The Great Epic of the Bhārata dynasty 5.33: Prajāgaraparva
Bhāratabhāvadīpa 5.33
- Language
- Sanskrit
Prajāgaraparva
5.33.1
dvāḥsthamiti ||
5.33.5
akalpo na kiṃ tu kalpaḥ samartha eva sarvadā vidurasandarśanaṃ mama apratyākhyeyamityarthaḥ jātu kadācit | athavā kalpaḥ kalpanā saṃśaya ityarthaḥ ||
5.33.10
prajāgaraṃ nidrāyā abhāvam ||
5.33.12
yataḥ yadā prāptaḥ sañjayastadārabhyetyarthaḥ | pracintā prakṛṣṭā cintā ||
5.33.13
abhiyuktamityarddhopātta ekaḥ trayo'nye ca prajāgarā veśabhājanāni ||
5.33.14
gṛddhyan lipsāvān ||
5.33.16
anāstikaḥ paralokādyastīti jānan śraddadhānaḥ śraddhā guruvedavākyādiṣu phalāvaśyambhāvaniścayastadvān ||
5.33.17
darpaḥ parāvajñānam | stambhaḥ asannatiḥ | mānyamānitā mānyaṃ mānārham ātmānaṃ manyata iti mānyamānī tasya bhāvastattā ||
5.33.20
saṃsāriṇī svabhāvato'navasthitā'pi kāmādaihikasukhādubhayalokasukhāvahaṃ dharmamarthaṃ vṛṇīte sa paṇḍitaḥ | kāmo dharmārthāpekṣayā nikṛṣṭa ityarthaḥ | kāmāditi | yastu kāmaṃ tyaktvā arthaṃ vṛṇīte sa arthārthī mokṣādeva sarvamarthaṃ vindati jñānaphale mokṣe kṛtsnasyārthasyāntarbhāvāt sa janakāditulyaḥ ataḥ paṇḍita ucyate ||
5.33.22
ciraṃ śṛṇoti jñānadārḍhyāya | asampṛṣṭaḥ yathāvadapṛṣṭaḥ | vyupayuṅktte vāgvyayayaṃ karoti | parārthe viṣaye prajñānaṃ cihnam ||
5.33.24
niścitya svayatnasādhyatvaṃ karmaṇaḥ antarmadhye na vasati noparamate kiṃ tu samāpayatyeva | avandhyakālaḥ sarvadā saprayojanameva karmācaran ||
5.33.25
āryāḥ śiṣṭāḥ tadyogyakarmāṇa bhūtiraiśvaryaṃ tatprāptyarthaṃ karmāṇi ||
5.33.27
tattvaṃ vināśitvaṃ bhūtānāṃ jātānāmaiśvaryādīnām | yogo racanāprakāraḥ upāyastadarthasāmagrī | manuṣyāṇāṃ madhye sa naraḥ paṇḍitaḥ ||
5.33.28
pravṛttavāk akuṇṭhitavacanaḥ | citrakatho lokakathābhijñaḥ | ūhastarkaḥ | pratibhānaṃ tatkālasphūrtiḥ ||
5.33.29
prajñānugaṃ buddhivaśyam | śrutānugā śāstrānusāriṇī ||
5.33.30
akarmaṇā hīnakarmaṇā dyūtādinetyarthaḥ | tādṛśo duryodhanaḥ ||
5.33.31
svamarthamiti tādṛśaḥ śakuniḥ ||
5.33.32
akāmān tvayi bhaktihīnān karṇādīn | kāmayānān tvayi bhaktimataḥ pāṇḍavān | balavantaṃ yudhiṣṭhiram ||
5.33.33
duṣṭaṃ jatugṛhadāhādi ||
5.33.34
saṃsārayati bhṛtyādidvārā pravartayati ||
5.33.38
naiṣkarmyāt ayatnataḥ ||
5.33.39
śūnyaṃ rājadāradīn ajñātaṃ yathā syāttathā upāste | kadaryamadātāram ||
5.33.40
asamunnaddhaḥ anuddhataḥ ||
5.33.44
ekayoti | buddhirbuddhimatetyupakramādekayā buddhyeti vyākhyādvaye'pi samānaṃ dve nītau | kāryākārye adhyātmapakṣe nityānitye viniścitya samyagavadhārya | trīn nītau mitrodāsīnaśatrūn | pakṣe kāmakrodhalobhān | caturbhiḥ sāmadānabhedadaṇḍaiḥ | mitraṃ sāmnaiva dānabhedābhyāmudāsīnaṃ sarvaiḥ śatruṃ vaśīkuru | pakṣe śamadamoparamaśraddhābhiḥ | pañca pakṣadvaye'pīndriyāṇi jitvā | ṣaḍviditvā sandhivigrahādīn jñātvā | pakṣe aśanāyāṃ pipāsāṃ śokaṃ mohaṃ jarāṃ mṛtyuṃ ca | sapta hitvā 'striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam | mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca' iti sapta heyāni | pakṣe pañcendriyāṇi buddhimanasī ca tyaktvā sukhī bhava | tathā ca śrutiḥ 'yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha | buddhiśca na viceṣṭeta tāmāhuḥ paramāṃ gatim' iti pūrvamindriyāṇāṃ pratyāhāra uktaḥ idānīṃ tu pravilāpanamiti bhedaḥ ||
5.33.47
satyaṃ yathārthabhāṣaṇaṃ svargasya pakṣe satyaṃ brahma svargo mokṣaḥ pārāvārasya samudrasya ||
5.33.52
ahiṃseti | putrāṇāṃ vigraheṇa kulakṣayaṃ mā kurviti bhāvaḥ ||
5.33.53
dvāvityādiṣu kiñcitprakṛtopayogyucyate kiñcit prasaṅgāt dṛṣṭāntārthaṃ ceti jñeyam ||
5.33.54
asataḥ śakunyādīṃstvamarcayasīti bhāvaḥ ||
5.33.55
pūjiteti | putreṇa pūjitaṃ karṇaṃ tvamapi pūjayasītyarthaḥ ||
5.33.56
anīśvaratvaṃ tvatputre ||
5.33.57
nirārambha udāsīnastvaṃ putrakalahanivāraṇe ||
5.33.58
prabhuḥ pāṇḍavaḥ ||
5.33.59
pātre dharme ||
5.33.60
apradātāraṃ tvatputram ||
5.33.62
upāyā iti chedaḥ | yuddhaṃ kanīyān bhedadāne madhyamaḥ sāma uttamaḥ | apāyā iti cchede kāmyayogaḥ kanīyān kāmyadharmo madhyama iha lokalobho'dhamaḥ | trayo nyāyā iti pāṭhaḥ spaṣṭārthaḥ ||
5.33.63
yathāvanniyojayet tvayā tvadhamāḥ karṇādaya uttame mantrakārye niyujyanta iti bhāvaḥ ||
5.33.64
tvayi sati tvatputro'dhano'tastvameva pāṇḍavānāṃ rājyaṃ dātuṃ prabhurasītyarthaḥ ||
5.33.65
haraṇādayastrayo'pi doṣāḥ kāmāditrayasahitāstvayyeva santītyarthaḥ ||
5.33.67
śatroryudhiṣṭhirasya kṛcchrādgotravadhāt ||
5.33.68
bhaktādayaḥ pāṇḍavāḥ śaraṇaṃ gṛhaṃ viṣame'pi saṅkaṭe'pi tava tu tannāstītyarthaḥ ||
5.33.69
dīrghasūtraiḥ kṣiprasādhye kārye ciraṃ kurvadbhiḥ rabhasaiḥ harṣataralaiḥ | alasairityapi pāṭhaḥ | cāraṇaiḥ stāvakaiḥ araṇairiti chedo vā raṇavirodhibhirdyūtādyāsaktairityarthaḥ | aśanairiti pāṭhe bahubhoktṛbhiḥ ||
5.33.70
vṛddhaḥ kuladharmānupadiśati | kulīnaḥ śiśūnācāraṃ grāhayati | sakhā hitaṃ vadati tādṛśā bhīṣmadroṇavidurāḥ | bhaginī dhanaṃ rakṣati | tava gṛhe sarve'pi santi parantūpadeśaṃ na gṛhṇāsīti bhāvaḥ ||
5.33.71
sādyaskāni sadyaḥ phalāni ||
5.33.72
devatāḥ svargabhājaḥ svargapadārthaśca -'yanna duḥkhena sambhinnaṃ na ca grastamanantaram | abhilāṣopanītaṃ ca tatsukhaṃ svaḥpadāspadam' ityevaṃrūpaḥ | ataste satyasaṅkalpāḥ dhīmatāmagastyādīnāmanubhāvaṃ samudrapānādiprabhāvaṃ te'pi devatulyā ityarthaḥ | vinayo'pi guruprasādakaratvena sadyaḥ phalaḥ vināśaṃ vināśahetu karmāpi cauryādikaṃ tacca tvayyevāsti | tava tu sarvaṃ karma mānārthameveti bhāvaḥ ||
5.33.74
agnivat pitrādayo'pi pūjyā eva nāskandanīyāḥ | tava putrastu guruṃ yudhiṣṭhiraṃ na pūjayatīti bhāvaḥ ||
5.33.75
pitṝn agniṣvāttādīn gotrapravartakānṛṣīṃśca | manuṣyān pitrādīn 'jyeṣṭho bhrātā pituḥ samaḥ' iti pitṛtulyastvatputrasya yudhiṣṭhira iti bhāvaḥ ||
5.33.76
tvā tvāmupajīvyā guravaḥ iha loke sādhitā mitrādayaḥ | ihaparaloke janmāntare vā svaṃ svaṃ kāryaṃ kurvantītyarthaḥ | mitreṣu pāṇḍaveṣu maitrīmācareti bhāvaḥ | tvaṃ tvandhatvāddurjanavacanapratāritaḥ pāṇḍavānāṃ guṇān na paśyasīti bhāvaḥ ||
