The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.25
Bhāratabhāvadīpa 6.25
- Language
- Sanskrit
6.25.1
tatra yuddhodyamaṃ śrutvautsukyādagrimaṃ vṛttāntaṃ bubhutsurdhṛtarāṣṭra uvāca - dharmakṣetra iti | tatra vede ‘teṣāṃ kurukṣetraṃ devayajanamāsa’ iti karmakāṇḍaprasiddhaṃ kurukṣetramanyat | ‘avimuktaṃ vai kurukṣetraṃ devānāṃ devayajanaṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ brahmasadanam’ ityavimuktākhyaṃ brahmaprāptisthānabhūtaṃ kurukṣetramanyat | brahmasadanatvaṃ cāsya atra hi jantoḥ prāṇeṣūtkramamāṇeṣu rudrastārakaṃ brahma vyācaṣṭe | yenāsāvamṛtībhūtvā mokṣī bhavatīti vākyaśeṣeṇa vyutpāditam | etadvyāvṛttyarthaṃ dharmakṣetre iti viśeṣaṇam | kurudeśāntargataṃ hi kurukṣetraṃ dharmakṣetrameva natu tadbrahmasadanam | pravargyakāṇḍe tasya dharmakṣetratvamātraśravaṇāt | tatra samavetā militāḥ yuyutsavo yoddhumicchavaḥ | pāṇḍavānāṃ pṛthaggrahaṇaṃ teṣu mamatvābhāvasūcanārtham ||
6.25.2
vyūḍhaṃ vyūharacanayā sthitam | ācāryaṃ droṇam | rājā duryodhanaḥ | rājābravīdityeva siddhe vacanapadena saṅkṣiptabahvarthatvādiguṇavattvaṃ vākyasya sūcyate ||
6.25.3
drupadaputreṇeti pūrvavairasūcanena krodhoddīpanārthaṃ viśeṣaṇam ||
6.25.4
maheṣvāsā mahānta iṣvāsāḥ dhanūṃṣi yeṣāṃ te | yuyudhānaḥ sātyakiḥ | drupadaśca mahāratha ityekaḥ ||
6.25.5
dhṛṣṭaketvādayaḥ ṣaṭ ||
6.25.6
yudhāmanyūttamaujasau saubhadro'bhimanyuḥ pañca | draupadeyāḥ prativindhyādayaścetyaṣṭau | cakārāt pāṇḍavā ghaṭotkacādayaścātiprasiddhā grāhyāḥ | sarve'pi mahārathā eva | tallakṣaṇaṃ tu “ekādaśasahasrāṇi yodhayedyastu dhanvinām | śastraśāstrapravīṇaśca sa vai prokto mahārathaḥ | amitānyodhayedyastu samprokto'tirathastu saḥ | rathastvekena yoddhā syāttannyūno'rdharathaḥ smṛtaḥ |” iti ||
6.25.7
viśiṣṭāḥ śreṣṭhāḥ | nibodha budhyasva | bhauvādikasya parasmaipadino budheridaṃ rūpam | sañjñārtham asmatpakṣe'pi śūrāḥ santīti jñāpanārtham | pareṣu prābalyaṃ dṛṣṭvā tavotsāhabhaṅgo mābhūdityarthaḥ ||
6.25.8
vikarṇaḥ svabhrātā | saumadattirbhūriśravāḥ | jayadrathapadasthāne tathaiva ca iti kvacitpāṭhaḥ ||
6.25.9
anye śalyakṛtavarmaprabhṛtayaḥ | śastrāṇi vidārakāṇi khaṅgādīni praharaṇāni kevalaṃ prahārārthāni gadādīni nānāvidhāni yeṣāṃ te nānāśastrapraharaṇāḥ ||
6.25.10
paryāptaṃ parita āptaṃ pariveṣṭitam | pāṇḍavasainyaṃ hi saptākṣauhiṇīmitatvādalpaṃ bahunaikādaśākṣauhiṇīmitenāsmatsainyena veṣṭayituṃ śakyaṃ natu tadīyenāsmadīyamityarthaḥ | evaṃ ca paryāptamityasya pāraṇīyamityarthaḥ ||
6.25.11
ayaneṣu vyūharacanayā sthite sainye praveśamārgeṣu sve sve sthāne sthitā yūyaṃ madhyasthaṃ bhīṣmamevābhirakṣantu | asya senāpateścāñcalye sarvāpi senā ākulībhavet | tatsthairye sthirā ca bhavedataḥ sa eva rakṣya ityarthaḥ ||
6.25.12
tasya evaṃ vadato duryodhanasya sañjayavākyamidam | siṃhanādamiti ṇamulantam | tena vinadyetyasyānuprayogaḥ | kaṣāditvāt “samūlakāṣaṃ kaṣati sma daityān” ityādivat | kuruvṛddho bhīṣmaḥ | prāgvirāṭanagarādau dṛṣṭaprabhāvānpāṇḍavāndṛṣṭvā rājño bhayaṃ mā bhūditi śaṅkhaṃ dadhmau | harṣaṃ yuddhotsāhaṃ janayan | hetvarthe śatṛpratyayaḥ | harṣajananārthamityarthaḥ ||
6.25.19
abhyahanyanta abhihatāḥ | karmakartari prayogaḥ ||1.13-19 ||
6.25.20
vyavasthitān bhayodvignatayā vaiṣamyeṇāvasthitān | kapidhvajapāṇḍavapadābhyāṃ bhīṣaṇadhvajatvaṃ śauryaṃ ca pradṛśyate ||
6.25.21
hṛṣīkeśaṃ sarveṣāmindriyāṇāṃ pravartakatvena paracittābhijñam | vākyamevāha na tu kañcidarthamiti dyotanārthaṃ vākyapadam | vākyamevāha - senayoriti ||
6.25.22
rathasthāpanaprayojanamāha - yāvaditi | kaiḥ saha mayā yoddhavyaṃ mayā saha vā kairyoddhavyamityubhayatra sahaśabdasambandhaḥ | ke vā māṃ jetuṃ yatante mayā vā ke jetavyā ityālocanārthamityarthaḥ ||
6.25.23
yotsyamānān na tu śāntikāmān | yato durbuddheḥ priyaṃ cikīrṣanti tena teṣāmapi tattulyatvaṃ sūcitam ||
6.25.24
rathottamaṃ sthāpayitvā uvāceti dvayoḥ sambandhaḥ ||
6.25.25
mahīkṣitāṃ pṛthivīśvarāṇām ||
6.25.26
pitṝn pitṛvyādīn bhūriśravaḥprabhṛtīn | pitāmahān bhīṣmādīn | mātulān śalyādīn | bhrātṝn duryodhanādīn | putrān lakṣmaṇādīn | pautrān lakṣmaṇādiputrān | sakhīn aśvatthāmādīn ||
6.25.27
suhṛdaḥ kṛtavarmādīn ||
6.25.28
kṛpayā snehena | sa ca svajanamiti viśeṣaṇena pradarśyate ||
6.25.29
sīdanti niśceṣṭāni bhavanti | romaharṣo romāñcaḥ ||
6.25.30
sīdanti niśceṣṭāni bhavanti | romaharṣo romāñcaḥ ||
6.25.33
nimittāni lokakṣayakarāṇi bhūmikampādīni ||1.31-33 ||
6.25.34
syālā iti syālaśabdo dantyādiḥ | “vijāmāturuta vā ghā syālāt” iti mantravarṇāt | “syāllājānāvapatīti vā lājā lājateḥ syaṃ śūrpaṃ syateḥ |” iti yāskaḥ ||
6.25.35
hantum icchāpi mama na bhavati kimuta hantṛtvamityarthaḥ | mahīkṛte pṛthivyarthe ||
6.25.38
