The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.3
Bhāratabhāvadīpa 6.3
- Language
- Sanskrit
6.3.1
kharā iti | kharāḥ prajāyante mithunībhavanti utpadyanta iti vā ||
6.3.2
kravyādāḥ sārameyādayaḥ ||
6.3.4
viṣāṇinaḥ śṛṅgavantastārkṣyā eva ||
6.3.6
vaḍavā aśvā, śvā śunī, karabho mṛgaviśeṣaḥ | 'karabhaḥ kalabho vāṣṭāpade prokto mṛgāntare' iti viśvaḥ ||
6.3.7
prajāyante janayanti ||
6.3.8
pṛthagjanasya nīcajanasya sambandhinaḥ kṣudrakāḥ vyaṅgāḥ caṇḍālādiṣu jātāḥ kāṇakubjādaya ityarthaḥ | 'kṣudrā vyaṅgā naṭī’ ityādi medinī ||
6.3.10
nagarāṇi kṛtrimāṇi śiśava evāvamṛdnanti padmāni mahānti utpalāni kṣudrāṇītiḥ bhedaḥ | kumudāni candrodayavikāsīni tāmyeva ||
6.3.11
vartate vartayati dīpyata ityarthaḥ | nityaṃ dāvadāho bhavatīti yāvat | kalpata iti pāṭhe'pi sa evārthaḥ | kārtikyāḥ paraṃ hi saṅgrāmārambhastatra tulāsthamarkaṃ rāhurupaiti ||
6.3.12
tadaiva śveto grahaḥ ketuścitrāmatikrāmati svātyādau vartate | nityaṃ samasaptakasthau rāhuketū idānīmekarāśigatau mahāniṣṭasūcakāviti bhāvaḥ ||
6.3.13
dhūmaketurupaprahaviśeṣaḥ | sa puṣyaṃ kṣatriyanakṣatramākramya tiṣṭhati | tathā vakṣyamāṇarītyā jyeṣṭhāsthenāpi ketunā puṣyo viddhastathā ca svanakṣatre krūrākrānte krūraviddhe ca satyavaśyaṃ kṣatriyāṇāṃ nāśo bhavatītyarthaḥ | yathoktam - 'kṛttikāyāṃ tathā puṣye revatyāṃ ca punarvasau | vedhe sati kramādvedho varṇeṣu brāhmaṇādiṣu' iti narapativijaye ||
6.3.14
bhagaṃ nakṣatraṃ pūrvāphalgunī śrutimate tūttarāphalgunī ||
6.3.15
pūrve proṣṭhapade pūrvābhādrapadānakṣatraṃ samāruhya parikramya parighākhya upagrahastena sahitaḥ uttare uttarābhādrapadānakṣatram udīkṣate ākrāntumicchati ||
6.3.16
śveto dvitīya upagrahaḥ ketusañjñaḥ aindraṃ jyeṣṭhānakṣatramiti yojyam ||
6.3.17
dhruvamiti | paruṣagraho rāhurekanakṣatrasthau śaśibhāskarau pīḍayati apasavyaṃ pravartate sarvadā vakrī san sarvatobhadracakre vedhena svātīsthaḥ san rohiṇīnakṣatraṃ ca pīḍayatītyarthaḥ ||
6.3.18
vakreti | tatraiva sarvatobhadracakre maghāstho lohitāṅgo'ṅgārako vakrānuvakraṃ kṛtvā punaḥpunarvakrībhūya brahmaṇā bṛhaspatinā''krāntaṃ rāśiṃ nakṣatraṃ śravaṇaṃ samāvṛtya samyak pūrṇadṛṣṭyā viddhvā tiṣṭhati ||
6.3.19
paricchannā ācchāditā pañca śīrṣāṇi śimbīsadṛśāni yeṣāṃ te paśvaśīrṣāḥ ||
6.3.23
śoṇitamayā āvartāḥ yasyāṃ raktapravāhavatītyarthaḥ | ata eva dhvajā eva uḍupāni kṣudranāvastaiḥ samākulā vaiśase virodhe ||
6.3.25
chardayan śrotṝṇāṃ kleśakaratvena raktavamanaṃ kārayanniva ||
6.3.26
śastrāṇi prabhayā jvalantīva ||
6.3.27
saṃvatsareti | pūrvaṃ śravaṇastho bṛhaspatirbhaganakṣatrasthaḥ sūryaputra ityuktaṃ tāvubhau viśākhāsamīpe tiryagvedhena śatapade cakre viśākhānakṣatraṃ vidhyata ityarthaḥ | tathāhi | tasmiṃścakre khukhekho iti śravaṇāntyapādatrayaṃ vyutkrameṇa viśākhādyapādatrayeṇa titute ityanena viddhyete tṛtīyena caturtho, dvitīyena tṛtīyaḥ, prathamena dvitīya iti | tathā uttarāphalgunyā antyapādatrayeṇa ṭopāpītyanena krameṇa titute iti viśākhādyapādatrayaṃ tatraiva cakre vidhyata iti taccakravidāṃ pratyakṣam ||
6.3.28
candrādityāviti | aparvaṇi parva darśākhyaṃ pañcadaśe'hni bhavati ekatithivṛddhau ṣoḍaśe vā ekatithikṣaye caturdaśe vā'hni bhavati | tithidvayakṣayastu loke'tyantamaprasiddha ityaparvaṇītyuktam | grahaṃ yātau rāhuṇā grahaṇaṃ prāptau etadeva prajāsaṅkṣayahetutvena śāstre dṛṣṭamityāha- prajeti ||
6.3.29
aśobhitā amaṅgalāḥ ||
6.3.30
citrāsvātyantarasthaḥ paruṣo graho rohiṇīṃ pīḍayatītyuktaṃ tatra citrāṃśe sthitvā rohiṇīmaṣṭādaśatvena sāmudāyikanakṣatraṃ pīḍayati | svātyaṃśe sthitvā kṛttikāṃ ṣoḍaśakatvena sāṅghātikanakṣatraṃ pīḍayati | sarvatobhadracakre tathā darśanāt | tadetadāha kṛttikāmityardhena | tīkṣṇaiḥ krūraiḥ karmabhirupalakṣito rāhurityarthaḥ dhūmaketumutpātaviśeṣamanulakṣyāvasthitāḥ ||
6.3.31
ete vāyavaḥ viṣamaṃ vairam | yuddhamiti yāvat | triṣviti | triṣvapi cchatreṣu narapativijayaprokteṣu yathā'śvinyādibhirnavabhirnakṣatrairaudīcyasyāśvapateśchatre cāmaraṃ kalaśo vīṇā chatraṃ daṇḍaḥ patadgraha āsanaṃ śīlakaṃ rajjurityavayavāḥ kalpyante | evaṃ maghādinavakena prācyasya gajapateḥ | tathā mūlādinavakena dakṣiṇasya narapateḥ | evaṃvidheṣu triṣvapi chatreṣu tatrāpi sarveṣu nakṣatreṣu nāsti kṣatramebhiriti yogena kṣatravirodhiṣu nakṣatreṣu nakṣatrāṇi ca tāni nakṣatrāṇi bhāni teṣu krūrākrāntatvādinā kṣatriyābhāvakareṣu nakṣatreṣu gṛdhraḥ pāpagrahaḥ śīrṣaṃ kalaśasthānaṃ sampatate | tena cchatratrayasya tadantargatānāmanyeṣāṃ ca māṇḍalikānāṃ rājñāṃ nāśaḥ sūcyate | tatraivaṃ sati maghāsu kujo'sti tathā yadā bhaganakṣatraṃ pūrvāphalgunī tadā tatratyaḥ śanaiśvaro'vaśyaṃ yuddhādinā gajapatermahadbhayaṃ kariṣyati | yathoktaṃ tatraiva- ‘kalaśasthe bhavedyuddhaṃ raṇe roge mahadbhayam || ghātapātādikaṃ sarvaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ' iti | kalaśasthe śanaiścare iti śeṣaḥ | tathā viśākhājyeṣṭhe apyatraiva cchatre krūraviddhe krūrākrānte vartete ityavaśyaṃ gajapateśchatrabhaṅgaḥ | evaṃ prathamacchatre'pi kṛttikārohiṇyoḥ puṣyasya ca pīḍā'sti | yathāntimacchatre śravaṇaproṣṭhapadayorbṛhaspatiśukrau vartete iti tathā'pi tāvaniṣṭaphalāveva | evaṃ pūrvasya niranvayo nāśaḥ | itarayośchatrayo rājanāśe'pi tatputrāṇāṃ cchatraprāptirastīti viśeṣaḥ | tathā ca madhyamacchatre maghāsu bhaumaḥ svātyāṃ sūryacandrarāhavaḥ pūrvasyāmuttarasyāṃ vā phalgunyāṃ śanaiścaraḥ viśākhāyāṃ vedhena bṛhaspatiścāsti | teṣāṃ phalaṃ tatraivoktam - 'krūragrahacatuṣkaṃ ca budhacandreṇa saṃyutam || pūrvacchatravināśāya kathitaṃ pūrvasūribhiḥ iti | tatra sindhusāgarasaṅgamādgodāvarīsāgarasaṅgamaparyatamekā rekhā taddakṣiṇe narapatiḥ | tata eva karṇaprāvaraṇaparyantaṃ dvitīyā taduttare gajapatiḥ | tayo rekhayormadhye'śvapatiḥ | hastināpuraṃ tu īśānadeśasthatvādgaṅgādvārāt pūrvabhāge'stīti gajapaticchatrāntargatameva | haridvāraṃ tu dehalīdīpanyāyenāśvapatigajapatyorantargatamiti tena hastināpurasthānāṃ prācyatvādatyantaṃ kṣayastathaiva pāñcālādīnāmapīti | etacca narapativijayadarśināṃ spaṣṭam | īśānadeśāḥ kūrmacakre proktāḥ - “revatī aśvinī yāmye pāde īśānagocare || gaṅgādvāraṃ kurukṣetraṃ śrīkaṇṭhaṃ hastināpuram || aśvavaktraikapādāśca karṇaprāvaraṇāstathā || vinaśyanti ca te sarve deśāstvīśānagocare” iti dik ||
6.3.32
candrādityāvubhau grastāvityetena ślokenoktamarthaṃ viśadayati dvābhyāṃ caturdaśīmiti | trayodaśīṃ trayodaśānāmahnāṃ pūraṇīmamāvāsyāṃ bhūtapūrvāṃ nābhijāne na jānāmi | atibhūyasā kālenāyaṃ duryoga āgata iti bhāvaḥ | ekamāsīm ekasminneva māse bhavāṃ pūrvaṃ trayodaśyāṃ rātrau pakṣasamāptyā sūryagrahaṇamevoktam | idānīṃ tu ekasminmāse candraḥ pūrṇamāsyāṃ rāhuṇā graheṇa grastaḥ sūryo'māvāsyāyāṃ, yadā sūryo grastastadā candro'pi grasta eva | darśe tayoḥ saṃhatatvāt ||
6.3.33
aparvaṇīti | lokāprasiddhaparvaṇīti pūrvavat jñeyam ||
6.3.34
pratisrotaso mahānadyaḥ viparītapravāhāḥ | vibhaktilopa ārṣaḥ viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa bahulamiti samāso vā kriyāviśeṣaṇaṃ vā | kūpā jalāśayāḥ | kūrdanti krīḍanti | vātaiḥ kṣubhyantaḥ ityarthaḥ ||
6.3.35
anayam anītiphalam ||
6.3.36
maholkābhiḥ dīpābhāvāt śaṇakāṣṭhajvālayā rātrau viniḥsṛtya gṛhādbahirnirgatya ||
6.3.38
mahāśabdaḥ kriyata iti śeṣaḥ mahābhūtā vṛddhībhūtāḥ | abhūtatadbhāve mahacchabdādbhavatau pare ḍāc | maryādāmullaṅghitavanta ivetyarthaḥ ||
6.3.39
aśanībhiḥ 'aśanirdvayoḥ' iti kośāt strītvam ||
6.3.43
śikharāṇāṃ drumāgrāṇām | 'śikharo'strī drumāgre ca' iti medinī ||
6.3.44
pakvāpakveti | vināśābhimukhānāṃ parasparaṃ yuddhamiti 'pakvaṃ pariṇate'pi syādvināśābhimukhe triṣu' iti medinī | pakvāpakveti | pakṣirutānukaraṇaṃ vāvāśyante atiśayena śabdaṃ kurvanti ||
6.3.45
prakirantaḥ śakṛnmūtramiti śeṣaḥ | vyālāḥ duṣṭahastinaḥ salilāśrayāḥ atyantaṃ prasvedadyuktāḥ ||
6.3.50
muniḥ evaṃ tathetyuktveti sambandhaḥ | dhṛtarāṣṭreṇa hetunā tadarthamityarthaḥ | dhyānaṃ cintām ||
6.3.51
saṅkṣayate kṣiṇoti ||
6.3.53
dharmyaṃ dharmādanapetaṃ panthānaṃ deśaya śikṣaya ||
6.3.54
ayaṃ duryodhanaḥ ||
6.3.55
saḥ dharmaḥ enaṃ dharmahantāraṃ śakye'nāpadi satyāṃ kimarthamāpadīva unmārgagāmī bhavasītyarthaḥ ||
6.3.57
pareṇa atiśayena ||
6.3.59
ākṣipya vākyaṃ bruvatīti sambandhaḥ ||
6.3.60
vettā jñātā'smīti śeṣaḥ | bhāvābhāvau sthitivināśau pareṣāṃ sveṣāṃ ca ||
6.3.61
gatiḥ parāyaṇaṃ darśayitā upadeṣṭā ||
6.3.62
tvaṃ hi dharmādau heturityarthaḥ ||
6.3.65
rūpaṃ gamakaṃ cihnam ||
6.3.67
iṣṭā iti | ye pṛṣṭhato bhāṣamāṇā vāyasāste gantāraṃ tvarayanti siddhisūcakā ityarthaḥ | ye purato bhāṣamāṇāste gamanaṃ niṣedhantītyarthaḥ ||
6.3.71
praviṣṭasya parasainyamiti śeṣaḥ | iṣṭā mārito mārita iti dakṣiṇāḥ dākṣyayuktā hato'sītyādyāḥ | paścādarthaṃ pāścātyaṃ prayojanaṃ jayākhyaṃ sandhārayanti niścinvanti yāścāgre pratiṣedhikā mā yuddhyasva mariṣyasītyevañjātīyakāstā api maraṇasyaiva sūcikāstāśca duryodhanaṃ pratyeva pravartanta iti bhāvaḥ ||
6.3.73
anugāḥ anukūlāḥ ||
6.3.81
upāyavijayaṃ lābhapūrvakaṃ jayaṃ sāmnā prārthanayā dānena vā śatruṇā vācā prārthitasya dhanena vā santarpitasya mukhyo jayaḥ | śatruṃ bhedayato madhyamaḥ, nighnato'dhama ityarthaḥ ||
6.3.82
sannipāto yodhānāṃ saṅgharṣaḥ | vyavadhūtāḥ darādiṣvanāsaktāḥ ||
6.3.84
śūrāṇāṃ sahāyasampattirnāpekṣitetyatra dṛṣṭāntamāha- na vainateya iti | mahatyā api senāyā apacitiṃ pratikāraṃ nāśaṃ vā ekenaivātmanā kartuṃ śakyaṃ dṛṣṭvā ālocya | suparṇaḥ śobhanapatatro garuḍo nāmato vainateyo vinatāyāḥ putro mahājanaṃ bahujanasamūhaṃ na praśaṃsati na kāmayata ityarthaḥ | 'bhavedapacitiḥ pūjāvyayaniṣkṛtihāniṣu' iti medinī | śūrāṇāṃ na sahāyāpekṣā'stītyakṣauhiṇībāhulyānmatputrāṇāṃ jayo'vaśyambhāvīti tvayā na mantavyāmiti bhāvaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit