Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 5.33: Prajāgaraparva

Bhāratabhāvadīpa 5.33

Language
Sanskrit

Prajāgaraparva

5.33.1

dvāḥsthamiti ||

5.33.5

akalpo na kiṃ tu kalpaḥ samartha eva sarvadā vidurasandarśanaṃ mama apratyākhyeyamityarthaḥ jātu kadācit | athavā kalpaḥ kalpanā saṃśaya ityarthaḥ ||

5.33.10

prajāgaraṃ nidrāyā abhāvam ||

5.33.12

yataḥ yadā prāptaḥ sañjayastadārabhyetyarthaḥ | pracintā prakṛṣṭā cintā ||

5.33.13

abhiyuktamityarddhopātta ekaḥ trayo'nye ca prajāgarā veśabhājanāni ||

5.33.14

gṛddhyan lipsāvān ||

5.33.16

anāstikaḥ paralokādyastīti jānan śraddadhānaḥ śraddhā guruvedavākyādiṣu phalāvaśyambhāvaniścayastadvān ||

5.33.17

darpaḥ parāvajñānam | stambhaḥ asannatiḥ | mānyamānitā mānyaṃ mānārham ātmānaṃ manyata iti mānyamānī tasya bhāvastattā ||

5.33.20

saṃsāriṇī svabhāvato'navasthitā'pi kāmādaihikasukhādubhayalokasukhāvahaṃ dharmamarthaṃ vṛṇīte sa paṇḍitaḥ | kāmo dharmārthāpekṣayā nikṛṣṭa ityarthaḥ | kāmāditi | yastu kāmaṃ tyaktvā arthaṃ vṛṇīte sa arthārthī mokṣādeva sarvamarthaṃ vindati jñānaphale mokṣe kṛtsnasyārthasyāntarbhāvāt sa janakāditulyaḥ ataḥ paṇḍita ucyate ||

5.33.22

ciraṃ śṛṇoti jñānadārḍhyāya | asampṛṣṭaḥ yathāvadapṛṣṭaḥ | vyupayuṅktte vāgvyayayaṃ karoti | parārthe viṣaye prajñānaṃ cihnam ||

5.33.24

niścitya svayatnasādhyatvaṃ karmaṇaḥ antarmadhye na vasati noparamate kiṃ tu samāpayatyeva | avandhyakālaḥ sarvadā saprayojanameva karmācaran ||

5.33.25

āryāḥ śiṣṭāḥ tadyogyakarmāṇa bhūtiraiśvaryaṃ tatprāptyarthaṃ karmāṇi ||

5.33.27

tattvaṃ vināśitvaṃ bhūtānāṃ jātānāmaiśvaryādīnām | yogo racanāprakāraḥ upāyastadarthasāmagrī | manuṣyāṇāṃ madhye sa naraḥ paṇḍitaḥ ||

5.33.28

pravṛttavāk akuṇṭhitavacanaḥ | citrakatho lokakathābhijñaḥ | ūhastarkaḥ | pratibhānaṃ tatkālasphūrtiḥ ||

5.33.29

prajñānugaṃ buddhivaśyam | śrutānugā śāstrānusāriṇī ||

5.33.30

akarmaṇā hīnakarmaṇā dyūtādinetyarthaḥ | tādṛśo duryodhanaḥ ||

5.33.31

svamarthamiti tādṛśaḥ śakuniḥ ||

5.33.32

akāmān tvayi bhaktihīnān karṇādīn | kāmayānān tvayi bhaktimataḥ pāṇḍavān | balavantaṃ yudhiṣṭhiram ||

5.33.33

duṣṭaṃ jatugṛhadāhādi ||

5.33.34

saṃsārayati bhṛtyādidvārā pravartayati ||

5.33.38

naiṣkarmyāt ayatnataḥ ||

5.33.39

śūnyaṃ rājadāradīn ajñātaṃ yathā syāttathā upāste | kadaryamadātāram ||

5.33.40

asamunnaddhaḥ anuddhataḥ ||

5.33.44

ekayoti | buddhirbuddhimatetyupakramādekayā buddhyeti vyākhyādvaye'pi samānaṃ dve nītau | kāryākārye adhyātmapakṣe nityānitye viniścitya samyagavadhārya | trīn nītau mitrodāsīnaśatrūn | pakṣe kāmakrodhalobhān | caturbhiḥ sāmadānabhedadaṇḍaiḥ | mitraṃ sāmnaiva dānabhedābhyāmudāsīnaṃ sarvaiḥ śatruṃ vaśīkuru | pakṣe śamadamoparamaśraddhābhiḥ | pañca pakṣadvaye'pīndriyāṇi jitvā | ṣaḍviditvā sandhivigrahādīn jñātvā | pakṣe aśanāyāṃ pipāsāṃ śokaṃ mohaṃ jarāṃ mṛtyuṃ ca | sapta hitvā 'striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam | mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca' iti sapta heyāni | pakṣe pañcendriyāṇi buddhimanasī ca tyaktvā sukhī bhava | tathā ca śrutiḥ 'yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha | buddhiśca na viceṣṭeta tāmāhuḥ paramāṃ gatim' iti pūrvamindriyāṇāṃ pratyāhāra uktaḥ idānīṃ tu pravilāpanamiti bhedaḥ ||

5.33.47

satyaṃ yathārthabhāṣaṇaṃ svargasya pakṣe satyaṃ brahma svargo mokṣaḥ pārāvārasya samudrasya ||

5.33.52

ahiṃseti | putrāṇāṃ vigraheṇa kulakṣayaṃ mā kurviti bhāvaḥ ||

5.33.53

dvāvityādiṣu kiñcitprakṛtopayogyucyate kiñcit prasaṅgāt dṛṣṭāntārthaṃ ceti jñeyam ||

5.33.54

asataḥ śakunyādīṃstvamarcayasīti bhāvaḥ ||

5.33.55

pūjiteti | putreṇa pūjitaṃ karṇaṃ tvamapi pūjayasītyarthaḥ ||

5.33.56

anīśvaratvaṃ tvatputre ||

5.33.57

nirārambha udāsīnastvaṃ putrakalahanivāraṇe ||

5.33.58

prabhuḥ pāṇḍavaḥ ||

5.33.59

pātre dharme ||

5.33.60

apradātāraṃ tvatputram ||

5.33.62

upāyā iti chedaḥ | yuddhaṃ kanīyān bhedadāne madhyamaḥ sāma uttamaḥ | apāyā iti cchede kāmyayogaḥ kanīyān kāmyadharmo madhyama iha lokalobho'dhamaḥ | trayo nyāyā iti pāṭhaḥ spaṣṭārthaḥ ||

5.33.63

yathāvanniyojayet tvayā tvadhamāḥ karṇādaya uttame mantrakārye niyujyanta iti bhāvaḥ ||

5.33.64

tvayi sati tvatputro'dhano'tastvameva pāṇḍavānāṃ rājyaṃ dātuṃ prabhurasītyarthaḥ ||

5.33.65

haraṇādayastrayo'pi doṣāḥ kāmāditrayasahitāstvayyeva santītyarthaḥ ||

5.33.67

śatroryudhiṣṭhirasya kṛcchrādgotravadhāt ||

5.33.68

bhaktādayaḥ pāṇḍavāḥ śaraṇaṃ gṛhaṃ viṣame'pi saṅkaṭe'pi tava tu tannāstītyarthaḥ ||

5.33.69

dīrghasūtraiḥ kṣiprasādhye kārye ciraṃ kurvadbhiḥ rabhasaiḥ harṣataralaiḥ | alasairityapi pāṭhaḥ | cāraṇaiḥ stāvakaiḥ araṇairiti chedo vā raṇavirodhibhirdyūtādyāsaktairityarthaḥ | aśanairiti pāṭhe bahubhoktṛbhiḥ ||

5.33.70

vṛddhaḥ kuladharmānupadiśati | kulīnaḥ śiśūnācāraṃ grāhayati | sakhā hitaṃ vadati tādṛśā bhīṣmadroṇavidurāḥ | bhaginī dhanaṃ rakṣati | tava gṛhe sarve'pi santi parantūpadeśaṃ na gṛhṇāsīti bhāvaḥ ||

5.33.71

sādyaskāni sadyaḥ phalāni ||

5.33.72

devatāḥ svargabhājaḥ svargapadārthaśca -'yanna duḥkhena sambhinnaṃ na ca grastamanantaram | abhilāṣopanītaṃ ca tatsukhaṃ svaḥpadāspadam' ityevaṃrūpaḥ | ataste satyasaṅkalpāḥ dhīmatāmagastyādīnāmanubhāvaṃ samudrapānādiprabhāvaṃ te'pi devatulyā ityarthaḥ | vinayo'pi guruprasādakaratvena sadyaḥ phalaḥ vināśaṃ vināśahetu karmāpi cauryādikaṃ tacca tvayyevāsti | tava tu sarvaṃ karma mānārthameveti bhāvaḥ ||

5.33.74

agnivat pitrādayo'pi pūjyā eva nāskandanīyāḥ | tava putrastu guruṃ yudhiṣṭhiraṃ na pūjayatīti bhāvaḥ ||

5.33.75

pitṝn agniṣvāttādīn gotrapravartakānṛṣīṃśca | manuṣyān pitrādīn 'jyeṣṭho bhrātā pituḥ samaḥ' iti pitṛtulyastvatputrasya yudhiṣṭhira iti bhāvaḥ ||

5.33.76

tvā tvāmupajīvyā guravaḥ iha loke sādhitā mitrādayaḥ | ihaparaloke janmāntare vā svaṃ svaṃ kāryaṃ kurvantītyarthaḥ | mitreṣu pāṇḍaveṣu maitrīmācareti bhāvaḥ | tvaṃ tvandhatvāddurjanavacanapratāritaḥ pāṇḍavānāṃ guṇān na paśyasīti bhāvaḥ ||

5.33.77

dṛteścarmamayājjalapātrāt ||

5.33.78

ṣaḍiti | krodho'tra tanmūlako dveṣo grāhyaḥ ||

5.33.80

pāṇḍavānāmarakṣitā rājā tvamanyeṣāmapi tyājyo bhaviṣyasītyarthaḥ ||

5.33.81

duryodhanatyāgārthaṃ tava dhṛtirdhairyaṃ nāstīti bhāvaḥ ||

5.33.83

ṣaṇṇāmiti | ātmani citte nityānāṃ ṣaṇṇāṃ 'kāmakrodhau śokamohau madamānau ca ṣaṭpadī' ityuktānāmaiśvaryaṃ vaśitvaṃ tvaṃ tu rājyakāmaḥ pāpairanarthaiśca yukto'sīti bhāvaḥ ||

5.33.85

paṇḍitāḥ pāṇḍavāḥ mūrkheṣu tvatputreṣu rājyaṃ lapsyantyevetyarthaḥ ||

5.33.86

vṛṣalaḥ śūdraḥ putrasnehākrāntena tvayā sadvidyā'navekṣaṇānnaśitā anyathā satyaṃ na jahyā iti bhāvaḥ ||

5.33.88

āturā ārogye satīti śeṣaḥ | tvaṃ tu kṛtsnarājyalābhena kṛtakṛtyatvāt pāṇḍavānavamanyase ||

5.33.89

svapratyayā svānukūlā vṛttirjīvikā tava satsaṅgo nāstītyarthaḥ ||

5.33.90

īrṣuriti | tvayi tu īrṣutvaṃ ghṛṇādayā | tava tu vaśyaḥ putro nāstīti bhāvaḥ ||

5.33.92

vākpāruṣyaṃ daṇḍapāruṣyaṃ ca pāṇḍaveṣu tvatputraiḥ kṛtam ||

5.33.93

dveṣṭi manasā'niṣṭaṃ cintayati virudhyate karmaṇā ||

5.33.94

aṣṭasu caramaṃ tvatputre maitreyasyāvamānato bhaviṣyatīti jānāmīti bhāvaḥ ||

5.33.98

janasaṃsadi sabhāyāṃ draupadyā ānayanena pūjā'pi tava naṣṭā ||

5.33.100

naveti | śrotrādipañcakaṃ manobuddhyahaṅkārāḥ sthūlaśarīraṃ ceti nava dvārāṇīva dvārāṇi viṣayagrahaṇamārgā yasmiṃstat | tisraḥ sthūṇāḥ stambhā iva vidhārakā yasya te ca avidyā kāmaḥ karma ca | veśma gṛhaṃ dehadvayātmakaṃ pañca sākṣivadudāsīnāḥ śabdādayo grāhyā yasmin | pañcabhūmikamiti pāṭhe pañcabhūmayaḥ pracārasthānānīti ta eva | pāñcabhautikamityarvācīnaḥ pāṭha upekṣyaḥ | kṣetrajñena cidātmanā adhiṣṭhitamidaṃ kṣetraṃ tattvena yo vidvān veda sa paraḥ sarvotkṛṣṭaḥ kavirbrahmavidityarthaḥ ||

5.33.101

matto madyādinā | pramatto viṣayāntarāsaktyā'navahitaḥ | unmatto dhātudoṣāt eteṣāṃ madhye tvaṃ lubdho'sīti bhāvaḥ ||

5.33.104

kāmamanyū kāmakrodhau viśeṣavit tāratamyajñaḥ ||

5.33.105

mātrāmaparādhānusāreṇa daṇḍapramāṇaṃ brāhmaṇādāvaparādhasya kṣamāṃ ca jānāti ||

5.33.106

yuktaḥ chidraprekṣaṇe'vahitaḥ ||

5.33.107

dhurandharaḥ kāryabhārasahaḥ ||

5.33.109

saṃrambheṇa krodhena trivargaṃ dharmakāmārthān ākāritaḥ āhūtaḥ pāṭhāntare mātrārthe alpārthe ||

5.33.110

prātibhāvyaṃ pratikūlo bhāvaḥ cittābhiprāyaḥ tasya bhāvaḥ prātibhāvyaṃ virodham atyāha atikramya bravīti ||

5.33.114

samayān bhāṣābhedān bubhūṣate aiśvaryaṃ prāptumicchati parāvarajñaḥ uttamādhamavivekavān ||

5.33.115

dambhaṃ paravañcanecchayā dharmānuṣṭhānam | mohamanātmanyātmabuddhim | matsaraṃ dveṣam | pāpakṛtyaṃ pāpakriyāmabhicārādirūpām | pūgavairaṃ bahubhiḥ saha vairam ||

5.33.120

jātya abhijātaḥ uttame ākare jātaḥ ||

5.33.121

ātmanā apatrapate parairajñāte'pi svavyalīke svayameva lajjate ||

5.33.123

tarkaṇīyaḥ śaṅkyaḥ ||

Linked texts (1)