Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.3

Bhāratabhāvadīpa 6.3

Language
Sanskrit

6.3.1

kharā iti | kharāḥ prajāyante mithunībhavanti utpadyanta iti vā ||

6.3.2

kravyādāḥ sārameyādayaḥ ||

6.3.4

viṣāṇinaḥ śṛṅgavantastārkṣyā eva ||

6.3.6

vaḍavā aśvā, śvā śunī, karabho mṛgaviśeṣaḥ | 'karabhaḥ kalabho vāṣṭāpade prokto mṛgāntare' iti viśvaḥ ||

6.3.7

prajāyante janayanti ||

6.3.8

pṛthagjanasya nīcajanasya sambandhinaḥ kṣudrakāḥ vyaṅgāḥ caṇḍālādiṣu jātāḥ kāṇakubjādaya ityarthaḥ | 'kṣudrā vyaṅgā naṭī’ ityādi medinī ||

6.3.10

nagarāṇi kṛtrimāṇi śiśava evāvamṛdnanti padmāni mahānti utpalāni kṣudrāṇītiḥ bhedaḥ | kumudāni candrodayavikāsīni tāmyeva ||

6.3.11

vartate vartayati dīpyata ityarthaḥ | nityaṃ dāvadāho bhavatīti yāvat | kalpata iti pāṭhe'pi sa evārthaḥ | kārtikyāḥ paraṃ hi saṅgrāmārambhastatra tulāsthamarkaṃ rāhurupaiti ||

6.3.12

tadaiva śveto grahaḥ ketuścitrāmatikrāmati svātyādau vartate | nityaṃ samasaptakasthau rāhuketū idānīmekarāśigatau mahāniṣṭasūcakāviti bhāvaḥ ||

6.3.13

dhūmaketurupaprahaviśeṣaḥ | sa puṣyaṃ kṣatriyanakṣatramākramya tiṣṭhati | tathā vakṣyamāṇarītyā jyeṣṭhāsthenāpi ketunā puṣyo viddhastathā ca svanakṣatre krūrākrānte krūraviddhe ca satyavaśyaṃ kṣatriyāṇāṃ nāśo bhavatītyarthaḥ | yathoktam - 'kṛttikāyāṃ tathā puṣye revatyāṃ ca punarvasau | vedhe sati kramādvedho varṇeṣu brāhmaṇādiṣu' iti narapativijaye ||

6.3.14

bhagaṃ nakṣatraṃ pūrvāphalgunī śrutimate tūttarāphalgunī ||

6.3.15

pūrve proṣṭhapade pūrvābhādrapadānakṣatraṃ samāruhya parikramya parighākhya upagrahastena sahitaḥ uttare uttarābhādrapadānakṣatram udīkṣate ākrāntumicchati ||

6.3.16

śveto dvitīya upagrahaḥ ketusañjñaḥ aindraṃ jyeṣṭhānakṣatramiti yojyam ||

6.3.17

dhruvamiti | paruṣagraho rāhurekanakṣatrasthau śaśibhāskarau pīḍayati apasavyaṃ pravartate sarvadā vakrī san sarvatobhadracakre vedhena svātīsthaḥ san rohiṇīnakṣatraṃ ca pīḍayatītyarthaḥ ||

6.3.18

vakreti | tatraiva sarvatobhadracakre maghāstho lohitāṅgo'ṅgārako vakrānuvakraṃ kṛtvā punaḥpunarvakrībhūya brahmaṇā bṛhaspatinā''krāntaṃ rāśiṃ nakṣatraṃ śravaṇaṃ samāvṛtya samyak pūrṇadṛṣṭyā viddhvā tiṣṭhati ||

6.3.19

paricchannā ācchāditā pañca śīrṣāṇi śimbīsadṛśāni yeṣāṃ te paśvaśīrṣāḥ ||

6.3.23

śoṇitamayā āvartāḥ yasyāṃ raktapravāhavatītyarthaḥ | ata eva dhvajā eva uḍupāni kṣudranāvastaiḥ samākulā vaiśase virodhe ||

6.3.25

chardayan śrotṝṇāṃ kleśakaratvena raktavamanaṃ kārayanniva ||

6.3.26

śastrāṇi prabhayā jvalantīva ||

6.3.27

saṃvatsareti | pūrvaṃ śravaṇastho bṛhaspatirbhaganakṣatrasthaḥ sūryaputra ityuktaṃ tāvubhau viśākhāsamīpe tiryagvedhena śatapade cakre viśākhānakṣatraṃ vidhyata ityarthaḥ | tathāhi | tasmiṃścakre khukhekho iti śravaṇāntyapādatrayaṃ vyutkrameṇa viśākhādyapādatrayeṇa titute ityanena viddhyete tṛtīyena caturtho, dvitīyena tṛtīyaḥ, prathamena dvitīya iti | tathā uttarāphalgunyā antyapādatrayeṇa ṭopāpītyanena krameṇa titute iti viśākhādyapādatrayaṃ tatraiva cakre vidhyata iti taccakravidāṃ pratyakṣam ||

6.3.28

candrādityāviti | aparvaṇi parva darśākhyaṃ pañcada‌śe'hni bhavati ekatithivṛddhau ṣoḍaśe vā ekatithikṣaye caturdaśe vā'hni bhavati | tithidvayakṣayastu loke'tyantamaprasiddha ityaparvaṇītyuktam | grahaṃ yātau rāhuṇā grahaṇaṃ prāptau etadeva prajāsaṅkṣayahetutvena śāstre dṛṣṭamityāha- prajeti ||

6.3.29

aśobhitā amaṅgalāḥ ||

6.3.30

citrāsvātyantarasthaḥ paruṣo graho rohiṇīṃ pīḍayatītyuktaṃ tatra citrāṃśe sthitvā rohiṇīmaṣṭādaśatvena sāmudāyikanakṣatraṃ pīḍayati | svātyaṃśe sthitvā kṛttikāṃ ṣoḍaśakatvena sāṅghātikanakṣatraṃ pīḍayati | sarvatobhadracakre tathā darśanāt | tadetadāha kṛttikāmityardhena | tīkṣṇaiḥ krūraiḥ karmabhirupalakṣito rāhurityarthaḥ dhūmaketumutpātaviśeṣamanulakṣyāvasthitāḥ ||

6.3.31

ete vāyavaḥ viṣamaṃ vairam | yuddhamiti yāvat | triṣviti | triṣvapi cchatreṣu narapativijayaprokteṣu yathā'śvinyādibhirnavabhirnakṣatrairaudīcyasyāśvapateśchatre cāmaraṃ kalaśo vīṇā chatraṃ daṇḍaḥ patadgraha āsanaṃ śīlakaṃ rajjurityavayavāḥ kalpyante | evaṃ maghādinavakena prācyasya gajapateḥ | tathā mūlādinavakena dakṣiṇasya narapateḥ | evaṃvidheṣu triṣvapi chatreṣu tatrāpi sarveṣu nakṣatreṣu nāsti kṣatramebhiriti yogena kṣatravirodhiṣu nakṣatreṣu nakṣatrāṇi ca tāni nakṣatrāṇi bhāni teṣu krūrākrāntatvādinā kṣatriyābhāvakareṣu nakṣatreṣu gṛdhraḥ pāpagrahaḥ śīrṣaṃ kalaśasthānaṃ sampatate | tena cchatratrayasya tadantargatānāmanyeṣāṃ ca māṇḍalikānāṃ rājñāṃ nāśaḥ sūcyate | tatraivaṃ sati maghāsu kujo'sti tathā yadā bhaganakṣatraṃ pūrvāphalgunī tadā tatratyaḥ śanaiśvaro'vaśyaṃ yuddhādinā gajapatermahadbhayaṃ kariṣyati | yathoktaṃ tatraiva- ‘kalaśasthe bhavedyuddhaṃ raṇe roge mahadbhayam || ghātapātādikaṃ sarvaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ' iti | kalaśasthe śanaiścare iti śeṣaḥ | tathā viśākhājyeṣṭhe apyatraiva cchatre krūraviddhe krūrākrānte vartete ityavaśyaṃ gajapateśchatrabhaṅgaḥ | evaṃ prathamacchatre'pi kṛttikārohiṇyoḥ puṣyasya ca pīḍā'sti | yathāntimacchatre śravaṇaproṣṭhapadayorbṛhaspatiśukrau vartete iti tathā'pi tāvaniṣṭaphalāveva | evaṃ pūrvasya niranvayo nāśaḥ | itarayośchatrayo rājanāśe'pi tatputrāṇāṃ cchatraprāptirastīti viśeṣaḥ | tathā ca madhyamacchatre maghāsu bhaumaḥ svātyāṃ sūryacandrarāhavaḥ pūrvasyāmuttarasyāṃ vā phalgunyāṃ śanaiścaraḥ viśākhāyāṃ vedhena bṛhaspatiścāsti | teṣāṃ phalaṃ tatraivoktam - 'krūragrahacatuṣkaṃ ca budhacandreṇa saṃyutam || pūrvacchatravināśāya kathitaṃ pūrvasūribhiḥ iti | tatra sindhusāgarasaṅgamādgodāvarīsāgarasaṅgamaparyatamekā rekhā taddakṣiṇe narapatiḥ | tata eva karṇaprāvaraṇaparyantaṃ dvitīyā taduttare gajapatiḥ | tayo rekhayormadhye'śvapatiḥ | hastināpuraṃ tu īśānadeśasthatvādgaṅgādvārāt pūrvabhāge'stīti gajapaticchatrāntargatameva | haridvāraṃ tu dehalīdīpanyāyenāśvapatigajapatyorantargatamiti tena hastināpurasthānāṃ prācyatvādatyantaṃ kṣayastathaiva pāñcālādīnāmapīti | etacca narapativijayadarśināṃ spaṣṭam | īśānadeśāḥ kūrmacakre proktāḥ - “revatī aśvinī yāmye pāde īśānagocare || gaṅgādvāraṃ kurukṣetraṃ śrīkaṇṭhaṃ hastināpuram || aśvavaktraikapādāśca karṇaprāvaraṇāstathā || vinaśyanti ca te sarve deśāstvīśānagocare” iti dik ||

6.3.32

candrādityāvubhau grastāvityetena ślokenoktamarthaṃ viśadayati dvābhyāṃ caturdaśīmiti | trayodaśīṃ trayodaśānāmahnāṃ pūraṇīmamāvāsyāṃ bhūtapūrvāṃ nābhijāne na jānāmi | atibhūyasā kālenāyaṃ duryoga āgata iti bhāvaḥ | ekamāsīm ekasminneva māse bhavāṃ pūrvaṃ trayodaśyāṃ rātrau pakṣasamāptyā sūryagrahaṇamevoktam | idānīṃ tu ekasminmāse candraḥ pūrṇamāsyāṃ rāhuṇā graheṇa grastaḥ sūryo'māvāsyāyāṃ, yadā sūryo grastastadā candro'pi grasta eva | darśe tayoḥ saṃhatatvāt ||

6.3.33

aparvaṇīti | lokāprasiddhaparvaṇīti pūrvavat jñeyam ||

6.3.34

pratisrotaso mahānadyaḥ viparītapravāhāḥ | vibhaktilopa ārṣaḥ viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa bahulamiti samāso vā kriyāviśeṣaṇaṃ vā | kūpā jalāśayāḥ | kūrdanti krīḍanti | vātaiḥ kṣubhyantaḥ ityarthaḥ ||

6.3.35

anayam anītiphalam ||

6.3.36

maholkābhiḥ dīpābhāvāt śaṇakāṣṭhajvālayā rātrau viniḥsṛtya gṛhādbahirnirgatya ||

6.3.38

mahāśabdaḥ kriyata iti śeṣaḥ mahābhūtā vṛddhībhūtāḥ | abhūtatadbhāve mahacchabdādbhavatau pare ḍāc | maryādāmullaṅghitavanta ivetyarthaḥ ||

6.3.39

aśanībhiḥ 'aśanirdvayoḥ' iti kośāt strītvam ||

6.3.43

śikharāṇāṃ drumāgrāṇām | 'śikharo'strī drumāgre ca' iti medinī ||

6.3.44

pakvāpakveti | vināśābhimukhānāṃ parasparaṃ yuddhamiti 'pakvaṃ pariṇate'pi syādvināśābhimukhe triṣu' iti medinī | pakvāpakveti | pakṣirutānukaraṇaṃ vāvāśyante atiśayena śabdaṃ kurvanti ||

6.3.45

prakirantaḥ śakṛnmūtramiti śeṣaḥ | vyālāḥ duṣṭahastinaḥ salilāśrayāḥ atyantaṃ prasvedadyuktāḥ ||

6.3.50

muniḥ evaṃ tathetyuktveti sambandhaḥ | dhṛtarāṣṭreṇa hetunā tadarthamityarthaḥ | dhyānaṃ cintām ||

6.3.51

saṅkṣayate kṣiṇoti ||

6.3.53

dharmyaṃ dharmādanapetaṃ panthānaṃ deśaya śikṣaya ||

6.3.54

ayaṃ duryodhanaḥ ||

6.3.55

saḥ dharmaḥ enaṃ dharmahantāraṃ śakye'nāpadi satyāṃ kimarthamāpadīva unmārgagāmī bhavasītyarthaḥ ||

6.3.57

pareṇa atiśayena ||

6.3.59

ākṣipya vākyaṃ bruvatīti sambandhaḥ ||

6.3.60

vettā jñātā'smīti śeṣaḥ | bhāvābhāvau sthitivināśau pareṣāṃ sveṣāṃ ca ||

6.3.61

gatiḥ parāyaṇaṃ darśayitā upadeṣṭā ||

6.3.62

tvaṃ hi dharmādau heturityarthaḥ ||

6.3.65

rūpaṃ gamakaṃ cihnam ||

6.3.67

iṣṭā iti | ye pṛṣṭhato bhāṣamāṇā vāyasāste gantāraṃ tvarayanti siddhisūcakā ityarthaḥ | ye purato bhāṣamāṇāste gamanaṃ niṣedhantītyarthaḥ ||

6.3.71

praviṣṭasya parasainyamiti śeṣaḥ | iṣṭā mārito mārita iti dakṣiṇāḥ dākṣyayuktā hato'sītyādyāḥ | paścādarthaṃ pāścātyaṃ prayojanaṃ jayākhyaṃ sandhārayanti niścinvanti yāścāgre pratiṣedhikā mā yuddhyasva mariṣyasītyevañjātīyakāstā api maraṇasyaiva sūcikāstāśca duryodhanaṃ pratyeva pravartanta iti bhāvaḥ ||

6.3.73

anugāḥ anukūlāḥ ||

6.3.81

upāyavijayaṃ lābhapūrvakaṃ jayaṃ sāmnā prārthanayā dānena vā śatruṇā vācā prārthitasya dhanena vā santarpitasya mukhyo jayaḥ | śatruṃ bhedayato madhyamaḥ, nighnato'dhama ityarthaḥ ||

6.3.82

sannipāto yodhānāṃ saṅgharṣaḥ | vyavadhūtāḥ darādiṣvanāsaktāḥ ||

6.3.84

śūrāṇāṃ sahāyasampattirnāpekṣitetyatra dṛṣṭāntamāha- na vainateya iti | mahatyā api senāyā apacitiṃ pratikāraṃ nāśaṃ vā ekenaivātmanā kartuṃ śakyaṃ dṛṣṭvā ālocya | suparṇaḥ śobhanapatatro garuḍo nāmato vainateyo vinatāyāḥ putro mahājanaṃ bahujanasamūhaṃ na praśaṃsati na kāmayata ityarthaḥ | 'bhavedapacitiḥ pūjāvyayaniṣkṛtihāniṣu' iti medinī | śūrāṇāṃ na sahāyāpekṣā'stītyakṣauhiṇībāhulyānmatputrāṇāṃ jayo'vaśyambhāvīti tvayā na mantavyāmiti bhāvaḥ ||

Linked texts (1)