The Great Epic of the Bhārata dynasty 5.28
Bhāratabhāvadīpa 5.28
- Language
- Sanskrit
5.28.1
asaṃśayamiti | asaṃśayaṃ yadi dharmaṃ careyaṃ yadi vā adharmaṃ tadubhayaṃ jñātvā parīkṣyādharmācaraṇamupalabhya garhayeḥ nindasva ||
5.28.2
dharmādharmapararīkṣāyāṃ traividhyamāha- yatreti | yatra puruṣe dambhādimati adharmaḥ abhicārārthaṃ mantrajapādiḥ dharma ityevānye jānanti tathā pracchannayogini dattātreyādau dharmo rāgadveṣādiśūnyatārūpo yogadharmo'pi unmattavadācaraṇāddharmarūpa iva dṛśyate | yatra vasiṣṭhādau dharmaḥ dharmarūpa eva yadyapi cāṇḍālādau adharmo'pyadharmarūpa evāsti tathā'pi tasyānupādeyatvāttrayameva vicāryam | pāṭhāntare'dharmeti chedaḥ | etacca tvayā'pi viduṣā mayi vicāryamityāśayaḥ ||
5.28.3
atra ādyayoḥ pracchannatvāt cirakālena tattvāniścayaḥ antye tu pratyakṣaliṅge'pi āpatkālavaśāddharmādharmayorvyatyāso jāyata ityāha- evamiti | etadevarūpaṃ lokapratyakṣaṃ liṅgaṃ brāhmaṇasya svādhyāyapravacanādi | kṣatriyasya śauryādi | vaiśyasya kṛṣyādi | tattathaiva yathoktameva tathā'pi nityavṛttī nityaṃ vartete tau nityavṛttī dharmādharmau talliṅgaṃ bhajetām | ayaṃ bhāvaḥ kṣatraliṅgaṃ brāhmaṇavaiśyayorāpadi dharmaḥ anāpadyadharmaḥ tathā caikasyaiva liṅgasya varṇāntare avasthābhedāddharmatvamadharmatvaṃ ca nityamiti | tatrāpi viśeṣamāha- ādyamiti | ādyaṃ brāhmaṇaliṅgaṃ yājanādi yasyāsti brāhmaṇasya tasyaiva tat pramāṇamavyabhicāri āpadyapi kṣatriyeṇa yājanādhyāpanādikaṃ na kartavyamityarthaḥ | evaṃvidhaṃ tamāpaddharmaṃ śāstrānnibodha budhyasva ||
5.28.4
nanu kathaṃ tarhi ekacakrāyāṃ bhikṣāṭanaṃ brāhmaṇasyaivāsādhāraṇatvena vihitaṃ bhavadbhiḥ kṛtamityāśaṅkyāha- luptāyāmiti | prakṛtiḥ jīvikāhetubhūtaṃ dhanaṃ tacca kṣatriyasya bhūmiśastrādikaṃ vaiśyasya dhanapaśvādikaṃ tasminsarvātmanā naṣṭe sati yena karma sandhyopāsanādikaṃ niṣpādayet tat bhikṣāṭanādikamapi parīpset kartumicchet anyathā jīvikāyā abhāvātkarmalopaḥ prāṇanāśaśca syādato'tyantāpadi tāvān vipradharmo'pītairairanuṣṭheya eva | prakṛtisthaśceti | āpadi āpaddharme prakṛtistho'pi yadyāpaddharmamanusaret sa lobhādgarhyaḥ | āpatstho'pi yadi prākṛtaṃ dharmamanusaret sa jīvanalopāt kuṭumbahiṃsayā ca gahya ityarthaḥ ||
5.28.5
avināśamiti | yat yasmāddhetoḥ vidhātrā avināśo vṛtyantaropajīvanena brāhmaṇyasya nāśo vināśastadabhāvamicchatāṃ brāhmaṇānāmāpaduttīrṇānāṃ prāyaścittaṃ vihitaṃ tasmāddhetorāpadi anyasyānyadharmāśrayaṇaṃ prasaktameveti jñāyate | ata eva ekacakrāyāmasmābhiḥ kṛtaṃ bhikṣāṭanaṃ nānucitamityarthaḥ | evamanāpadi karmasu vartamānān āpadi ca vikarmasthān sampaśyethāḥ samyagevedamiti paśyethāḥ | anyathā tu āpadi karmasthān ātmaparahiṃsrān anāpadi vikarmasthāṃścātilubdhān vigarhayestvam ||
5.28.6
kiṃ ca manīṣiṇāṃ manasaḥ nigrahaṃ nāśaṃ kartumicchatām | īṣa gatihiṃsādarśaneṣvityasya rūpam | sattvavicchedanāya sattvasya buddhisattvasya cidātmanā saha ekalolībhūtasya vicchedanāya muñjeṣīkānyāyena pṛthakkaraṇāya satsu satāṃ gṛheṣu vṛttirjīvikā śāstre vidhīyate | 'vedānimaṃ lokamamuṃ ca parityajyātmanātmānamanvicchet' iti śrutyā''tmānveṣaṇāya sarvasannyāsapūrvakaṃ bhikṣācaryavidhānāt na brāhmī vṛttiḥ kasyāpi nindyā | ye tu abrāhmaṇā api vaidyāḥ vidyāniṣṭhāḥ na bhavanti teṣāṃ bhikṣācaryasyāvidhānāt | tebhyaḥ teṣāmarthe sarvotsaṅgaṃ sarveṣāmutsaṅgaṃ samīpaṃ svadharbhasaṃyogamāpadanāpadorucitaṃ sādhu manyeta sarvocchedamiti pāṭhe tebhyasteṣāmarthe bhikṣādyaṭanaṃ sarvadharmocchedāya manyetetyarthaḥ ||
5.28.7
tadadhvāna iti | pitrādayaḥ yajñaiṣiṇo ye te sarve tadadhvānaḥ sa eva mayokto'dhvā mārgo yeṣāṃ te tadadhvāno'bhūvan hi prasiddhaṃ ye ca karma na kuryuḥ sannyāsina ityarthaḥ | te sarve tadadhvānaḥ ahamapi āstiko'smīti tato'nyamadhvānaṃ na manye ||
5.28.8
evaṃ svasya nītijñatvaprakāśanaprasaṅgādāpaddharmānyogidharmāṃścoktvā prakṛtamanusarati yatkiñceti ||
5.28.9
dharmeśvaraḥ dharmaphalasya dātā ||
5.28.10
yadi sāma visṛjan syāṃ tarhi garhyaḥ syāṃ yadi vā yuddhyamānaḥ svadharmaṃ jahyāṃ tadā garhyaḥ syām | mama tu dvayamapīṣṭameveti bhāvaḥ ||
5.28.12
kṛṣṇapraṇītāḥ kṛṣṇenaiva nītipathaṃ nītāḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit