Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.6

Bhāratabhāvadīpa 13.6

Language
Sanskrit

13.6.1

pitāmahetyādiradhyāyo daivamūlamapīdaṃ sarvaṃ puruṣakārādṛte na sidhyatītyavaśyaṃ puruṣakāre bhogamokṣārthinā yatitavyamityevamparaḥ dvayoḥ śreṣṭhayormadhye kimatiśreṣṭhamityarthaḥ ||

13.6.5

daivaśreṣṭhayamāha - nābījamiti ||

13.6.6

sukṛte bījabhūte sati ||

13.6.7

puruṣakāraśraiṣṭhyamāha-yatheti ||

13.6.8

udyamāpekṣāyāmāha - kṣetramiti ||

13.6.9

siddhāntaḥ karmaṇa ityādinā nirvṛtiṃ siddhim ||

13.6.12

karmadaivayoḥ prābalyadaurbalye upasaṃharati - prāpyata iti ||

13.6.14

mānuṣyāt mānuṣyamullaṅghya ||

13.6.16

labhate śriyamiti sarvatra sambandhaḥ ||

13.6.18

śiṣṭācāro'pi karmaṇāṃ prābalye mānamityāha - yeneti ||

13.6.19

nanu niścitam ||

13.6.20

akṛtveti | kevalaṃ daivaṃ niṣphalamityarthaḥ ||

13.6.21

na tatheti | daivadausthye aihikī hāniḥ susahā puruṣakāradausthye tu paralokahānirdustaretyarthaḥ anyena pāpena ||

13.6.22

akṛte karmābhāve sati ākasmikanidhilābhādāvapi kiñcitkarmāstyeveti bhāvaḥ ||

13.6.23

yatheti | sthānāni indrādilokā apyanityā dṛśyante tārārūpiṇāṃ devānāmadhaḥpātadarśanādityarthaḥ | karma vinā puṇyena karmaṇā vinā daivaṃ devasamūhaḥ kathaṃ sthāsyati daivamapi karmamūlamevetyarthaḥ ||

13.6.24

vyāpāraṃ puṇyarūpaṃ yānti anumodante ugraṃ dharmavighnakaram ||

13.6.25

vigraho vairaṃ tathāhi ṛṣīṇāṃ tapasi devā vighnamācaranti | ṛṣayaśca cyavanādaya indrādīnāmabhibhavaṃ kurvantīti saukanye prasiddham | yadyapyevaṃ karmaparatvaṃ devarṣīṇāmasti tathāpi adaivaṃ daivābhāvo na vaktuṃ śakya ityarthaḥ ||

13.6.26

atra mānamāha - kathamiti | yato yasmāddaivaṃ pravartate tasya karmaṇo'pi daivaṃ vinā kathamutpattiḥ syānna kathamapi puṇyavanta eva dharme pravartante dharmācca puṇyaṃ vardhate | anyathā sarve'pi dharme pravarterannityarthaḥ | evaṃ lokavadeva svarge'pi guṇāḥ bhogāḥ yathā bahudhano bhūyasā vāṇijyena bhūyāṃsaṃ lābhaṃ labhate netara itivadetaditi bhāvaḥ ||

13.6.27

ātmeti | evaṃ pravṛterapi daivādhīnatve'pi karmaiva kartavyamityarthaḥ kṛtasya puṇyapāpādeḥ ||

13.6.28

kṛtamiti | puṇyamapi pāpena pratihanyate pāpamapi puṇyeneti tayoḥ phalaṃ yathoktaṃ svargaṃ narakaṃ vā na prāpnotītyarthaḥ ||

13.6.29

śaraṇaṃ gṛhaṃ yathā hyastano'parādhaḥ śvastanena satkāreṇāpanīyate evaṃ daivamapi puṇyātiśayātpratihanyate ityarthaḥ ||

13.6.30

atraivārthe dṛṣṭāntānāha - puretyādinā ||

13.6.32

viparyaye'pi dṛṣṭāntamāha - aśveti ||

13.6.34

mithyābhidhānena paśuyajñaśrutipramāṇamityevaṃrūpeṇa rasātalasya bhūmestalamadhobhāgam ||

13.6.36

pāpamapi tejīyasāṃ na doṣāyetyāha - śakrasyeti dvābhyāṃ caraṇaṃ dvijastrībhūṣaṇarūpaṃ karma kṛtvā prasthita iti sambandhaḥ ||

13.6.38

puṇyamapi keṣāñcinna trāṇāyetyāha - gopradāneneti | kṛkalāsatvaṃ saraṭhatvam ||

13.6.39

prītidāyaṃ devairdattaṃ varaṃ suṣvāpa satraphalaṃ nāptavānityarthaḥ ||

13.6.40

na daivāt pratyāhṛtamapi tu bhujasaṃśrayādevetyarthaḥ ||

13.6.41

kiṃ daivabalācchāpamutsṛjante karmaṇā na api tu karmaṇaivotsṛjante na tu daivabalādityarthaḥ ||

13.6.42

pāpaṃ pāpinaṃ prati sarvam aiśvaryādikaṃ guṇajātaṃ loke prāpya upetyāpi tam utsṛjate iti yojanā | tathā cābhāṇakaḥ daivena dattaṃ karmaṇā nāśitamiti | etadeva spaṣṭayati - lobheti ||

13.6.43

daivasya karmādhīnatvamāha dvābhyāṃ - yatheti ||

13.6.45

karmahīnaḥ pākaratyādāvapravṛttaḥ sunihitaṃ pātālasthaṃ nidhiṃ nityayuktaḥ añjanādisādhanodyuktaḥ ||

13.6.46

vyaya eva guṇaḥ svabhāvo yasya taṃ riktaṃ vyayagatamitipāṭhe'pi sa evārthaḥ | nirdhanatvānnaraistyaktamapi sādhuṃ karmaṇā sadācāreṇa nimittena śraddhaikāpriyā devāḥ saṃśrayante svasvabhāgārthamupajīvantītyarthaḥ | tataśca śreṣṭhaiḥ phalairenaṃ yojayantītyāha - bhavatīti viśiṣṭatvamevāha - bahviti | samṛddhyā upetaṃ gṛhāṇi gṛhaṃ bahutvamārṣaṃ pitṛvanabhavanābhaṃ śmaśānagṛhatulyam amarāṇām amaraiḥ ||

13.6.47

vikarmā karmahīnaḥ na ca phalati phalaṃ tṛptyādikaṃ na prāpnoti nāpi kevalaṃ daivaṃ vimārgagāminaṃ naraṃ vyapanayati vimārgādanyatra nayati ata eva daive prabhutvaṃ nāsti | kiṃ tu daivaṃ kartuṃ karma saṃyāti puruṣakāramanusarati guruṃ śiṣya ivetyarthaḥ | ataḥ eva puruṣakāro yatra yatra viṣaye sañcitaḥ samyaganuṣṭhitastatra tatra daivaṃ nayati āvirbhāvayati puruṣakāreṇa siddhe'rthe loko daivānukūlyādetatsiddhamiti vadatītyarthaḥ | gurumityatra anupahatamadīnaṃ kāmakāreṇa daivamiti pāṭhe kāmakāreṇa icchayā yatra puruṣakāraḥ sañcitastatraiva daivam adīnamanupahataṃ ceti nayati jñāpayatītyarthaḥ ||

13.6.48

sandṛśya samyak yogajadṛṣṭyā'nubhūya ||

13.6.49

nanu kṛṣiparjanyanyāyena daivāpekṣā karmasiddhirna karmāpekṣaṃ daivamiti pratyakṣaṃ tatkathaṃ viparītamucyata ityāśaṅkyāha - abhīti | daivasya prākkarmaṇaḥ abhyutthānaṃ vyāpāro dvividhaḥ | sañcitarūpeṇāvasthānam ekaḥ, bhogārthaṃ samārambharupo dvitīyaḥ | tatra samārabdhena utthānena tadanukūlena karmaṇā ca aihikaṃ phalamāpnuyāt | vidhinā śāstreṇa karmaṇā ca tadanusāriṇā svargamārgamavāpnuyāt | daivādhīno bhogaḥ, karmādhīnaḥ sañcaya iti niṣkarṣaḥ | kṛṣyādāvapi daivapratīkṣaṇaṃ kāpuruṣakarma secanādināpi phalasyotpādayituṃ śakyatvāditi bhāvaḥ ||

Linked texts (1)