃ tīrtvā gatā ityarthaḥ | sūkṣmaṃ puruṣam ||
13.16.46
divyo lābha aindram adivyo lābhaḥ sārvamaumatvam ||
13.16.47
anuśaṃsantīti pāṭhaḥ svacchaḥ | tattve anāropite rūpe viṣaye kathayanti ||
13.16.48
tridhā pākayajñatraye śrautasmārttadhyānayajñairityarthaḥ ||
13.16.49
ṛtaṃ yajñaḥ satyaṃ tatphalaṃ yoniḥ śraddhāsatye ||
13.16.50
yajñapateḥ śrotrādibhāvena rātryādīni nirūpayati rātrīti ||
13.16.52
kālasya yonimevāha candreti ||
13.16.53
sat bhūmyambutejāṃsi asat vāyvākāśau ||
13.16.54
aṣṭau bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhirahaṅkāraśca paraḥ māyāvī asya māyāvinaḥ bhāgam aṃśaṃ kṛtsnaṃ prapañcajātam ||
13.16.55
etasmātparamam ānandamayādīśvarādapi paraṃ śuddham ānandam ānandamātraṃ tadeva śāśvataṃ tena pūrveṣāmaśāśvatatvaṃ darśitam ||
13.16.56
dhyānaṃ paraṃ padaṃ padaprāpakam ||
13.16.57
seti sā kāṣṭhā sā parā gatiriti śrutiprasiddhā ||
13.16.58
nirvṛtiḥ sukham ||
13.16.59
śrutiriti śrotrādijanyā'nubhūtiḥ iṣṭānāṃ yoginām adhyātmagatiḥ pratyakprāvaṇyarūpā gatiḥ viduṣām ahaṃ brahmāsmīti jānatām avyayā apunarāvartinī prāptiḥ ||
13.16.60
paramāṃ gatimaparamāṃ gatipūrvikāṃ vyācaṣṭe - yajatāmiti | yajñaśīlānāṃ gatiḥ svargādilokaḥ ||
13.16.61
yogajapādiparāṇāṃ tapasvināṃ nakṣatralokākhyā paramā bhāsvatī gatirdvitīyā ||
13.16.62
sannyāsināṃ brahmalokaḥ punarāvṛttirūpā gatistṛtīyā ||
13.16.63
prakṛtīnāṃ ye layamabhyasyanti teṣāṃ daharādirūpakāraṇabrahmopāsakānām apunarāvṛttirūpā gatiścaturthī ||
13.16.64
jñāneti | niṣkalabrahmavidāṃ mokṣākhyā yā gatiḥ sā bhavān pūrvāṃstu gatayo'nātmabhūtā iti bhāvaḥ ||
13.16.68
tataḥ brahmādayastvāṃ na viduriti vākyāt ||
13.16.70
sūtrakartā tāṇḍina iti yajurvede śākhāviśeṣastatra kalpasūtrakartā ||
13.16.74
prathitāni mayā tubhyaṃ yeṣāṃ madhye ekam upadiṣṭaṃ tāni sarvāṇi tvaṃ śṛṇu siddhaye mokṣāntasakalaprāptaye ||
13.16.76
deveśo brahmā yāni nāmāni mahātmane purā prāha gṛhyādini, tānīmāni nāmāni devaprasādāttaṇḍiḥ prāha mahyamiti śeṣaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit