The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.6
Bhāratabhāvadīpa 13.6
- Language
- Sanskrit
13.6.1
pitāmahetyādiradhyāyo daivamūlamapīdaṃ sarvaṃ puruṣakārādṛte na sidhyatītyavaśyaṃ puruṣakāre bhogamokṣārthinā yatitavyamityevamparaḥ dvayoḥ śreṣṭhayormadhye kimatiśreṣṭhamityarthaḥ ||
13.6.5
daivaśreṣṭhayamāha - nābījamiti ||
13.6.6
sukṛte bījabhūte sati ||
13.6.7
puruṣakāraśraiṣṭhyamāha-yatheti ||
13.6.8
udyamāpekṣāyāmāha - kṣetramiti ||
13.6.9
siddhāntaḥ karmaṇa ityādinā nirvṛtiṃ siddhim ||
13.6.12
karmadaivayoḥ prābalyadaurbalye upasaṃharati - prāpyata iti ||
13.6.14
mānuṣyāt mānuṣyamullaṅghya ||
13.6.16
labhate śriyamiti sarvatra sambandhaḥ ||
13.6.18
śiṣṭācāro'pi karmaṇāṃ prābalye mānamityāha - yeneti ||
13.6.19
nanu niścitam ||
13.6.20
akṛtveti | kevalaṃ daivaṃ niṣphalamityarthaḥ ||
13.6.21
na tatheti | daivadausthye aihikī hāniḥ susahā puruṣakāradausthye tu paralokahānirdustaretyarthaḥ anyena pāpena ||
13.6.22
akṛte karmābhāve sati ākasmikanidhilābhādāvapi kiñcitkarmāstyeveti bhāvaḥ ||
13.6.23
yatheti | sthānāni indrādilokā apyanityā dṛśyante tārārūpiṇāṃ devānāmadhaḥpātadarśanādityarthaḥ | karma vinā puṇyena karmaṇā vinā daivaṃ devasamūhaḥ kathaṃ sthāsyati daivamapi karmamūlamevetyarthaḥ ||
13.6.24
vyāpāraṃ puṇyarūpaṃ yānti anumodante ugraṃ dharmavighnakaram ||
13.6.25
vigraho vairaṃ tathāhi ṛṣīṇāṃ tapasi devā vighnamācaranti | ṛṣayaśca cyavanādaya indrādīnāmabhibhavaṃ kurvantīti saukanye prasiddham | yadyapyevaṃ karmaparatvaṃ devarṣīṇāmasti tathāpi adaivaṃ daivābhāvo na vaktuṃ śakya ityarthaḥ ||
13.6.26
atra mānamāha - kathamiti | yato yasmāddaivaṃ pravartate tasya karmaṇo'pi daivaṃ vinā kathamutpattiḥ syānna kathamapi puṇyavanta eva dharme pravartante dharmācca puṇyaṃ vardhate | anyathā sarve'pi dharme pravarterannityarthaḥ | evaṃ lokavadeva svarge'pi guṇāḥ bhogāḥ yathā bahudhano bhūyasā vāṇijyena bhūyāṃsaṃ lābhaṃ labhate netara itivadetaditi bhāvaḥ ||
13.6.27
ātmeti | evaṃ pravṛterapi daivādhīnatve'pi karmaiva kartavyamityarthaḥ kṛtasya puṇyapāpādeḥ ||
13.6.28
kṛtamiti | puṇyamapi pāpena pratihanyate pāpamapi puṇyeneti tayoḥ phalaṃ yathoktaṃ svargaṃ narakaṃ vā na prāpnotītyarthaḥ ||
13.6.29
śaraṇaṃ gṛhaṃ yathā hyastano'parādhaḥ śvastanena satkāreṇāpanīyate evaṃ daivamapi puṇyātiśayātpratihanyate ityarthaḥ ||
13.6.30
atraivārthe dṛṣṭāntānāha - puretyādinā ||
13.6.32
viparyaye'pi dṛṣṭāntamāha - aśveti ||
13.6.34
mithyābhidhānena paśuyajñaśrutipramāṇamityevaṃrūpeṇa rasātalasya bhūmestalamadhobhāgam ||
13.6.36
pāpamapi tejīyasāṃ na doṣāyetyāha - śakrasyeti dvābhyāṃ caraṇaṃ dvijastrībhūṣaṇarūpaṃ karma kṛtvā prasthita iti sambandhaḥ ||
13.6.38
puṇyamapi keṣāñcinna trāṇāyetyāha - gopradāneneti | kṛkalāsatvaṃ saraṭhatvam ||
13.6.39
prītidāyaṃ devairdattaṃ varaṃ suṣvāpa satraphalaṃ nāptavānityarthaḥ ||
13.6.40
na daivāt pratyāhṛtamapi tu bhujasaṃśrayādevetyarthaḥ ||
13.6.41
kiṃ daivabalācchāpamutsṛjante karmaṇā na api tu karmaṇaivotsṛjante na tu daivabalādityarthaḥ ||
13.6.42
pāpaṃ pāpinaṃ prati sarvam aiśvaryādikaṃ guṇajātaṃ loke prāpya upetyāpi tam utsṛjate iti yojanā | tathā cābhāṇakaḥ daivena dattaṃ karmaṇā nāśitamiti | etadeva spaṣṭayati - lobheti ||
13.6.43
daivasya karmādhīnatvamāha dvābhyāṃ - yatheti ||
13.6.45
karmahīnaḥ pākaratyādāvapravṛttaḥ sunihitaṃ pātālasthaṃ nidhiṃ nityayuktaḥ añjanādisādhanodyuktaḥ ||
13.6.46
vyaya eva guṇaḥ svabhāvo yasya taṃ riktaṃ vyayagatamitipāṭhe'pi sa evārthaḥ | nirdhanatvānnaraistyaktamapi sādhuṃ karmaṇā sadācāreṇa nimittena śraddhaikāpriyā devāḥ saṃśrayante svasvabhāgārthamupajīvantītyarthaḥ | tataśca śreṣṭhaiḥ phalairenaṃ yojayantītyāha - bhavatīti viśiṣṭatvamevāha - bahviti | samṛddhyā upetaṃ gṛhāṇi gṛhaṃ bahutvamārṣaṃ pitṛvanabhavanābhaṃ śmaśānagṛhatulyam amarāṇām amaraiḥ ||
13.6.47
vikarmā karmahīnaḥ na ca phalati phalaṃ tṛptyādikaṃ na prāpnoti nāpi kevalaṃ daivaṃ vimārgagāminaṃ naraṃ vyapanayati vimārgādanyatra nayati ata eva daive prabhutvaṃ nāsti | kiṃ tu daivaṃ kartuṃ karma saṃyāti puruṣakāramanusarati guruṃ śiṣya ivetyarthaḥ | ataḥ eva puruṣakāro yatra yatra viṣaye sañcitaḥ samyaganuṣṭhitastatra tatra daivaṃ nayati āvirbhāvayati puruṣakāreṇa siddhe'rthe loko daivānukūlyādetatsiddhamiti vadatītyarthaḥ | gurumityatra anupahatamadīnaṃ kāmakāreṇa daivamiti pāṭhe kāmakāreṇa icchayā yatra puruṣakāraḥ sañcitastatraiva daivam adīnamanupahataṃ ceti nayati jñāpayatītyarthaḥ ||
13.6.48
sandṛśya samyak yogajadṛṣṭyā'nubhūya ||
13.6.49
nanu kṛṣiparjanyanyāyena daivāpekṣā karmasiddhirna karmāpekṣaṃ daivamiti pratyakṣaṃ tatkathaṃ viparītamucyata ityāśaṅkyāha - abhīti | daivasya prākkarmaṇaḥ abhyutthānaṃ vyāpāro dvividhaḥ | sañcitarūpeṇāvasthānam ekaḥ, bhogārthaṃ samārambharupo dvitīyaḥ | tatra samārabdhena utthānena tadanukūlena karmaṇā ca aihikaṃ phalamāpnuyāt | vidhinā śāstreṇa karmaṇā ca tadanusāriṇā svargamārgamavāpnuyāt | daivādhīno bhogaḥ, karmādhīnaḥ sañcaya iti niṣkarṣaḥ | kṛṣyādāvapi daivapratīkṣaṇaṃ kāpuruṣakarma secanādināpi phalasyotpādayituṃ śakyatvāditi bhāvaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit