Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.16

Bhāratabhāvadīpa 13.16

Language
Sanskrit

13.16.1

ṛṣiriti | ayamadhyāyo yatpūrvamupamanyunā kṛṣṇaṃ pratyuktaṃ japyaṃ tu te pradāsyāmīti tat japyaṃ śivasahasranāmastotraṃ vivakṣurupamanyumukhena tadupodghātārthamārabhyate samādhinā dhyānayogena ||

13.16.2

uda‌kaṃ phalodayam ||

13.16.3

idaṃ vakṣyamāṇaprakāreṇa ||

13.16.7

yaṃ paṭhantītyādi ślokatrayaṃ dhyānabalāttaṇḍinā dṛṣṭaṃ taduccāraṇasya phalamāha - evamiti | anyo'pyetaiḥ ślokaiḥ stuvanvakṣyamāṇarūpamīśvaraṃ paśyatīti bhāvaḥ | śāśvataṃ śaśvadbhavaṃ dhruvaṃ kūṭastham ||

13.16.8

niṣkalatvādervyākhyānaṃ nirguṇatvādi akṣaram avināśi ||

13.16.9

manomayaṃ manaso dharmaiḥ kartṛtvādibhirvaśīkṛtaṃ jalacandravat ||

13.16.11

ya iti sārdhaḥ ślokaḥ | yo deva ātmānaṃ prāṇavantaṃ jīvarūpiṇaṃ kṛtvā tatra āvṛte jīve manorūpaṃ jyotirbhūtvā jīvasthitaṃ babhūva taṃ devaṃ dṛṣṭvā tuṣṭāti sambandhaḥ ||

13.16.12

pavitrāṇāṃ pāvanānāṃ gaṅgādīnāmapi pāvanam ||

13.16.13

tejamāṃ cakṣurādīnāmapi tejaḥ prakāśakam ||

13.16.14

bhūrikalyāṇaṃ mokṣastatpradaṃ paraṃ satyam atyantam abādhyam ||

13.16.17

tisrastanavaḥ kālādyā eva brahmaviṣṇurudrā vā ||

13.16.18

adhīti | atra saptabhiradhipauruṣādisaṃhitābhiḥ kṛtsnaṃ heyamupādeyaṃ ca tvameveti kathyate – tathā hi puruṣaḥ śiraḥpāṇyādimān dehastamadhikṛtya pravṛtaṃ vijñānam adhipauruṣaṃ tatra ca mātā pūrvarūpaṃ pitotararūpaṃ prajā sandhiḥ | prajanana sandhānamiti śrutau kṣetrabījarūpābhyāṃ mātāpitṛbhyāṃ sakāśādanyonyamithunībhāvena nimittena aṅkurarūpā prajā jāyate evaṃ prakṛtipuruṣābhyāṃ jagaditi tatra mithunībhāvasyābhāvena brahmacaryeṇa prajāvajjagannotpadyata iti pumprakṛtyorvivekāmicchatā upasthanigrahaḥ kartavya iti vidhīyate | evam adhyātmam ātmani dehe adharā hanuḥ pūrvarūpam uttarā hanuruttararūpaṃ vāksandhiḥ jihvā sandhānamiti śrutau jihvānigraheṇa tūṣṇīmbhāvo'pi pūrvoktavivekārthaṃ vidhīyate anyathā vāgādīn pravartayato viveko na sampadyate'pi tu saṃsāra evānavacchinnonutanyate iti etāḥ saṃhitā veditavyāḥ | tathā adhibhūtādhidaivataṃ bhūtānāṃ dehādyārambhakāṇāṃ devatānāṃ prāṇacakṣurādyadhiṣṭhātrīṇāṃ bhūtadevatānāṃ cānyonyāśrayeṇa mithunībhāvenāvasthānaṃ saṃsāraḥ tanmūlaṃ ca adhilokādhivijñānaṃ lokyata iti loko bhūtamātrā daśaśabdādayo viṣayāḥ | vijñānaṃ prajñāmātrāḥ daśa śrotrādīnīndriyāṇi jñānakaraṇāni ubhayeṣāṃ mithunībhāvo yadi bhūtamātrā na syurna prajñāmātrāḥ syuryadi prajñāmātrā na syurna bhūtamātrāḥ syurna hyanyatarato rūpaṃ kiñcana sidhyatīti śrutiprasiddhaḥ | tataśca brahmacaryapūrvakaṃ vāgādinigrahe kriyamāṇe jīvabrahmaṇorbhedahetūnāmadhibhūtādhidaivānāmanutpatteradhiyajño ghaṭanāśe ghaṭākāśamahākāśayoriva tayoḥ saṅgatikaraṇe ekībhāvalakṣaṇo yajño mokṣāparanāmā sidhyati | etatsarvaṃ tvameveti ślokārthaḥ ||

13.16.20

tava tvām anicchataḥ jñātumiti śeṣaḥ | janma mṛtyuśca anekato anantaḥ punaḥ punarbhavatītyarthaḥ ||

13.16.22

asti ca nāsti ceti rajjubhujaṅgābhaṃ pratītito'sti svato nāsti tādṛśaṃ jagatkāraṇamajñānamucyate ||

13.16.24

viśvāviśvaparaḥ kāryakāraṇābhyāmanyaḥ bhāvaḥ sattāmātrarūpaḥ cintyācintyaśca cintyaḥ sopādhikarūpeṇa acintyo nirupādhikena ||

13.16.27

acetasā ajñānena yatparaṃ devaṃ na vidmaḥ ato mūḍhāḥ smaḥ ||

13.16.31

dehakṛt yajñādiḥ dehabhṛt dehapoṣako'nnādiḥ dehī jīvaḥ dehabhuk dehasaṃhartā prāṇo liṅgaśarīraṃ tasyānāditve'pi tatkartṛtvaṃ tadāvirbhāvanimittatvaṃ dṛṣṭisṛṣṭinyāyena mukhyaṃ vā jñeyam ||

13.16.34

aṣṭābhiḥ bhūmyambuvahnivāyuvyomasūryacandrayajamānākhyābhiḥ ||

13.16.36

ayamiti | satyam avyabhicāri vedoktaṃ karmaphalaṃ svargaḥ satām ūrdhvaretasāṃ paraṃ svarlokādupari maharlokādi apavargaḥ kramamuktisthānaṃ brahmalokākhyaṃ muktānāṃ videhākhyānāṃ yogiviśeṣāṇāṃ kaivalyaṃ mukhyā muktiḥ ||

13.16.37

guhāyāṃ śāstre gopitaḥ tatra hetumāha - deveti | ukto'pi sukhajñeyo mābhūditi bhaṅgyantareṇa nirūpitaḥ brahmādyairmantravyākhyātṛbhiḥ tathāhi - catvāri śṛṅgeti mantro yāskena yajñaparatayā, patañjalinā śabdaparatayā, gautamena taṭastheśvaraparatayā, ca vyākhyātaḥ | vastutastvadhyātmaparo'stīti spaṣṭam ||

13.16.38

anena ahaṅkāreṇa aprakāśinā jaḍena jaḍānṛtarūpasyāpyasya citsadrūpeṇa tvayaiva prakāśaḥ sattā ca bhavatīti bhāvaḥ | tathā ca mantravarṇaḥ - ayaṃ rocayadaruco rucāno'yaṃ vāsayadyṛtena pūrvīriti | ayam ātmā rocayat prakāśayati arucaḥ aprakāśān ahaṅkārādīn rucānaḥ svayamprakāśamānaḥ ayam ātmā pūrvīḥ ahamādisṛjyāni viśeṣataḥ pṛthak viviktatayā ṛtena svasattayā vāsayat ācchādayati anṛtānapyetān svasattayaiva sattāvataḥ karoti rajjuriva sarpādīniti mantrapadānāmarthaḥ ||

13.16.41

gacchan gacchati taṃ budhaḥ ||

13.16.42

sūkṣmaṃ liṅgaṃ jñānena taranti atikramya gacchanti te sūkṣmajñānatarāḥ | sūkṣmājñāneti pāṭhe prakṛtiṃ tīrtvā gatā ityarthaḥ | sūkṣmaṃ puruṣam ||

13.16.46

divyo lābha aindram adivyo lābhaḥ sārvamaumatvam ||

13.16.47

anuśaṃsantīti pāṭhaḥ svacchaḥ | tattve anāropite rūpe viṣaye kathayanti ||

13.16.48

tridhā pākayajñatraye śrautasmārttadhyānayajñairityarthaḥ ||

13.16.49

ṛtaṃ yajñaḥ satyaṃ tatphalaṃ yoniḥ śraddhāsatye ||

13.16.50

yajñapateḥ śrotrādibhāvena rātryādīni nirūpayati rātrīti ||

13.16.52

kālasya yonimevāha candreti ||

13.16.53

sat bhūmyambutejāṃsi asat vāyvākāśau ||

13.16.54

aṣṭau bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhirahaṅkāraśca paraḥ māyāvī asya māyāvinaḥ bhāgam aṃśaṃ kṛtsnaṃ prapañcajātam ||

13.16.55

etasmātparamam ānandamayādīśvarādapi paraṃ śuddham ānandam ānandamātraṃ tadeva śāśvataṃ tena pūrveṣāmaśāśvatatvaṃ darśitam ||

13.16.56

dhyānaṃ paraṃ padaṃ padaprāpakam ||

13.16.57

seti sā kāṣṭhā sā parā gatiriti śrutiprasiddhā ||

13.16.58

nirvṛtiḥ sukham ||

13.16.59

śrutiriti śrotrādijanyā'nubhūtiḥ iṣṭānāṃ yoginām adhyātmagatiḥ pratyakprāvaṇyarūpā gatiḥ viduṣām ahaṃ brahmāsmīti jānatām avyayā apunarāvartinī prāptiḥ ||

13.16.60

paramāṃ gatimaparamāṃ gatipūrvikāṃ vyācaṣṭe - yajatāmiti | yajñaśīlānāṃ gatiḥ svargādilokaḥ ||

13.16.61

yogajapādiparāṇāṃ tapasvināṃ nakṣatralokākhyā paramā bhāsvatī gatirdvitīyā ||

13.16.62

sannyāsināṃ brahmalokaḥ punarāvṛttirūpā gatistṛtīyā ||

13.16.63

prakṛtīnāṃ ye layamabhyasyanti teṣāṃ daharādirūpakāraṇabrahmopāsakānām apunarāvṛttirūpā gatiścaturthī ||

13.16.64

jñāneti | niṣkalabrahmavidāṃ mokṣākhyā yā gatiḥ sā bhavān pūrvāṃstu gatayo'nātmabhūtā iti bhāvaḥ ||

13.16.68

tataḥ brahmādayastvāṃ na viduriti vākyāt ||

13.16.70

sūtrakartā tāṇḍina iti yajurvede śākhāviśeṣastatra kalpasūtrakartā ||

13.16.74

prathitāni mayā tubhyaṃ yeṣāṃ madhye ekam upadiṣṭaṃ tāni sarvāṇi tvaṃ śṛṇu siddhaye mokṣāntasakalaprāptaye ||

13.16.76

deveśo brahmā yāni nāmāni mahātmane purā prāha gṛhyādini, tānīmāni nāmāni devaprasādāttaṇḍiḥ prāha mahyamiti śeṣaḥ ||

Linked texts (1)