The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.375: adhyāyaḥ 375
Southern recension 12.375
- Language
- Sanskrit
adhyāyaḥ 375
12.375.0
bhīṣma uvāca .
12.375.1
sa cāmantryoragaśreṣṭhaṃ brāhmaṇaḥ kṛtaniścayaḥ .
dīkṣākāṅkṣī tadā rājaṃścyavanaṃ bhārgavaṃ śritaḥ ..
12.375.2
sa tena kṛtasatkāro dharmamevādhitasthivān .
tathaiva ca kathāmetāṃ rājankathitavāṃstadā ..
12.375.3
bhārgaveṇāpi rājendra janakasya niveśane .
kathaiṣā kathitā puṇyā nāradāya mahātmane ..
12.375.4
nāradenāpi rājendra devendrasya niveśane .
kathitā bharataśreṣṭha pṛṣṭenākliṣṭakarmaṇā ..
12.375.5
devarājena ca purā kathitaiṣā kathā śubhā .
samastebhyaḥ praśastebhyo viprebhyo vasudhādhipa ..
12.375.6
yadā ca mama rāmeṇa yuddhamāsītsudāruṇam .
vasubhiśca tadā rājankatheyaṃ kathitā mama ..
12.375.7
pṛcchamānāya tattvena mayā caivottamā tava .
katheyaṃ kathitā puṇyā dharmyā dharmabhṛtāṃvara ..
12.375.8
tadeva paramo dharmo yanmāṃ pṛcchasi bhārata .
āsīddhīro hyanākāṅkṣī dharmārthakaraṇe nṛpa ..
12.375.9
sa ca kila kṛtaniścayo dvijo bhujagapatipratidaśitātmakṛtyaḥ .
yamaniyamasaho vanāntaraṃ parigaṇitoñchaśilāśanaḥ praviṣṭaḥ .. ..
12.375.9_1
iti śrīmanmahābhārate śatasāhasrikāyāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi uñchavṛttyupākhyāne pañcasaptatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ .. 375 ..
12.375.9_2
12-375-7 mayāpyadya tavānadyeti ṭa. pāṭhaḥ .. 12-375-9 yamā ahiṃsādayaḥ niyamāḥ śaucādayaḥ . vanāntaraṃ vanamadhyaṃ praviṣṭaḥ . uñchaḥ kaṇaśa ādānaṃ kaṇiśādyarjanaṃ śilam . parigaṇitaṃ parimitamuñchaśilārjitamannamaśnan phaṇipatyuktāmuñchavṛttergatiṃ prāpeti śeṣaḥ . śamaniyamasamāhito vanāntamiti ṭa. pāṭhaḥ ..
12.375.9_3
samāptaṃ ca mokṣadharmaparva .. 3 .. śāntiparva ca samāptam .. 12 ..
12.375.9_4
asyānantaramanuśāsanaparva bhaviṣyati tasmāyamādyaḥ ślokaḥ .
12.375.9_5
vaiśaṃpāyana uvāca .
śaratalpe mahātmānaṃ śayānamaparājitam .
yudhiṣṭhira upāgamya praṇipatyedamabravīt ..
12.375.9_6
śrīḥ
12.375.9_7
atha dānadharmaparva .. 1 ..
12.375.9_8
yudhiṣṭhireṇa bhīṣmaṃprati punaḥ śamādikathanaprārthanā .. 1 .. bhīṣmādinidhane svasyaiva hetutvabuddhyā svopālambhanapūrvakaṃ śocantaṃ yudhiṣṭhiraṃprati bhīṣmeṇa jīvasya karmaṇyasvātantrayamabhidhāya tannidarśanatayā gautamīlubdhakādisaṃvādānuvādaḥ .. 2 ..
12.375.9_9
.. śrīvedavyāsāya namaḥ ..
12.375.9_10
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam .
devīṃ sarasvatīṃ caiva(vyāsaṃ)tato jayamudīrayet ..
vaiśaṃpāyana uvāca .
`śaratalpe mahātmānaṃ śayānamaparājitam . yudhiṣṭhira upāgamya praṇipatyedamabravīt ..'
12.375.9_11
śamo bahuvidhākāraḥ sūkṣma uktaḥ pitāmaha .
na ca me hṛdaye śāntirasti śrutvedamīdṛśam ..
12.375.9_12
asminnarthe bahuvidhā śāntiruktā pitāmaha .
svakṛtātkā nu śānti syācchamādbahuvidhādapi ..
12.375.9_13
śarācitaṃ śarīraṃ hi tīvravraṇamudīkṣya te .
śamaṃ nopalabhe vīra duṣkṛtānyeva cintayan ..
12.375.9_14
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prasravantaṃ yathācalam .
tvāṃ dṛṣṭvā puruṣavyāghra sīde varṣāsvivāmbujam ..
12.375.9_15
ataḥ kaṣṭataraṃ kinnu matkṛte yatpitāmahaḥ .
imāmavasthāṃ `gamitaḥ pratyamitrai raṇājire ..
12.375.9_16
tathā cānye nṛpatayaḥ sahaputrāḥ sabāndhavāḥ .
matkṛte nidhanaṃ prāptāḥ kinnu kaṣṭataraṃ tataḥ ..
12.375.9_17
vayaṃ hi dhārtarāṣṭrāśca kāmamanyuvaśaṃ gatāḥ .
kṛtvedaṃ ninditaṃ karma prāpsyāmaḥ kāṃ gatiṃ nṛpa ..
12.375.9_18
idaṃ tu dhārtarāṣṭrāsya śreyo manye janādhipa .
imāmavasthāṃ saṃprāptaṃ yadasau tvāṃ na paśyati ..
12.375.9_19
so'hamārtikaro rājansuhṛdvadhakarastathā .
na śāntimadhigacchāmi paśyaṃstvāṃ duḥkhitaṃ kṣitau ..
12.375.9_20
duryodhano hi samare sahasainyaḥ sahānujaḥ .
nihataḥ kṣatradharme'smindusatmā kulapāṃsanaḥ ..
12.375.9_21
na sa paśyati duṣṭātmā tvāmadya patitaṃ kṣitau .
ataḥ śreyo mṛtaṃ manye neha jīvitamātmanaḥ ..
12.375.9_22
ahaṃ hi samare vīra gamitaḥ śatrubhiḥ kṣayam . abhaviṣyaṃ yadi purā saha bhrātṛbhiracyuta .
na tvāmevaṃ suduḥkhārtamadrākṣaṃ sāyakārditam ..
12.375.9_23
nūnaṃ hi pāpakarmāṇo dhātrā sṛṣṭāḥ sma he nṛpa ..
12.375.9_24
anyasminnapi loke vai yathā mucyema kilbiṣāt .
tathā praśādhi māṃ rājanmama cedicchasi priyam ..
bhīṣma uvāca .
12.375.9_25
paratantraṃ kathaṃ hetumātmānamanu paśyasi .
karmaṇāṃ hi mahābhāga sūkṣmaṃ hyetadatīndriyam ..
12.375.9_26
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam .
saṃvādaṃ mṛtyugautamyoḥ kālalubdhakapannagaiḥ ..
12.375.9_27
gautamī nāma kā'pyāsītsthavirā śamasaṃyutā .
sarpeṇa daṣṭaṃ svaṃ putramapaśyadgatacetanam ..
12.375.9_28
atha taṃ snāyupāśena baddhvā sarpamamarṣitaḥ .
lubdhako'rjunako nāma nāma gautamyāḥ samupānayat ..
12.375.9_29
tāṃ cābravīdayaṃ te sa putrahā pannagādhamaḥ .
brahi kṣipraṃ mahābhāge vadhyatāṃ kena hetunā ..
12.375.9_30
agnau prakṣipyatāmeṣa cchidyatāṃ khaṇḍaśopi vā .
na hyaṃ bālahā pāpaściraṃ jīvitumarhati ..
gautamyuvāca .
12.375.9_31
visṛjainamabuddhistvamavadhyo'rjunaka tvayā . ko hyātmānaṃ guruṃ kuryātprāptavye sati cintayan
12.375.9_32
plavante dharmalaghavo loke'mbhasi yathā plavāḥ .
majjanti pāpaguravaḥ śastraṃ skannamivodake ..
12.375.9_33
nāsyāmṛtatvaṃ bhavitaivaṃ hate'smi- ñjīvatyasminko'tyayaḥ syādayaṃ te .
asyotsarge prāṇayuktasya janto- rmṛtyuṃ loke ko na gacchedanante ..
lubdhaka uvāca .
12.375.9_34
jānāmyahaṃ neha guṇāguṇajñāḥ sadāyuktā guravo vai bhavanti .
svargasya te sūpadeśā bhavanti tasmātkṣudraṃ sarpamenaṃ haniṣye ..
12.375.9_35
śamamīpsantaḥ kālayogaṃ tyajanti sadyaḥ śucaṃ tvarthavidastyajanti .
śriyaḥ kṣayaḥ śocatāṃ nityaśo hi tasmācchucaṃ muñca hate bhujaṅge ..
gautamyuvāca .
12.375.9_36
na caivārtirvidyate'smadvidhānāṃ dharmātmānaḥ sarvadā sañjanā hi .
nityāyasto bālajano na cāhaṃ dharmopaiti prabhavāmyasya nāham ..
12.375.9_37
na brāhmaṇānāṃ kopo'sti kutaḥ kopācca yātanā .
mārdavātkṣamyatāṃ sādho mucyatāmeṣa pannagaḥ ..
lubdhaka uvāca .
12.375.9_38
hatvā lābhaḥ śreya evāvyayaḥ syā- tsadyolābhaḥsyādbalibhyaḥ praśastaḥ .
kālāllābho yastu sadyo bhaveta śreyolābhaḥ kutsite tvīdṛśi syāt ..
gautamyuvāca .
12.375.9_39
kā'rthaprāptirgṛhya śatruṃ nihatya kā kāmāptiḥ prāpya śatruṃ na muktvā .
kasmātsaumyāhaṃ na kṣame no bhujaṅge mokṣārthaṃ vā kasya hetorna kuryām ..
lubdhaka uvāca .
12.375.9_40
asmādekādbahavo rakṣitavyā naiko bahubhyo gautami rakṣitavyaḥ .
kṛtāgasaṃ dharmahetostyajanti sarīsṛpaṃ pāpamimaṃ tyaja tvam ..
gautamyuvāya
12.375.9_41
nāsminhate pannage putrako me samprāpsyate lubdhaka jīvitaṃ vai .
guṇaṃ cānyaṃ nāsya vadhe prapaśye tasmātsarpaṃ lubdhaka muñca jīvam ..
lubdhaka uvāca .
12.375.9_42
vṛtraṃ hatvā devarāṭ śreṣṭhabhāgvai yajñaṃ hatvā bhāgamavāpa caiva .
śūlī devo devavṛttaṃ cara tvaṃ kṣipraṃ sarpaṃ jahi mā bhūtte viśaṅkā ..
bhīṣma uvāca .
12.375.9_43
asakṛtprocyamānā'pi gautamī bhujagaṃ prati .
lubdhakena mahābhāgā sā pāpe nākaronmatim ..
12.375.9_44
īṣaducchvasamānastu kṛcchrātsaṃstabhya pannagaḥ .
utsasarja giraṃ mandāṃ mānuṣīṃ pāśapīḍitaḥ ..
sarpa uvāca .
12.375.9_45
ko nvarjunaka doṣo'tra vidyate mama bāliśa .
asvatantraṃ hi māṃ mṛtyurvivaśaṃ yadacūcudat ..
12.375.9_46
tasyāyaṃ vacanāddaṣṭo na kopena na kāmyayā . tasya tatkilbiṣaṃ lubdha vidyate yadi kiñcana .
lubdhaka uvāca .
12.375.9_47
yadyanyavaśagenedaṃ kṛtaṃ te pannagāśubham .
kāraṇaṃ vai tvamapyatra tasmāttvamapi kilbiṣī ..
12.375.9_48
mṛtpātrasya kriyāyāṃ hi daṇḍacakrādayo yathā .
kāraṇatve prakalpyante tathā tvamapi pannaga ..
12.375.9_49
kilbiṣī cāpi me vadhyaḥ kilbiṣī cāsi pannaga .
ātmānaṃ kāraṇaṃ hyatra tvamākhyāsi bhujaṅgama ..
sarpa uvāca .
12.375.9_50
sarva ete hyasvavaśā daṇḍacakrādayo yathā .
tathāhamapi tasmānme naiṣa doṣo matastava ..
12.375.9_51
athavā matametatte tepyanyo'nyaprayojakāḥ .
kāryakāraṇasandeho bhavatyanyonyacodanāt ..
12.375.9_52
evaṃ sati na doṣo me nāsmi vadhyo na kilbiṣī .
kilbiṣaṃ samavāye syānmanyase yadi kilbiṣam ..
lubdhaka uvāca .
12.375.9_53
kāraṇaṃ yadi syādvai na kartā syāstvamapyuta .
vināśe kāraṇaṃ tvaṃ ca tasmādvadhyo'si me mataḥ ..
12.375.9_54
asatyapi kṛte kārye neha pannaga lipyate .
tasmānnātraiva hetuḥ syādvadhyaḥ kiṃ bahu bhāṣase ..
sarpa uvāca .
12.375.9_55
kāryābhāve kriyā na syātsatyasatyapi kāraṇe .
tasmātsame'sminhetau me vācyo heturviśeṣataḥ ..
12.375.9_56
yadyahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ .
anyaḥ prayoktāsyādatra kinnu jantuvināśane ..
lubdhaka uvāca .
12.375.9_57
vadhyastvaṃ mama durbuddhe bālaghātī nṛśaṃsakṛt .
bhāṣase kiṃ bahu punarvadhyaḥ sanpannagādhama ..
sarpa uvāca .
12.375.9_58
yathā havīṃṣi juhvānā makhe vai lubdhakartvijaḥ .
na phalaṃ prāpnuvantyatra phalayoge tathā hyaham ..
bhīṣma uvāca .
12.375.9_59
tathā bruvati tasmiṃstu pannage mṛtyucodite .
ājagāma tato mṛtyuḥ pannagaṃ cābravīdidam ..
12.375.9_60
pracodito'haṃ kālena pannaga tvāmacūcudam .
vināśaheturnāsya tvamahaṃ na prāṇinaḥ śiśoḥ ..
12.375.9_61
yathā vāyurjaladharānvikarṣati tatastataḥ .
tadvajjaladavatsarpa kālasyāhaṃ vaśānugaḥ ..
12.375.9_62
sātvikā rājasāścaiva tāmasā ye ca kecana .
bhāvāḥ kālātmakāḥ sarve pravartanteha jantuṣu ..
12.375.9_63
jaṅgamāḥ sthāvarāścaiva divi vā yadi vā bhuvi .
sarve kālātmakāḥ sarpa kālātmakamidaṃ jagat ..
12.375.9_64
pravṛttayaśca loke yā tathaiva ca nivṛttayaḥ .
tāsāṃ vikṛtayo yāśca sarvaṃ kālātmakaṃ smṛtam ..
12.375.9_65
ādityaścandramā viṣṇurāpo vāyuḥ śatakratuḥ .
agniḥ khaṃ pṛthivī mitraḥ parjanyo vasavo'ditiḥ ..
12.375.9_66
saritaḥ sāgarāścaiva bhāvābhāvau ca pannaga .
sarve kālena sṛjyante hriyante ca punaḥpunaḥ ..
12.375.9_67
evaṃ jñātvā kathaṃ māṃ sadoṣaṃ sarpa manyase .
atha caivaṃ gate doṣe mayi tvamapi doṣavān ..
sarpa uvāca .
12.375.9_68
nirdoṣaṃ doṣavantaṃ vā na tvāṃ mṛtyo bravīmyaham .
tvayā'haṃ codita iti bravīmyetāvadeva tu ..
12.375.9_69
yadi kāle tu doṣo'sti yadi tatrāpi neṣyate .
doṣo naiva parīkṣyo me na hyatrādhikṛtā vayam ..
12.375.9_70
nirmokṣastvasya doṣasya mayā kāryo yathā tathā .
mṛtyorapi na doṣaḥ syāditi me'tra prayojanam ..
bhīṣma uvāca .
12.375.9_71
sarpo'thārjunakaṃ prāha śrutaṃ te mṛtyubhāṣitam . nānāgasaṃ māṃ pāśena santāpayitumarhasi .
lubdhaka uvāca .
12.375.9_72
mṛtyoḥ śrutaṃ me vacanaṃ tava caiva bhujaṅgama .
naiva tāvadadoṣatvaṃ bhavati tvayi pannaga ..
12.375.9_73
mṛtyustvaṃ caiva heturhi bālasyāsya vināśane .
ubhayaṃ kāraṇaṃ manye na kāraṇamakāraṇam ..
12.375.9_74
dhiṅbhṛtyuṃ ca durātmānaṃ krūraṃ duḥkhakaraṃ satām .
tvāṃ caivāhaṃ vadhiṣyāmi parapāpasya kāraṇam ..
mṛtyuruvāca .
12.375.9_75
vivaśau kālavaśagāvāvāṃ nirdiṣṭakāriṇau .
nāvāṃ doṣeṇa gantavyau yadi samyakprapaśyasi ..
lubdhaka uvāca .
12.375.9_76
yuvāmubhau kālavaśau yadi me mṛtyupannagau .
harṣakrodhau yathā syātāmetadicchāmi veditum ..
mṛtyuruvāca .
12.375.9_77
yā kācideva ceṣṭā syānsarvā kālapracoditā .
pūrvamevaitaduktaṃ hi mayā lubdhaka tatvataḥ ..
12.375.9_78
tasmādubhau kālavaśāvāvāṃ nirdiṣṭakāriṇau .
nāvāṃ dopeṇa gantavyau tvayā lubdhaka karhicit ..
bhīṣma uvāca .
12.375.9_79
athopagamya kālastu tasmindharmārthasaṃśaye .
abravītpannagaṃ mṛtyuṃ lubdhaṃ cārjunakaṃ tathā ..
12.375.9_80
na hyahaṃ nāpyayaṃ mṛtyurnāyaṃ lubdhaka pannagaḥ .
kilbiṣī jantumaraṇe na vayaṃ hi prayojakāḥ ..
12.375.9_81
akarodyadayaṃ karma tanno'rjunaka codakam .
vināśaheturnānyo'sya vadhyate'yaṃ svakarmaṇā ..
12.375.9_82
yadanena kṛtaṃ karma tenāyaṃ nidhanaṃ gataḥ .
vināśahetuḥ karmāsya sarve karmavaśā vayam ..
12.375.9_83
karmadāyādavām̐llokaḥ karmasambandhalakṣaṇaḥ .
karmāṇi codayantīha yathānyonyaṃ tathāvayam ..
12.375.9_84
yathā mṛtpiṇḍataḥ kartā kurute yadyadicchati .
evamātmakṛtaṃ karma mānavaḥ pratipadyate ..
12.375.9_85
yathā cchāyātapau nityaṃ susambaddhau nirantaram .
tathā karma ca kartā ca sambaddhāvātmakarmabhiḥ ..
12.375.9_86
evaṃ nāhaṃ na vai mṛtyurna sarpo na tathā bhava n .
na ceyaṃ brāhmaṇī vṛddhā śiśurevātra kāraṇam ..
12.375.9_87
tasmiṃstathā bruvāṇe tu brāhmaṇī gautamī nṛpa .
svakarmapratyayām̐llokānmatvā'rjunakamabravīt ..
12.375.9_88
naiva kālo na bhujago na mṛtyuriha kāraṇam .
svakarmabhirayaṃ bālaḥ kālena nidhaṃ gataḥ ..
12.375.9_89
mayā ca tatkṛtaṃ karma yenāyaṃ me mṛtaḥ sutaḥ .
yātu kālastathā mṛtyurmuñcārjunaka pannagam ..
bhīṣma uvāca .
12.375.9_90
tato yathāgataṃ jagmurmṛtyuḥ kālo'tha pannagaḥ .
abhūdviśoko'rjunako viśokā caiva gautamī ..
12.375.9_91
etacchrutvā śamaṃ gaccha mā bhūḥ śokaparo nṛpa .
svakarmapratyayām̐llokāṃstrīnviddhi samitiṃjaya ..
12.375.9_92
naiva tvayā kṛtaṃ karma nāpi duryodhanena vai .
kālenaitatkṛtaṃ viddhi nihatā yena pārthivāḥ ..
vaiśampāyana uvāca .
12.375.9_93
ityetadvacanaṃ śrutvā babhūva vigatajvaraḥ .
yudhiṣṭharo mahātejāḥ papracchedaṃ ca dharmavit .. ..
12.375.9_94
iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi prathamo'dhyāyaḥ .. 1 ..
12.375.9_95
7-1-2 dharmo bahuvidhākāra iti ṭa. pāṭha .. 7-1-5 sīde sīdāmi sadā varṣamivāmbudam iti tha.pāṭhaḥ .. 7-1-6 matkṛte mannimittam . pratyamitraiḥ amitrāṇāṃ pratikūlairasmadīyairarjunaśikhaṇḍiprabhṛtibhiḥ .. 7-1-19 atha taṃ sādhupāśeneti dha. pāṭha .. 7-1-20 kena hetunā kenopāyena .. 7-1-21 hetumevāha agnāviti .. 7-1-22 prāptavyamavicintayanniti jha.pāṭhaḥ .. 7-1-23 plavante duḥkhārṇavaṃ taranti . majjanti ca tatraiva . vastraṃ klinnamivodake iti ṭa. pāṭhaḥ 7-1-24 utsarge prāṇotsarge .. 7-1-29 śreyaḥ paralokahitaṃ tadevā'vyayo lābhaḥ saca śatrūn hatvaiva labhya ityadhyāhṛtya yojyam . balibhyaḥ sarvebhyaḥ praśastaḥ śreṣṭhaśca syāt . śatruvadhāllokatrayepi mānyo bhavatītyarthaḥ .. 7-1-31 tyajanti nāśayanti .. 7-1-32 me putrako jīvitaṃ na samprāpsyate . guṇaṃ puṇyam . jīvaṃ jīvantam .. 7-1-33 śūlī yajñaṃ hatveti sambandhaḥ .. 7-1-35 saṃstabhya dhairyamālambya .. 7-1-36 acūcudat preritavān .. 7-1-37 daṣṭo daṣṭavān . kilbiṣaṃ cedasti tarhi prayoktureva na prayojyasya mama śarasyevetyarthaḥ .. 7-1-39 cetanatvātkilbiṣītyavaśyaṃ vadhyo'sītyarthaḥ .. 7-1-42 āyudhaṃ hi ayaskāntavatprahartāraṃ prayojayati . tenāyudhakartāpi prayojakastasya cāyaṃ kārayitā prahartukāmaḥ prayojaka ityanyonyaprayojyatvānna kasyaciddhantṛtvamityarthaḥ .. 7-1-43 samavāye samudāye .. 7-1-45 yataḥ kṛte'pi asati duṣṭe kārye doṣe hetuḥ kartā na lipyate tavamate . tasmāt corādiratraiva rājñāṃ vadhyaḥ prāyaścittī ca na syāt .. 7-1-46 kāraṇe kartari sati kuṭhārodyamanādikāryeṇa chidikriyā jāyate asatyapi kartari taruśākhāntanigharṣeṇa kāryeṇa tajjenāgninā vanadāhakriyā jāyate . tasmācchākhāyā iva mamāpi kartṛtvaṃ aprayojakatvānna doṣahetuḥ viśeṣābhāvādityarthaḥ .. 7-1-49 evamṛtvigādivadanyapreryatvānnāhaṃ kilbiṣī kintu mama prayojaka eveti bhāvaḥ .. 7-1-53 kālātmakāḥ kālasyevā''tmā svabhāvo yeṣāṃ te . kālānusāriṇa ityarthaḥ .. 7-1-57 bhāvābhāvāvaiśvaryānaiśvarye .. 7-1-63 me mayā .. 7-1-67 bho mṛtyupannagau yadi yuvāṃ kālavaśau tarhi me mama taṭastasya paropakartari harṣaḥ apakartrośca yuvayorupari dveṣo vā yatā syātāṃ tathā brūtam . etadahaṃ veditumicchāmītyadhyāhārapūrvakaṃ yojyam . evaṃ sarvasya paravaśatve upakartrapakartroḥ stutininde na syātāmiti bhāvaḥ 7-1-68 īśvarādhīno janaḥ sadasadvā kurvāṇo na stutyo na vā nindya iti bhāvaḥ .. 7-1-69 doṣeṇa yuktāviti śeṣaḥ . gantavyau jñātavyau .. 7-1-70 dharmasyārthaḥ phalaṃ tatra viṣaye .. 7-1-74 karmaiva dāyādaḥ putravattārakaṃ tadvān . karmasambandhaḥ karmaphalayogaḥ tadeva lakṣaṇaṃ puṇyapāpavattājñāpakaṃ yasya tathā .. 7-1-78 karmaiva pratyayaḥ kāraṇaṃ yeṣāṃ tān lokān svarganarakādīn .. 7-1-80 tatkarma putraśokapradam ..
12.375.9_96
śrīḥ
12.375.9_97
atha dānadharmaparva .. 1 ..
12.375.9_98
bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati gārhasthyāśrayaṇenātithisatkārasya śreyaḥsādhanatāyāṃ sudarśanopākhyānakathanam .. 1 ..
12.375.9_99
yudhiṣṭhira uvāca .
12.375.9_100
pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada .
śrutaṃ me mahadākhyānamidaṃ matimatāṃvara ..
12.375.9_101
bhūyastu śrotumicchāmi dharmārthasahitaṃ nṛpa .
kathyamānaṃ tvayā kiñcittanme vyākhyātumarhasi ..
12.375.9_102
kena mṛtyurgṛhasthena dharmamāśritya nirjitaḥ .
ityetaddharmamācakṣva tattvenāpi ca pārthiva ..
bhīṣma uvāca .
12.375.9_103
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam .
yathā mṛtyargṛhasthena dharmamāśritya nirjitaḥ ..
12.375.9_104
manoḥ prajāpate rājannikṣvākurabhavatsutaḥ .
tasya putraśataṃ jajñe nṛpateḥ sūryavarcasaḥ ..
12.375.9_105
daśamastasya putrastu daśāśvo nāma bhārata .
māhiṣmatyāmabhūdrājā dharmātmā satyavikramaḥ ..
12.375.9_106
daśāśvasya sutastvāsīdrājā paramadhārmikaḥ .
satye tapasi dāne ca yasya nityaṃ rataṃ manaḥ ..
12.375.9_107
madirāśva iti khyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ .
dhanurvede ca vede ca nirato yo'bhavatsadā ..
12.375.9_108
madirāśvasya putrastu dyutimānnāma pārthivaḥ .
mahābhāgo mahātejā mahāsatvo mahābalaḥ ..
12.375.9_109
putro dyutimatastvāsīdrājā paramadhārmikaḥ . sarvalokeṣu vikhyātaḥ suvīro nāma nāmataḥ .
dharmātmā kośavāṃścāpi devarāja ivāparaḥ ..
12.375.9_110
suvīrasya tu putro'bhūtsarvasaṅgrāmadurjayaḥ .
durjayo nāma vikhyātaḥ sarvaśastrabhṛtāṃvara ..
12.375.9_111
durjayasyendravapuṣaḥ putro'gnisadṛśadyutiḥ .
duryodhano nāma mahānrājā rājarṣisattamaḥ ..
12.375.9_112
tasyendrasamavīryasya saṅgrāmeṣvanivartinaḥ .
viṣaye vāsavastasya samyageva pravarṣati ..
12.375.9_113
ratnairdhanaiśca paśubhiḥ sasyaiścāpi pṛthagvidhaiḥ .
nagaraṃ viṣayaścāsya pratipūrṇastadā'bhavat ..
12.375.9_114
na tasya viṣaye cābhūtkṛpaṇo nāpi durgataḥ .
vyādhito vā kṛśo vā'pari tasminnābhūnnaraḥ kvacit ..
12.375.9_115
sudakṣiṇo madhuravāganasūyurjitendriyaḥ .
dharmātmā cānṛśaṃsaśca vikrānto'thāvikatthanaḥ ..
12.375.9_116
yajvā ca dānto medhāvī brahmaṇyaḥ satyasaṅgaraḥ .
na cāvamantā dātā ca vedavedāṅgapāragaḥ ..
12.375.9_117
taṃ narmadā devanadī puṇyā śītajalā śivā .
cakame puruṣavyāghraṃ svena bhāvena bhārata ..
12.375.9_118
tasyāṃ jajñe tadā nadyāṃ kanyā rājīvalocanā .
nāmnā sudarśanā rājanrūpeṇa ca sudarśanā ..
12.375.9_119
tādṛgrūpā na nārīṣu bhūtapūrvā yudhiṣṭhira .
duryodhanasutā yādṛgabhavadvaravarṇinī ..
12.375.9_120
tāmagniścakame sākṣādrājakanyāṃ sudarśanām .
svarūpaṃ dīptimatkṛtvā śaradarkasamadyuti ..
12.375.9_121
sā cāgniśaraṇe rājñaḥ śuśrūṣākṛtaniścayā .
niyuktā pitṛsandeśādārirādhayiṣuḥ śikhim ..
12.375.9_122
tasyā manoharaṃ rūpaṃ dṛṣṭvā devo hutāśanaḥ .
manmathena samādiṣṭaḥ patnītve yatate mithaḥ ..
12.375.9_123
bhaja māmanavadyāṅgi kāmātkamalalocane .
rambhoru mṛgaśāvākṣi pūrṇacandranibhānane ..
12.375.9_124
tavedaṃ padmapatrākṣaṃ mukhaṃ dṛṣṭvā manoharam .
bhrūlatālalitaṃ kāntamanaṅgo bādhate hi mām ..
12.375.9_125
lalāṭaṃ candrarekhābhaṃ śiroruhavibhūṣitam .
dṛṣṭvā te patralekhāntamanaṅgo bādhate bhṛśam ..
12.375.9_126
bālātapena tulitaṃ sasvedapulakodgamam . bimbādharoṣṭhavadanaṃ vibuddhamiva paṅkajam .
atīva cāruvibhrāntaṃ madamāvahate mama ..
12.375.9_127
dantaprakāśaniyatā vāṇī tava surakṣitā .
tāmrapallavasaṃkāśā jihveyaṃ me manoharā ..
12.375.9_128
samāḥ snigdhāḥ sujātāśca sahitāśca dvijāstava .
dvijapriye prasīdasva bhaja māṃ subhagā hyasi ..
12.375.9_129
manojñaṃ sukṛtāpāṅgaṃ mukhaṃ tava manoharam .
stanau te saṃhatau bhīru hārābharaṇabhūṣitau ..
12.375.9_130
pakvabilvapratīkāśau karkaśau saṅgamakṣamau .
gambhīranābhisubhage bhaja māṃ varavarṇini ..
bhīṣma uvāca .
12.375.9_131
saivamuktā virahite pāvakena mahātmanā .
īṣadākampahṛdayā vrīḍitā vākyamabravīt ..
12.375.9_132
nalu nāma kulīnānāṃ kanyakānāṃ viśeṣataḥ .
mātā pitā prabhavataḥ pradāne bāndhavāśca ye ..
12.375.9_133
pāṇigrahaṇamantraiśca hute caiva vibhāvasau . satāṃ madhye niviṣṭāyāḥ kanyāyāḥ śaraṇaṃ patiḥ
12.375.9_134
sā'haṃ nātmavaśā deva pitaraṃ varayasva me .
12.375.9_135
atha nāticirādrājā kālādduryodhanastadā . yajñasambhāranipuṇānmantrīnāhūya coktavān .
yajñaṃ yakṣye'hamiti vai sambhārānsambhriyantu me ..
12.375.9_136
tataḥ samāhite tasya yajñe brāhmaṇasattamaiḥ .
viprarūpī hutavaho nṛpaṃ kanyāmayācata ..
12.375.9_137
na tu rājā pradānāya tasmai bhāvamakalpayat . daridraścāsavarṇaśca mamāyamiti pārthivaḥ .
iti tasmai na vai kanyāṃ ditsāṃ cakre narādhipaḥ ..
12.375.9_138
atha dīkṣāmupetasya yajñe tasya mahātmanaḥ .
āhito havanārthāya vedyāmagniḥ praṇaśyata ..
12.375.9_139
tataḥ sa bhīto nṛpatirbhṛśaṃ pravyathitendriyaḥ . mantriṇo brāhmaṇāṃścaiva papraccha kimidaṃ bhavet .
yajñe samiddho bhagavānnaṣṭo me havyavāhanaḥ ..
12.375.9_140
sammantrakuśalaistaistairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ .
ṛtvigbhirmantrakuśalairyajyatāṃ vā hutāśanaḥ ..
12.375.9_141
atha ṛksāmayajuṣāṃ brāhmaṇairvedapāragaiḥ .
vedatatvārthakuśalaistataḥ somapuraskaraiḥ ..
12.375.9_142
guhyaiśca nāmabhiḥ sarvairāhūto havyavāhanaḥ .
svarūpaṃ dīptimatkṛtvā śaradarkasamadyutiḥ ..
12.375.9_143
tato mahātmā tānāha dahano brāhmaṇarṣabhān .
varayāmyātmano'rthāya duryodhanasutāmiti ..
12.375.9_144
tataste kalyamutthāya tasmai rājñe nyavedayan .
brāhmaṇā vismitāḥ sarve yaduktaṃ citrabhānunā ..
12.375.9_145
tataḥ sa rājā tacchrutvā vacanaṃ brahmavādinām .
avāpya paramaṃ harṣaṃ tatheti prāha buddhimān ..
12.375.9_146
ayācata ca taṃ śulkaṃ bhagavantaṃ vibhāvasum .
nityaṃ sānnidhyamiha te citrabhāno bhavediti ..
12.375.9_147
tamāha bhagavānagnirevamastviti pārthivam .
tataḥ sānnidhyamadyāpi māhiṣmatyāṃ vibhāvasoḥ ..
dṛṣṭaṃ hi sahadevena diśaṃ vijayatā ca tat .
12.375.9_148
tatastāṃ samalaṅkṛtya kanyāmahatavāsasam .
dadau duryodhano rājā pāvakāya mahātmane ..
12.375.9_149
pratijagrāha cāgnistu rājakanyāṃ sudarśanām .
vidhinā vedadṛṣṭena vasordhārāmivādhvare ..
12.375.9_150
tasyā rūpeṇa śīlena kulena vapuṣā śriyā .
abhavatprītimānagnirgarbhaṃ cāsyāṃ samādadhe ..
12.375.9_151
tasyāḥ samabhavatputro nāmnā'gneyaḥ sudarśanaḥ ..
12.375.9_152
sudarśanastu rūpeṇa pūrṇendusadṛśopamaḥ .
śiśurevādhyagātsarvaṃ paraṃ brahma sanātanam ..
12.375.9_153
athaughavānnāma nṛpo nṛgasyāsītpitāmahaḥ .
tasyāpyoghavatī kanyā putraścaugharatho'bhavat ..
12.375.9_154
tāmoghavāndadau tasmai svayamoghavatīṃ sutām .
sudarśanāya viduṣe bhāryārthe devarūpiṇīm ..
12.375.9_155
sa gṛhasthāśramaratastayā saha sudarśanaḥ .
kurukṣetre'vasadrājannoghavatyā samanvitaḥ ..
12.375.9_156
gṛhasthaścāvajeṣyāmi mṛtyumityeva sa prabho .
pratijñāmakaroddhīmāndīptatejā viśāmpate ..
12.375.9_157
tāmevaughavatīṃ rājansa pāvakasuto'bravīt .
atitheḥ pratikūlaṃ te na kartavyaṃ kathañcana ..
12.375.9_158
yenayena ca tuṣyeta nityameva tvayā'tithiḥ .
apyātmanaḥ pradānena na te kāryā vicāraṇā ..
12.375.9_159
etadvrataṃ mama sadā hṛdi samparivartate .
gṛhasthānāṃ ca suśroṇi nātithervidyate param ..
12.375.9_160
pramāṇaṃ yadi vāmoru vacaste mama śobhane .
idaṃ vacanamavyagrā hṛdi tvaṃ dhārayeḥ sadā ..
12.375.9_161
niṣkrānte mayi kalyāṇi tathā sannihite'naghe .
nātithiste'vamantavyaḥ pramāṇaṃ yadyahaṃ tava ..
12.375.9_162
tamabravīdoghavatī tathā mūrdhni kṛtāñjaliḥ .
na me tvadvacanātkiñcinna kartavyaṃ kathañcana ..
12.375.9_163
jigīṣamāṇastu gṛhe tadā mṛtyuḥ sudarśanam .
pṛṣṭhato'nvagamadrājanrandhrānveṣī tadā sadā ..
12.375.9_164
idhmārthaṃ tu gate tasminnagriputre sudarśane .
atidhirbrāhmaṇaḥ śrīmāṃstāmāhaughavatīṃ tadā ..
12.375.9_165
ātithyaṃ kṛtamicchāmi tvayā'dya varavarṇini .
pramāṇaṃ yadi dharmaste gṛhasthāśramasammataḥ ..
12.375.9_166
ityuktā tena vipreṇi rājaputrī yaśasvinī .
vidhinā pratijagrāha vedoktena viśāṃpate ..
12.375.9_167
āsanaṃ caiva pādyaṃ ca tasmai dattvā dvijātaye .
provācaughavatī vipraṃ kenārthaḥ kiṃ dadāmi te ..
12.375.9_168
tāmabravīttato vipro rājaputrīṃ sudarśanām .
tvayā mamārthaḥ kalyāṇi nirviśaṅkaitadācara ..
12.375.9_169
yadi pramāṇaṃ dharmaste gṛhasthāśramasammataḥ .
pradānenātmano rājñi kartumarhasi me priyam ..
12.375.9_170
sa tayā chandyamāno'nyairīpsitairnṛpakanyayā .
nānyamātmapradānātsa tasyā vavre paraṃ dvijaḥ ..
12.375.9_171
sā tu rājasutā smṛtvā bharturvacanamāditaḥ .
tatheti lajjamānā sā tamuvāca dvijarṣabham ..
12.375.9_172
tato vihasya viprarṣiḥ sā caivopaviveśa ha .
saṃsmṛtya bharturvacanaṃ gṛhasthāśramakāṅkṣiṇaḥ ..
12.375.9_173
athedhmānsamupādāya sa pāvakirupāgamat .
mṛtyunā raudrabhāvena nityaṃ bandhurivānvitaḥ ..
12.375.9_174
tatastvāśramamāgamya sa pāvakasutastadā .
tāṃ vyājahāraughavatīṃ kvāsi yāteti cāsakṛt ..
12.375.9_175
tasmai prativacaḥ sā tu bhartre na pradadau tadā .
karābhyāṃ tena vipreṇa spṛṣṭā bhartṛvratā satī ..
12.375.9_176
ucchiṣṭā'smīti manvānā lajjitā bhartureva ca .
tūṣṇīṃbhūtā'bhavatsādhvī viprakopācca śaṅkitā ..
12.375.9_177
atha tāṃ kinviti punaḥ provāca sa sudarśanaḥ .
kva sā sādhvī kva sāyātā garīya kimato mama ..
12.375.9_178
pativratā satyaśīlā nityaṃ caivārjave ratā .
kathaṃ na pratyudetyadya smayamānā yathāpuram ..
12.375.9_179
uṭajasthastu taṃ vipraḥ pratyuvāca sudarśanam .
atithiṃ viddhi samprāptaṃ brāhmaṇaṃ pāvake ca mām ..
12.375.9_180
anayā chandyamāno'haṃ bhāryayā tava sattama .
taistairatithisatkārairbrahmanneṣā vṛtā mayā ..
12.375.9_181
ātmapradānavidhinā māmarcati śubhānanā .
anūrūpaṃ yadatrānyattadbhavānkartumarhati ..
12.375.9_182
kūṭamudgarahastastu mṛtyustaṃ vai samanvagāt .
hīnapratijñamatraivaṃ vadhiṣyāmīti cintayan ..
12.375.9_183
sudarśanastu manasā karmaṇā cakṣuṣā girā .
tyakterṣyastyaktamanyuśca smayamāno'bravīdidam ..
12.375.9_184
surataṃ te'stu viprāgrya prītirhi paramā mama .
gṛhasthasya hi dharmo'gryaḥ samprāptātithipūjanam ..
12.375.9_185
atithiḥ pūjito yasya gṛhasthasya tu gacchati .
nānyastasmātparo dharma iti prāhurmanīṣiṇaḥ ..
12.375.9_186
prāṇāśca mama dārāśca yaccānyadvidyate vasu .
atithibhyo mayā deyamiti me vratamāhitam ..
12.375.9_187
niḥsandigdhaṃ yathā vākyametanme samudāhṛtam .
tenāhaṃ vipra satyena svayamātmānamālabhe ..
12.375.9_188
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam .
buddhirātmā manaḥ kālo diśaścaiva guṇā daśa ..
12.375.9_189
nityameva hi paśyanti dehināṃ dehasaṃśritāḥ .
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāpi karma karmavatāṃvara ..
12.375.9_190
yathaiṣā nānṛtā vāṇī mayā'dya samudīritā .
tena satyena māṃ devāḥ pālayantu dahantu vā ..
First 200 of 17,911 passages. Read on
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Brahmavaivartapurāṇa (another edition) — Sanskrit