ātatāyinaḥ - ‘agnido garadaścaiva śastrapāṇirdhanāpahaḥ | kṣetradāraharaścaiva ṣaḍete hyātatāyinaḥ | ātatāyinamāyāntaṃ hanyādevāvicārayan | nātatāyivadhe doṣo hanturbhavati kaścana |’ iti | yadyapyevaṃ tathāpi etānhatvā asmānpāpameva āśrayet | ātatāyivadho hi arthaśāstravihitaḥ | na hiṃsyātsarvā bhūtāni iti tu dharmaśāstram | tacca pūrvasmātprabalam | yathoktaṃ yājñavalkyenasmṛtyorvirodhe nyāyastu balavānvyavahārataḥ | arthaśāstrāttu balavaddharmaśāstramiti sthitiḥ | iti | asmānhatvā etān ātatāyinaḥ pāpamevāśrayedityaparā yojanā | tathā ca eta evāsmadvadhena naśyantu na tu vayameteṣāṃ vadhena naṅkṣyāma iti bhāvaḥ ||1.36-38 ||
6.25.39
nanu ‘āhūto na nivarteta dyūtādapi raṇādapi’ iti, ‘vijitaṃ kṣatriyasya’ iti ca yuddhādanivṛttirhiṃsayā ca vṛttiḥ kṣatriyasyeṣṭā, tatkathaṃ yuddhānnivṛttimicchasītyāśaṅkyāha - kathamiti | sā hi lobhamūlikā smṛtiḥ kulakṣayadoṣavidhinā bādhyate | yathā ‘audumbarīṃ spṛṣṭvodgāyet’ iti sparśanavidhinā viruddhā satī ‘audumbarī sarvā veṣṭayitavyā’ iti sarvaveṣṭanasmṛtirbādhyate lobhamūlakatvāttadvat | nahi vidhimātrādyatkiñcitkartavyam | śyenādīnāmadharmarūpāṇāmapyavaśyānuṣṭheyatvāpatteḥ | tasmādyatphalato na duṣyati tadeva vihitaṃ dharmarūpamanuṣṭheyam | yathoktaṃ “phalato'pi ca yatkarma nānarthenānubadhyate | kevalaṃ prītihetutvāttaddharma iti kathyate |” iti | śyenādivatpāpānubandhitvāt yuddhaṃ tyājyamevetyarthaḥ ||
6.25.40
praṇaśyanti anuṣṭhātṝṇāṃ vṛddhānāmabhāvāt | avaśiṣṭaṃ bālādirūpaṃ vaṃśaṃ dharmalopādadharmo'bhibhavati ||
6.25.41
duṣṭāsu putrārthaṃ varṇāntaramupāsīnāsu ||
6.25.42
kathaṃ tarhi jāmadagnyena rāmeṇa kṣatriyeṣu hateṣu tatstriyaḥ punaḥpunarbrāhmaṇebhyaḥ putrān janayāmāsurityupākhyāyate kathaṃ vā dhṛtarāṣṭrādīnāmasaṅkarajatvamityāśaṅkyāha - patantīti | hi śabdo vaidikīṃ prasiddhiṃ dyotayati | sā hi “na śeṣo agne anyajātamasti” iti śrutiḥ | anyasmājjātaṃ śeṣo'patyaṃ nāstīti tadarthaḥ | “anyodaryo manasāpi na mantavyo mamāyaṃ putraḥ” iti yāskavacanācca | ye yajāmahe iti śāstrāt ‘ye vayaṃ smaste vayaṃ yajāmaha’ ityarthakāddṛśyamānasya pitrādeḥ saṃśayagrastatvādayaṃ mama pitaiveti niścayasya duḥsādhyatvāt | mantraśca ‘yo'hamasmi sa sanyaje | brāhmaṇe'rthavādaśca na caitadvidmo brāhmaṇāḥ smo vayamabrāhmaṇā vā’ iti | tasmādbījapatereva piṇḍādiprāptirna tu kṣetrapateriti luptapiṇḍodakakriyatvādavaśyaṃ pitṝṇāṃ pāto bhavati | kṣetrajaputrasmṛtistu iha loke vaṃśasthāpanamātraparā natu tena kṣetrapateḥ kaścidāmuṣmika upakāro'sti | udāhṛtaśrutivirodhāt | ayaṃ ca saṅkaro'smābhiḥ svayaṃ kṛtaścedavaśyamasmānbādhiṣyata eveti bhāvaḥ ||
6.25.46
etadeva vivṛṇoti dvābhyāṃ doṣairiti ||1.43-46 ||
6.25.47
saṅkhye saṅgrāme ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit