Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.44

Bhāratabhāvadīpa 13.44

Language
Sanskrit

13.44.1

yanmūlamiti ||

13.44.3

yoniṃ mātṛttaḥ pitṛtaśca śuddhim ||

13.44.4

atra brāhma ityanenārṣadaivayorapi grahaṇaṃ brāhmaṇayogyā ete vivāhāḥ | yadāhāśvalāyanaḥ - ‘alaṅkṛtya kanyāmudakapūrvāṃ dadyādeṣa brāhmo vivāhaḥ | ṛtvije vitate karmaṇi dadyādalaṅkṛtya sa daivaḥ | gomithunaṃ datvopayaccheta sa ārṣaḥ’ iti | evam uktaguṇavantam āvāhyaṃ vivāhayogyam āvahet ākārayet | tataśca anukūlato dhanadānādinā abhimukhīkṛtāya dadyāt | ayaṃ caturthaḥ prājāpatyo brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca praśastataro dvitīyatvenātra gaṇyate ||

13.44.5

varavadhvoranyonyaprītyā yo vivāhaḥ sa gāndharvastṛtīyaḥ | ātmetyādi sārdhaślokaḥ ||

13.44.7

āsuraṃ caturthamāha - dhaneneti ||

13.44.8

hatveti rākṣasaḥ pañcamaḥ | atraiva pramatānāṃ bandhūnāṃ kanyāharaṇāt paiśāco haraṇasāmānyādantarbhavati ||

13.44.9

trayaḥ brāhmakṣātragāndharvāḥ | dvau āsurarākṣasau | tatrāpi āsuraḥ svarūpeṇa rākṣasāntargataḥ paiśācaścātyantaṃ na kartavyau | arthādrākṣasaḥ kartavyaḥ kṣatriyāṇāmityarthaḥ ||

13.44.10

damayantī svayaṃvare brāhmakṣātrayormiśratvam, rukmiṇīvivāho rākṣasagāndharvamiśraḥ | subhadrāyāstu kṣātrarākṣasamiśra ityādyūhyam ||

13.44.11

tisra iti | sarveṣāṃ śūdrā varjyā itarayoruktṛṣṭavarṇā ca varjyeti jñeyam ||

13.44.12

naitanmama mataṃ yasmāttatrātmā jāyate sphuṭam || iti tadukteḥ ||

13.44.13

svamataṃ tisra ityatra sūcitaṃ sphuṭīkaroti - apatyeti ||

13.44.14

nagnikām ekavāsasam ajātastrīvyañjanāmiti yāvat | nagnaḥ syādekavāsā iti smṛtiḥ | yasyā darśane'pi varṣe kucodbhedastatpratiṣedhārthametadviśeṣaṇam ||

13.44.15

putrikārdharmiṇī hi sā ityatra putrikādharmaśaṅkyeti manuḥ papāṭha yasyāḥ pitā iyameva duhitā mama putrasthāne ityabhiprāyavānnaveti na jñāyate tāṃ nopayacchediti tadvyākhyātāraḥ ||

13.44.17

vācyā nindyā bhavet ||

13.44.18

iti tadvyākhyātam | atra mātṛpitṛsambandhātsavarṇaiva dārakarmaṇi yajñādau maithune ca praśastā | evaṃ sati punarmaithunagrahaṇaṃ smṛtyantare dṛṣṭārthatvānmaithune smṛtaṃ sarvāsāṃ sādhāraṇyaṃ nivartitum | maithune'pi yajñādāviva savarṇaiva mukhyā natu tasyā itarasādhāraṇyamiti | etadevābhisandhāyātroktam ityetāmanugaccheteti | ye tu maithunasya pṛthaggrahaṇāddārakarmapadena tadvyatirikte yajñādāveva savarṇāyāḥ prādhānyaṃ maithune tvitarasādhāraṇyamiti vyācakṣate tadanena virudhyate | hīnavarṇāyāṃ jātasyātmano'pi hīnatvāpatteśca | tatrātmā jāyate svayamiti vacanāt ||

13.44.19

śulkamiti pañcānāṃ pakṣāṇāmupanyāsaḥ ||

13.44.21

tatra tṛtīyacaturthau dāturna doṣāvahāvityupekṣya dvitīye bhāryātvānutpattirvakturdoṣamātraṃ cāha - yatkiñcidviti mānuṣyaṃ mānuṣāṇāṃ hitaṃ sāmbandhikaṃ saṃsthānāya iyamasya bhāryetyādi vyavasthārtham | mantravanmantritaṃ cāravādbhiḥ sarvairekībhūya mantritam iyamasmai deyeti vicāritaṃ tasya mṛṣākaraṇaṃ pātakaḥ pātayituṃ bhavatītyarthaḥ ||

13.44.22

mṛṣokte tavāhaṃ bhāryetyādyuktvā parāvṛttau daṇḍaṃ prāyaścittam ||

13.44.23

tatra neti pakṣaṃ nindaṃstyāgamaṅgīkaroti - na hīti ||

13.44.24

neti | prathamacaramapakṣayoryatheṣṭam ekenetarabādhe'pi na doṣo'stītyarthaḥ | dharmataḥ pāṇigrahaṇavidhiḥ prayacchanti bāndhavā iti śeṣaḥ | tasyā haraṇe nātyantaṃ doṣaḥ | nāpi gṛhītaśulkāyā ityarthaḥ ||

13.44.25

tatrādyamupapādayati - bandhubhiriti | krītāyāstu haraṇe doṣābhāvamagre vakṣyati ||

13.44.26

ubhayasannipāte siddhāntamāha - yastviti | yadyapi jñātibhiḥ kṛtaḥ samayo gurustathāpi mantrapūrvakaḥ samayo gurutara ityarthaḥ ||

13.44.27

atrāgamaṃ mānamāha - deveti | devaḥ prākkarma īśvaro vā vetti labhate ||

13.44.29

ubhayatodoṣe śiṣṭātikramāt bandhusammatipūrvakavikrayātikramācca doṣe sati kurvan kartā śreyaḥ praśastataraṃ kiṃ samācaredityadhyāhṛtya yojyam | cintyatamaḥ sāndigdhatvena vicāryatamaḥ ||

13.44.30

ācakṣva yato nahi tṛpyāmi tasmātkathyatāmityādarasūcanārthā punaruktiḥ ||

13.44.31

naiveti | tena kretrā śulkaṃ maulyaṃ niṣṭhākaraṃ strītvaniścayakaramiti jñātvā nāhṛtaṃ kintu krayārthaṃ na krayamātreṇa bhāryātvaṃ sidhyatītyarthaḥ | nāpi śulkaparāḥ dadati dānaṃ kurvanti api tu vikrīṇanti tasmādyadṛcchike'smin krayavikrayavyavahāre kanyāpahārajo doṣo nāstītyarthaḥ ||

13.44.32

guṇairvayodhikatvādibhiḥ kanyārthālaṅkāragrahaṇe na doṣo'stītyāha sārdhena alaṃ kṛtveti ||

13.44.34

nabhāṣitamityekaṃ padam | ye pūrvaṃ dāsyāmītyāhurye ca na dāsyāmītyāhurye ca avaśyaṃ dāsyāmīti vadanti tatsarvaṃ nabhāṣitam anuktavadevetyarthaḥ ||

13.44.35

dattāmapi haretkanyāṃ śreyāṃścedvara āvrajediti ||

13.44.36

tatkanyā kāmo mūlaṃ yasya tasmāduttamadauhitrārthinā śreyase eva kanyā pradeyeti bhāvaḥ ||

13.44.37

saṃvāsāt ciraparicayāt pāṇayoḥ krayavikrayayoḥ ||

13.44.38

vīryamapi śulkaṃ bhavatītyabhiprāyeṇāha - ahamiti | ambikāmbālikayorekatvavivakṣayā dve ityuktam ||

13.44.39

prāptaśulkā vīryeṇa nirjitā'pi kanyā agṛhītā aprāptapāṇigrahā iyam ambā visarjyā utsraṣṭuṃ yogyā iti pitā pitṛvyo bālhīko'bravīdityuttareṇānvayaḥ ||

13.44.40

anuprapraccha anupṛṣṭavānahaṃ śaṅkamāna iti vaicittyātpārokṣyamabhisandhāyottamapuruṣaprayogaḥ | bahu jagada kilāhaṃ tasya matā purastāditivat ||

13.44.43

yadīti | prāptaṃ śulkaṃ yena | pāṭhāntare yasyāḥ sā kanyāpitā kanyā vā lājāntaraṃ varāntaramupāsīta iti yā smṛtistarhi bādhyetetyadhyāhṛtya yojanā lājāḥ vidyante haumyadravyamasya sa iti lājaśabdo'rśa ādyacpratyayāntaḥ ||

13.44.44

yeṣāṃ śulkāto niṣṭhā teṣāṃ vākyataḥ vākyaṃ pramāṇaṃ smṛtamiti dharmavido na hi āhurityanvayaḥ ||

13.44.45

evaṃ bādhakasadbhāvaṃ sādhakābhāvaṃ coktvā loke virodhamapyāhārdhena - prasiddhamiti | kanyāyā dānam ityevocyate na tu krayo jayo veti | eṣāṃ śulkavādināṃ pratyāyakaṃ bhāryātvajñāpakaṃ kimapi nāsti | pariṇayanādeva bhāryā bhavati na śulkamātrāditi lokavyavahārasya spaṣṭatvādityarthaḥ | etadevopapādayati - ya iti | krayamiti jayasyāpyupalakṣaṇam ||

13.44.51

jīvata ityanādare ṣaṣṭhī | jīvantamapi śulkadam anādṛtya śiṣṭā evaṃ yatheṣṭadānaṃ kurvata ityarthaḥ ||

13.44.52

devaramiti yugāntaradharmaḥ | kalau devarātsutotpatterniṣedhāt ||

13.44.53

likhantīti | keṣāñcinmate devarādayaḥ alikhitāṃ bhrātṛbhāryāṃ likhantyeva suratena yojayantyeva | apareṣāṃ mate śanairmantharā iyaṃ pravṛttiḥ aicchikī natu vaidhītyarthaḥ ||

13.44.54

asminpakṣadvaye niyamamāha - taditi | sarvāṇi maṅgalāni haridrāsnānādīni mantrāśca prāk pāṇigrahaṇīyā yatra niṣpannāstādṛśamapyantaraṃ kālavyavadhānaṃ yatra vartate tatraiva pūrvoktau niyamavikalpau pravartete na tu pāṇigrahaṇādūrdhvam | tatra saṅkalpapūrvakaṃ dattāyā api kanyāyā yo'pahārastajjanyo mṛṣāvādaḥ pātako bhavati dāturna tu tāvanmātreṇa tasyāṃ bhāryātvamutpannamityarthaḥ ||

13.44.55

kadā tarhi tadutpadyate'ta āha - pāṇīti | yatra tudānādūrdhvaṃ saptamapadātprāk bharturmaraṇaṃ sagotratvādijñānaṃ vā jātaṃ tatrānyasmai dāne mṛṣāvādadoṣo'pi nāstītyarthaḥ ||

13.44.56

deyaṃ dānam enaṃ vakṣyamāṇaṃ tamevāha - anukūlāmiti | anuvaṃśāṃ svavaṃśānurūpām | ayaṃ bhāvaḥ - yathā'dhānapāvamāneṣṭibhyāṃ samuccitābhyāmagnaya utpadyante na tvekaikena | evaṃ dānapāṇigrahābhyāṃ bhāryātvamutpadyate tatrādyābhāve cauryeṇāhṛtāyā na dharmapatnītvam | parasyābhāve tu tasyā dāsītvānna karmasambandha iti ||

Linked texts (1)