5.33.77
dṛteścarmamayājjalapātrāt ||
5.33.78
ṣaḍiti | krodho'tra tanmūlako dveṣo grāhyaḥ ||
5.33.80
pāṇḍavānāmarakṣitā rājā tvamanyeṣāmapi tyājyo bhaviṣyasītyarthaḥ ||
5.33.81
duryodhanatyāgārthaṃ tava dhṛtirdhairyaṃ nāstīti bhāvaḥ ||
5.33.83
ṣaṇṇāmiti | ātmani citte nityānāṃ ṣaṇṇāṃ 'kāmakrodhau śokamohau madamānau ca ṣaṭpadī' ityuktānāmaiśvaryaṃ vaśitvaṃ tvaṃ tu rājyakāmaḥ pāpairanarthaiśca yukto'sīti bhāvaḥ ||
5.33.85
paṇḍitāḥ pāṇḍavāḥ mūrkheṣu tvatputreṣu rājyaṃ lapsyantyevetyarthaḥ ||
5.33.86
vṛṣalaḥ śūdraḥ putrasnehākrāntena tvayā sadvidyā'navekṣaṇānnaśitā anyathā satyaṃ na jahyā iti bhāvaḥ ||
5.33.88
āturā ārogye satīti śeṣaḥ | tvaṃ tu kṛtsnarājyalābhena kṛtakṛtyatvāt pāṇḍavānavamanyase ||
5.33.89
svapratyayā svānukūlā vṛttirjīvikā tava satsaṅgo nāstītyarthaḥ ||
5.33.90
īrṣuriti | tvayi tu īrṣutvaṃ ghṛṇādayā | tava tu vaśyaḥ putro nāstīti bhāvaḥ ||
5.33.92
vākpāruṣyaṃ daṇḍapāruṣyaṃ ca pāṇḍaveṣu tvatputraiḥ kṛtam ||
5.33.93
dveṣṭi manasā'niṣṭaṃ cintayati virudhyate karmaṇā ||
5.33.94
aṣṭasu caramaṃ tvatputre maitreyasyāvamānato bhaviṣyatīti jānāmīti bhāvaḥ ||
5.33.98
janasaṃsadi sabhāyāṃ draupadyā ānayanena pūjā'pi tava naṣṭā ||
5.33.100
naveti | śrotrādipañcakaṃ manobuddhyahaṅkārāḥ sthūlaśarīraṃ ceti nava dvārāṇīva dvārāṇi viṣayagrahaṇamārgā yasmiṃstat | tisraḥ sthūṇāḥ stambhā iva vidhārakā yasya te ca avidyā kāmaḥ karma ca | veśma gṛhaṃ dehadvayātmakaṃ pañca sākṣivadudāsīnāḥ śabdādayo grāhyā yasmin | pañcabhūmikamiti pāṭhe pañcabhūmayaḥ pracārasthānānīti ta eva | pāñcabhautikamityarvācīnaḥ pāṭha upekṣyaḥ | kṣetrajñena cidātmanā adhiṣṭhitamidaṃ kṣetraṃ tattvena yo vidvān veda sa paraḥ sarvotkṛṣṭaḥ kavirbrahmavidityarthaḥ ||
5.33.101
matto madyādinā | pramatto viṣayāntarāsaktyā'navahitaḥ | unmatto dhātudoṣāt eteṣāṃ madhye tvaṃ lubdho'sīti bhāvaḥ ||
5.33.104
kāmamanyū kāmakrodhau viśeṣavit tāratamyajñaḥ ||
5.33.105
mātrāmaparādhānusāreṇa daṇḍapramāṇaṃ brāhmaṇādāvaparādhasya kṣamāṃ ca jānāti ||
5.33.106
yuktaḥ chidraprekṣaṇe'vahitaḥ ||
5.33.107
dhurandharaḥ kāryabhārasahaḥ ||
5.33.109
saṃrambheṇa krodhena trivargaṃ dharmakāmārthān ākāritaḥ āhūtaḥ pāṭhāntare mātrārthe alpārthe ||
5.33.110
prātibhāvyaṃ pratikūlo bhāvaḥ cittābhiprāyaḥ tasya bhāvaḥ prātibhāvyaṃ virodham atyāha atikramya bravīti ||
5.33.114
samayān bhāṣābhedān bubhūṣate aiśvaryaṃ prāptumicchati parāvarajñaḥ uttamādhamavivekavān ||
5.33.115
dambhaṃ paravañcanecchayā dharmānuṣṭhānam | mohamanātmanyātmabuddhim | matsaraṃ dveṣam | pāpakṛtyaṃ pāpakriyāmabhicārādirūpām | pūgavairaṃ bahubhiḥ saha vairam ||
5.33.120
jātya abhijātaḥ uttame ākare jātaḥ ||
5.33.121
ātmanā apatrapate parairajñāte'pi svavyalīke svayameva lajjate ||
5.33.123
tarkaṇīyaḥ śaṅkyaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit