The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.44
Bhāratabhāvadīpa 13.44
- Language
- Sanskrit
13.44.1
yanmūlamiti ||
13.44.3
yoniṃ mātṛttaḥ pitṛtaśca śuddhim ||
13.44.4
atra brāhma ityanenārṣadaivayorapi grahaṇaṃ brāhmaṇayogyā ete vivāhāḥ | yadāhāśvalāyanaḥ - ‘alaṅkṛtya kanyāmudakapūrvāṃ dadyādeṣa brāhmo vivāhaḥ | ṛtvije vitate karmaṇi dadyādalaṅkṛtya sa daivaḥ | gomithunaṃ datvopayaccheta sa ārṣaḥ’ iti | evam uktaguṇavantam āvāhyaṃ vivāhayogyam āvahet ākārayet | tataśca anukūlato dhanadānādinā abhimukhīkṛtāya dadyāt | ayaṃ caturthaḥ prājāpatyo brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca praśastataro dvitīyatvenātra gaṇyate ||
13.44.5
varavadhvoranyonyaprītyā yo vivāhaḥ sa gāndharvastṛtīyaḥ | ātmetyādi sārdhaślokaḥ ||
13.44.7
āsuraṃ caturthamāha - dhaneneti ||
13.44.8
hatveti rākṣasaḥ pañcamaḥ | atraiva pramatānāṃ bandhūnāṃ kanyāharaṇāt paiśāco haraṇasāmānyādantarbhavati ||
13.44.9
trayaḥ brāhmakṣātragāndharvāḥ | dvau āsurarākṣasau | tatrāpi āsuraḥ svarūpeṇa rākṣasāntargataḥ paiśācaścātyantaṃ na kartavyau | arthādrākṣasaḥ kartavyaḥ kṣatriyāṇāmityarthaḥ ||
13.44.10
damayantī svayaṃvare brāhmakṣātrayormiśratvam, rukmiṇīvivāho rākṣasagāndharvamiśraḥ | subhadrāyāstu kṣātrarākṣasamiśra ityādyūhyam ||
13.44.11
tisra iti | sarveṣāṃ śūdrā varjyā itarayoruktṛṣṭavarṇā ca varjyeti jñeyam ||
13.44.12
naitanmama mataṃ yasmāttatrātmā jāyate sphuṭam || iti tadukteḥ ||
13.44.13
svamataṃ tisra ityatra sūcitaṃ sphuṭīkaroti - apatyeti ||
13.44.14
nagnikām ekavāsasam ajātastrīvyañjanāmiti yāvat | nagnaḥ syādekavāsā iti smṛtiḥ | yasyā darśane'pi varṣe kucodbhedastatpratiṣedhārthametadviśeṣaṇam ||
13.44.15
putrikārdharmiṇī hi sā ityatra putrikādharmaśaṅkyeti manuḥ papāṭha yasyāḥ pitā iyameva duhitā mama putrasthāne ityabhiprāyavānnaveti na jñāyate tāṃ nopayacchediti tadvyākhyātāraḥ ||
13.44.17
vācyā nindyā bhavet ||
13.44.18
iti tadvyākhyātam | atra mātṛpitṛsambandhātsavarṇaiva dārakarmaṇi yajñādau maithune ca praśastā | evaṃ sati punarmaithunagrahaṇaṃ smṛtyantare dṛṣṭārthatvānmaithune smṛtaṃ sarvāsāṃ sādhāraṇyaṃ nivartitum | maithune'pi yajñādāviva savarṇaiva mukhyā natu tasyā itarasādhāraṇyamiti | etadevābhisandhāyātroktam ityetāmanugaccheteti | ye tu maithunasya pṛthaggrahaṇāddārakarmapadena tadvyatirikte yajñādāveva savarṇāyāḥ prādhānyaṃ maithune tvitarasādhāraṇyamiti vyācakṣate tadanena virudhyate | hīnavarṇāyāṃ jātasyātmano'pi hīnatvāpatteśca | tatrātmā jāyate svayamiti vacanāt ||
13.44.19
śulkamiti pañcānāṃ pakṣāṇāmupanyāsaḥ ||
13.44.21
tatra tṛtīyacaturthau dāturna doṣāvahāvityupekṣya dvitīye bhāryātvānutpattirvakturdoṣamātraṃ cāha - yatkiñcidviti mānuṣyaṃ mānuṣāṇāṃ hitaṃ sāmbandhikaṃ saṃsthānāya iyamasya bhāryetyādi vyavasthārtham | mantravanmantritaṃ cāravādbhiḥ sarvairekībhūya mantritam iyamasmai deyeti vicāritaṃ tasya mṛṣākaraṇaṃ pātakaḥ pātayituṃ bhavatītyarthaḥ ||
13.44.22
mṛṣokte tavāhaṃ bhāryetyādyuktvā parāvṛttau daṇḍaṃ prāyaścittam ||
13.44.23
tatra neti pakṣaṃ nindaṃstyāgamaṅgīkaroti - na hīti ||
13.44.24
neti | prathamacaramapakṣayoryatheṣṭam ekenetarabādhe'pi na doṣo'stītyarthaḥ | dharmataḥ pāṇigrahaṇavidhiḥ prayacchanti bāndhavā iti śeṣaḥ | tasyā haraṇe nātyantaṃ doṣaḥ | nāpi gṛhītaśulkāyā ityarthaḥ ||
13.44.25
tatrādyamupapādayati - bandhubhiriti | krītāyāstu haraṇe doṣābhāvamagre vakṣyati ||
13.44.26
ubhayasannipāte siddhāntamāha - yastviti | yadyapi jñātibhiḥ kṛtaḥ samayo gurustathāpi mantrapūrvakaḥ samayo gurutara ityarthaḥ ||
13.44.27
atrāgamaṃ mānamāha - deveti | devaḥ prākkarma īśvaro vā vetti labhate ||
13.44.29
ubhayatodoṣe śiṣṭātikramāt bandhusammatipūrvakavikrayātikramācca doṣe sati kurvan kartā śreyaḥ praśastataraṃ kiṃ samācaredityadhyāhṛtya yojyam | cintyatamaḥ sāndigdhatvena vicāryatamaḥ ||
13.44.30
ācakṣva yato nahi tṛpyāmi tasmātkathyatāmityādarasūcanārthā punaruktiḥ ||
13.44.31
naiveti | tena kretrā śulkaṃ maulyaṃ niṣṭhākaraṃ strītvaniścayakaramiti jñātvā nāhṛtaṃ kintu krayārthaṃ na krayamātreṇa bhāryātvaṃ sidhyatītyarthaḥ | nāpi śulkaparāḥ dadati dānaṃ kurvanti api tu vikrīṇanti tasmādyadṛcchike'smin krayavikrayavyavahāre kanyāpahārajo doṣo nāstītyarthaḥ ||
13.44.32
guṇairvayodhikatvādibhiḥ kanyārthālaṅkāragrahaṇe na doṣo'stītyāha sārdhena alaṃ kṛtveti ||
13.44.34
nabhāṣitamityekaṃ padam | ye pūrvaṃ dāsyāmītyāhurye ca na dāsyāmītyāhurye ca avaśyaṃ dāsyāmīti vadanti tatsarvaṃ nabhāṣitam anuktavadevetyarthaḥ ||
13.44.35
dattāmapi haretkanyāṃ śreyāṃścedvara āvrajediti ||
13.44.36
tatkanyā kāmo mūlaṃ yasya tasmāduttamadauhitrārthinā śreyase eva kanyā pradeyeti bhāvaḥ ||
13.44.37
saṃvāsāt ciraparicayāt pāṇayoḥ krayavikrayayoḥ ||
13.44.38
vīryamapi śulkaṃ bhavatītyabhiprāyeṇāha - ahamiti | ambikāmbālikayorekatvavivakṣayā dve ityuktam ||
13.44.39
