Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.2

Bhāratabhāvadīpa 3.2

Language
Sanskrit

3.2.1

prabhātāyām aruṇodayena uddīpitāyām | rajanyāścaramabhāge iti yāvat | yiyāsatāṃ yātuṃ gantumicchatām | bhikṣābhujaḥ brāhmaṇāḥ ||

3.2.2

dhanaṃ rājyaṃ tadubhayakṛtā śrīḥ brāhmaṇatarpaṇādirūpā śobhā cāsmākaṃ naṣṭetyāha vayaṃ hīti ||

3.2.3

vyālāḥ śvāpadāḥ vṛkavyāghrādayaḥ ’vyālo bhujaṅgame krūre śvāpade duṣṭadantini’ iti viśvaḥ ||

3.2.5

bhaktā api mūḍhāścetsyuḥ kiṃ tarhi tairityata āhuḥ saddharmadarśina iti | sato brahmaṇo ye dharmāḥ satyakāmatvasatyasaṅkalpatvādayastadanubhāvinaḥ ||

3.2.11

anudhyānena | iṣṭacintanena | japyena svastyayanenetyadṛṣṭadvāra upakāramuktvā | dṛṣṭadvārāpi tamāhuḥ kathābhiriti ||

3.2.12

pratyādeśaṃ dhikkāram ||

3.2.14

evaṃ brāhmaṇabharaṇasāmarthyābhāvātkhinnaṃ rājānaṃ prati śokamohanivartakaṃ vacanaṃ śaunaka āhetyāha | ityuktveti | adhyātmam ātmānaṃ śārīram ādhikṛtya pravṛttaṃ śāstram adhyātmaṃ vedāntastatra rataḥ ||

3.2.15

yogaścittavṛttinirodhaḥ sāṅkhyaṃ prakṛtipuruṣavivekaḥ tayorniṣṇātaḥ ||

3.2.16

śoke sthīyate'neneti vyutpattyā sthānaśabdo hetuvacanaḥ | śoko manastāpaḥ bhayaṃ maraṇāt trāsaḥ tayorhetavaḥ iṣṭaviyogāniṣṭasaṃyogādayaḥ teṣāṃ sahasrādīni ||

3.2.17

nanu dharme sāmarthyābhāvādeva mama śokabhaye na tu rājyacyutivanavāsakṛte ityāśaṅkyāha na hīti | pravṛttirūpo yajñadānādidharmo jñānavirodhī jñāne hi “yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet’ iti dvaitopamardaḥ śrūyate | karmāṇi tu dvaitopajīvanāni atastayorvirodhaḥ prasiddha iti hi śabdo dyotayati | paśubījavadhādisādhyatvāddoṣabahulaścāta eva śreyoghātī mokṣavirodhī | tatra na sajjante nātyantamabhiniveśino bhavanti ||

3.2.18

evaṃ karmaniṣṭhāṃ ninditvā yoganiṣṭhāṃ grāhayati aṣṭāṅgamiti “yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayo'ṣṭāvāṅgāni' iti yogasūtroktāni saṅkalpasambādhādīni vā vakṣyamāṇāni aṣṭau aṅgāni yasyāḥ sā buddhistattvamasyādivākyajā prajñā | yāṃ sarvaṃ kṛtsnam aśreyo mūlājñānaṃ tadabhighātinīṃ śrutismṛtibhyāṃ samāyuktāṃ samyak dṛḍhīkṛtām | sā tvayi avasthitā'smatsannidhānāditi bhāvaḥ ||

3.2.19

arthakṛcchreṣu dhananāśeṣu | aśanavasanādyabhāvāt durgeṣu dustareṣu śārīraduḥkheṣu viparītāsvāpatsu strīkarṣaṇādiṣu manoduḥkheṣu ca upasthiteṣu taiḥ santo nāvasīdanti | śārīraṃ duḥkhaṃ titikṣayā mānasaṃ vivekena ca nāśayituṃ samarthā ityarthaḥ ||

3.2.20

ātmavyavasthānakarāḥ manaḥsthairyahetavaḥ ||

3.2.21

vyāsasamāsābhyāṃ vistarasaṅkṣepābhyām ||

3.2.22

vyādhiḥ prasiddhaḥ aniṣṭaṃ kaṇṭakādiḥ śramo vyāyāmaḥ iṣṭam annādi ||

3.2.23

pratikārāt auṣadhopānatsvāsthyānnādibhirupaśamanāt | ādhivyādhipraśamanam avicintanācca | kvacidviṣaye'tyantanimagnacittasya na manovyathā vyādhiprabhavā vedanā ca bhavatīti prasiddham idameva kriyāyogadvayam ||

3.2.24

matīti | ataḥ vakṣyamāṇāddhetoḥ vaidyāḥ vidyāvantaḥ | prāgeva mānasasya śamaṃ kurvate | priyākhyānaiḥ anukūlavacanaiḥ | bahulābhadarśanairdhanahānyādijam | sambhogopanayaiḥ stryādisamarpaṇaiḥ kāmādijam ||

3.2.25

mānasasya prāk praśamane hetumāha mānasena hīti ||

3.2.27

sneho rāgaḥ sajjate pravartate | pravṛttyā ca duḥkhayogamupaiti ||

3.2.28

āyāsaḥ kleśaḥ snehāt rāgāt ||

3.2.29

bhāvaḥ bhāvanā saṅkalpasañjñā anurāgaḥ paścādbhāvinī prītiḥ | ayaṃ bhāvaḥ | duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarāpāyādapavargaḥ doṣanimittaṃ rūpādayo viṣayāḥ saṅkalpakṛtāḥ iti nyāyasūtrābhyām ajñānātsaṅkalpastato viṣayaratatastatra prītistatastallābhāya pravṛttistato janma tataḥ sukhaduḥkhe tato rāgadveṣavāsanā tataḥ punaḥ saṅkalpa iti kramaḥ tatra mūlabhūto rāgaḥ snehaśabdenoktaḥ sa bhāvasya hetuḥ | tato viṣayasiddhyuttaraṃ jāyamāno rāgo'nurāga iti | tatra bhāvānurāgayormadhye pūrvo bhāvaḥ atyantamaśreyaskaraḥ tasmātsaṅkalpatyāga eva mukhyaṃ sādhanaṃ tathā ca vakṣyati | 'yatkiñcidapi saṅkalpya naro duḥkhe nimajjati | na kiñcidapi saṅkalpya sukhamakṣayyamaśnute' iti ||

3.2.30

koṭareti | rāga eva doṣaḥ ||

3.2.31

viprayoge viṣayeṇa saha viyoge tyāgī na kiṃ tu satyapi samāgame yo viṣayadoṣadarśī sa eva tyāgī | sa eva ca virāgaṃ bhajate | nirvairaśca dveṣābhāvānniravagrahaḥ pratibandhaśūnyaḥ ||

3.2.32

mitrāṇi dhanāni ca prāpya teṣu snehaṃ na lipseta na kāmayet | mitrebhya ityādike lyablope pañcamyau | kiṃ ca svaśarīrālliṅgākhyātsamuttham utpannamapi snehaṃ jñānena bhogyānāmavastutvānityatvajñānena nāśayet ||

3.2.33

jñānānviteṣu nityānityavivekavatsu | yukteṣu nityavastuprāptaye udyukteṣu tata eva śāstrajñeṣu kṛtātmasu dhyānena saṃskṛtacitteṣu teṣu prasiddheṣu sneho rāgo na sajjate na saṅgaṃ prāpnoti ||

3.2.34

rāgaḥ ramyavastudarśane cittasyotphullatā kāmastallipsā | icchālabdhe tasmin rucyatiśayātpunastadabhilāṣaḥ punaḥpunastallābhepyatṛptistṛṣṇā ||

3.2.36

jīryataḥ jarāmṛtyugrastasya ||

3.2.37

anādyantā tanmūlavāsanānāmanāditvāt antardehaḥ bāhyataro deho'nnamayaḥ bāhyo liṅgaśarīram antardeho manastadgatā ayaḥ taptāyaḥpiṇḍaṃ nijaḥ svarūpasthaḥ analo vahniḥ ayonijamivānalamiti pāṭhe tu nāsti alaṃ paryāptiryasya tat indhanasahasrairatṛptaṃ tejo'gnyākhyamiti viśeṣyamadhyāhṛtya yojyam ||

3.2.38

akṛtātmā anirjitacetāḥ ||

3.2.41

keṣāñcit mūḍhānāṃ dhīmatāmapyartho na ātyantikaśreyaskara ityāha arthaśreyasi arthasādhye śreyasi jyotiṣṭomādau ||

3.2.42

kārpaṇyam arthavyayopasthitau dainyaṃ darpaḥ paraparibhavecchā | mānaḥ ahameva śreṣṭhaḥ iti matiḥ bhayaṃ svocchedaśaṅkā udvegaḥ śaṅkākṛtaṃ cittasyānavasthitatvam ||

3.2.44

sahanti sahante ||

3.2.45

arthāḥ duḥkhaṃ prayacchanti yadi parityaktamiṣyante tasmāt nāśam arthārjanādijaṃ duḥkhaṃ na cintayet ||

3.2.46

pipāsāyāḥ tṛṣṇāyāḥ ||

3.2.47

na gṛdhyet icchāṃ na kuryāt tatra yauvanādau ||

3.2.48

sañcayān arthān tajjān arthatyāgajān anīhārthaḥ yadṛcchālabdho'rthaḥ ||

3.2.49

na sparśanam asparśanaṃ supsupe'pi na śabdena naikadhetyādivatsamāsaḥ ||

3.2.50

evaṃ sarveṣu arthavat yauvanādiṣu arthataḥ dhanāt ||

3.2.51

arthopabhogaḥ viṣayopabhogaḥ arthepsutā dhanepsutā | 'arthaḥprakāre viṣaye vittakāraṇavastuṣu' iti viśvaḥ | ātmopabhogeti pāṭho nirmūlaḥ ||

3.2.53

bhūtānāmiti | devapitṛmanuṣyāṇāmupalakṣaṇaṃ dṛśyate pañcamahāyajñeṣu | apacamānebhyaḥ 'yatiśca brahmacārī ca pakvānnasvāmināvubhau' iti smṛteryatyādibhyaḥ ||

3.2.54

tṛṇānyāsanārthāni ||

3.2.55

sthitaśrāntasya sthitaḥ ūrdhvaṃ sthitaḥ tatsahitasya śrāntasya ca āsanaṃ tṛṇamayaṃ dadyādatithaye iti śeṣaḥ ||

3.2.56

nyāyena varṇāśramānurūpyeṇa ||

3.2.58

vṛthā śrāddhayajñādinimittaṃ vinā | 'devānpitṝnsamabhyarcya khādanmāṃsaṃ na doṣabhāk' iti smṛteḥ yat annaṃ na nirvapet na dadyāt devapitṛbhūtamanuṣyebhya iti śeṣaḥ ||

3.2.59

viśvaṃ sarvajātīyaṃ prāṇijātaṃ devo devatā yasmin tat viśvedevaṃ svārthe taddhitaḥ vaiśvadevaṃ nāma karma ||

3.2.62

apariklaṣṭaṃ kārpaṇyaṃ vinā adhvani vartate mārgasthāya ||

3.2.63

dharmaṃ paraṃ gārhasthyātparo dharmo nāstīti bhāvaḥ ||

3.2.64

apatrapate nirlajja iti apavādaṃ labhate ||

3.2.65

aprājña iti chedaḥ prakarṣeṇa ajña prājña iti vā śiśnodarakṛte iti divyāṅganābhogalipsayā divyarūpādibhogalipsayā ca vighasaṃ devatādyupayuktaśeṣaṃ kāmuko bahu karoti moha ātmājñānaṃ rāgastajje prapañce prītiḥ vaśam icchā aiśvaryaṃ vā taiḥ ākrāntaḥ 'vaśamicchāprabhutvayoḥ' iti viśvaḥ | indriyārthāḥ śabdādayayasteṣāṃ vaśa ayattatā tadanugaḥ tadarthī ||

3.2.66

hāribhiḥ haraṇaśīlaiḥ evaṃ varṇāśramābhimānapūrvakaṃ yajñādīnanutiṣṭhatāmātmasvarūpājñānāttattatkarmaphalatayā upasthiteṣu viṣayeṣu rāgavatāmindriyairviṣayānpratihṛtānāṃ tatra nimagnacittānāṃ paramārthasyātyantāsphuraṇalakṣaṇaṃ vimūḍhasañjñatvaṃ bhavatītyuktam ||

3.2.67

tadupapādayati ṣaḍiti | dīpaprabhāvat taijasaṃ manaḥ netrādidvārā tattadviṣayaṃ prati gatvā tadāvarakamajñānamabhibhāvya taṃ viṣayaṃ prakāśayati yadā tadaiṣāṃ viṣayavidāṃ manaḥ tattadviṣayahānopādānopekṣā locanākhyamananātmakamantaḥkaraṇaṃ prādurbhavati viśeṣeṇa pīnaṃ bhavati | tatra pūrvasaṅkalpajaṃ yathāpūrvasaṃskāram | hīnepyupādeyabuddhiruttamehānabuddhirviparatā vā buddhirbhavati so'yaṃ manaḥprādurbhāvaḥ ||

3.2.68

tasmiṃśca jāte kiṃ syāttadāha mano yasyeti yasya puṃsaḥ manaḥ indriyasya indriyāṇāṃ viṣayān śabdādīn sevituṃ yāti uccalati tasya tadviṣayabhogārtham autsukyaṃ vilambāsahatvaṃ bhavati ca tataḥ pravṛttirjāyate ||

3.2.69

pravṛttaśca lobhāgnau mohāgnau patati yataḥ kāmena viṣayabāṇairnihataḥ atirāgānmuhyatītyarthaḥ ||

3.2.70

mahāmohe andhe tamadhi ||

3.2.71

avidyā ātmājñānaṃ tataḥ paramānandatirodhānātkṣudrānandaprāptaye karma | tatastatphalabhogeṣvatṛptistṛṣṇā ||

3.2.73

abudhānāṃ gṛhasthānāṃ vighasāśanameva paramo dharma iti manvānānāṃ gatiḥ karmaniṣṭhāphalam uktam | budhānāṃ tebhyo'nyeṣāṃ saṃsyāsināmapi gatiṃ me mattaḥ śṛṇu | dharme śreyasi pravṛttidharmo'pi praśasyaḥ nivṛttidharmaḥ praśasyataraḥ tasmin ratāḥ ata eva vimokṣaratayaḥ ||

3.2.74

tadidamiti | 'kurvanneveha karmāṇi jijīviṣet śataṃ samāḥ' iti | 'tyajataiva hi tajjñeyaṃ tyaktuḥ pratyakparaṃ padam' iti ca dvividhā api śrutayaḥ santi tatra ye'bhibhānātkarma kurvate te pūrvoktarītyāndhaṃ tamo viśanti | ye ca śuddhāḥ sannyāsinaste kṛtakṛtyā eva bhavanti tava tu madhyamasya gatiriyamityāha tasmāditi | tathā ca vakṣyati | 'etānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca | kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matamuttamam' iti ||

3.2.76

pitṛyāṇapathe dhūmādimārge āvṛttiphale karttavyam avaśyānuṣṭheyaṃ nityāgnihotrasandhyopāsanādi abhimānātsaṅgāt ||

3.2.77

uttaraścatuvargaḥ satyaṃ damaḥ kṣamā alobhaśca devayāno'rcirādimārgo'nāvṛttiphalaḥ aṣṭāṅgena vakṣyamāṇasaṅkalpasambandhādyaṅgāṣṭakavatā mārgeṇa prakāreṇa yatkartavyaṃ tadācarediti pūrveṇa sambandhaḥ | śuddhātmā śuddhacittaḥ ||

3.2.78

saṅkalpo mānasaṃ karma tasya sambandho nirodhaḥ tena antarindriyanigrahākhyaḥ śama uktaḥ | indriyanigraho damaḥ | vrataviśeṣaḥ ahiṃsādīni vratāni teṣāṃ viśeṣaḥ - sārvabhaumatvam | sarvadeśe kāleṣu ca sarvaprakāreṇa hiṃsātyāga ityarthaḥ ||

3.2.79

āhāro hitamitamedhyāśanaṃ tasya yogāt karmaṇāṃ vidhivat tyāgaḥ tataścittanirodhanāt ||

3.2.83

karmamayī yajñayuddhādikarmarūpasādhanapradhānāsiddhiḥ | pitṛmātṛmayī 'dyauḥ pitā pṛthivī mātā' iti śruteḥ | paralokaihalokaphalapradhānā sā tvayā prāptaiva | cakāra eva śabdārthaḥ | tapasā devatādhyānajapādinā yā siddhistām ||

3.2.84

anugrahāttapasa iti śeṣaḥ ||

Linked texts (1)