prāptaśulkā vīryeṇa nirjitā'pi kanyā agṛhītā aprāptapāṇigrahā iyam ambā visarjyā utsraṣṭuṃ yogyā iti pitā pitṛvyo bālhīko'bravīdityuttareṇānvayaḥ ||
13.44.40
anuprapraccha anupṛṣṭavānahaṃ śaṅkamāna iti vaicittyātpārokṣyamabhisandhāyottamapuruṣaprayogaḥ | bahu jagada kilāhaṃ tasya matā purastāditivat ||
13.44.43
yadīti | prāptaṃ śulkaṃ yena | pāṭhāntare yasyāḥ sā kanyāpitā kanyā vā lājāntaraṃ varāntaramupāsīta iti yā smṛtistarhi bādhyetetyadhyāhṛtya yojanā lājāḥ vidyante haumyadravyamasya sa iti lājaśabdo'rśa ādyacpratyayāntaḥ ||
13.44.44
yeṣāṃ śulkāto niṣṭhā teṣāṃ vākyataḥ vākyaṃ pramāṇaṃ smṛtamiti dharmavido na hi āhurityanvayaḥ ||
13.44.45
evaṃ bādhakasadbhāvaṃ sādhakābhāvaṃ coktvā loke virodhamapyāhārdhena - prasiddhamiti | kanyāyā dānam ityevocyate na tu krayo jayo veti | eṣāṃ śulkavādināṃ pratyāyakaṃ bhāryātvajñāpakaṃ kimapi nāsti | pariṇayanādeva bhāryā bhavati na śulkamātrāditi lokavyavahārasya spaṣṭatvādityarthaḥ | etadevopapādayati - ya iti | krayamiti jayasyāpyupalakṣaṇam ||
13.44.51
jīvata ityanādare ṣaṣṭhī | jīvantamapi śulkadam anādṛtya śiṣṭā evaṃ yatheṣṭadānaṃ kurvata ityarthaḥ ||
13.44.52
devaramiti yugāntaradharmaḥ | kalau devarātsutotpatterniṣedhāt ||
13.44.53
likhantīti | keṣāñcinmate devarādayaḥ alikhitāṃ bhrātṛbhāryāṃ likhantyeva suratena yojayantyeva | apareṣāṃ mate śanairmantharā iyaṃ pravṛttiḥ aicchikī natu vaidhītyarthaḥ ||
13.44.54
asminpakṣadvaye niyamamāha - taditi | sarvāṇi maṅgalāni haridrāsnānādīni mantrāśca prāk pāṇigrahaṇīyā yatra niṣpannāstādṛśamapyantaraṃ kālavyavadhānaṃ yatra vartate tatraiva pūrvoktau niyamavikalpau pravartete na tu pāṇigrahaṇādūrdhvam | tatra saṅkalpapūrvakaṃ dattāyā api kanyāyā yo'pahārastajjanyo mṛṣāvādaḥ pātako bhavati dāturna tu tāvanmātreṇa tasyāṃ bhāryātvamutpannamityarthaḥ ||
13.44.55
kadā tarhi tadutpadyate'ta āha - pāṇīti | yatra tudānādūrdhvaṃ saptamapadātprāk bharturmaraṇaṃ sagotratvādijñānaṃ vā jātaṃ tatrānyasmai dāne mṛṣāvādadoṣo'pi nāstītyarthaḥ ||
13.44.56
deyaṃ dānam enaṃ vakṣyamāṇaṃ tamevāha - anukūlāmiti | anuvaṃśāṃ svavaṃśānurūpām | ayaṃ bhāvaḥ - yathā'dhānapāvamāneṣṭibhyāṃ samuccitābhyāmagnaya utpadyante na tvekaikena | evaṃ dānapāṇigrahābhyāṃ bhāryātvamutpadyate tatrādyābhāve cauryeṇāhṛtāyā na dharmapatnītvam | parasyābhāve tu tasyā dāsītvānna karmasambandha iti ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit