The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.210
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 12.210
- Language
- Sanskrit
12.210.1
yudhiṣṭhira uvāca |
yogaṃ me paramaṃ tāta mokṣasya vada bhārata |
tamahaṃ tattvato jñātumicchāmi vadatāṃ vara ||
12.210.2
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha ||
12.210.3
kaścidbrāhmaṇamāsīnamācāryamṛṣisattamam |
tejorāśiṃ mahātmānaṃ satyasandhaṃ jitendriyam ||
12.210.4
śiṣyaḥ paramamedhāvī śreyo'rthī susamāhitaḥ |
caraṇāvupasaṅgṛhya sthitaḥ prāñjalirabravīt ||
12.210.5
upāsanātprasanno'si yadi vai bhagavanmama |
saṃśayo me mahānkaścit tanme vyākhyātumarhasi |
kutaścāhaṃ kutaśca tvaṃ tatsamyagbrūhi yatparam ||
12.210.6
kathaṃ ca sarvabhūteṣu sameṣu dvijasattama |
samyagvṛttāni vartante viparātāḥ kṣayodayāḥ ||
12.210.7
vedeṣu cāpi yadvākyaṃ laukikaṃ vyāpakaṃ ca yat |
etadvidvan yathātattvaṃ sarvaṃ vyākhyātumarhasi ||
12.210.8
gururuvāca |
śṛṇu śiṣya mahāprājña brahma guhyamidaṃ param |
adhyātmaṃ sarvavidyānāmāgamānāṃ ca yadvasu ||
12.210.9
vāsudevaḥ paramidaṃ viśvasya brahmaṇo mukham |
satyaṃ jñānamatho yajñastitikṣā dama ārjavam ||
12.210.10
puruṣaṃ sanātanaṃ viṣṇuṃ yaṃ taṃ vedavido viduḥ |
svargapralayakartāramavyaktaṃ brahma śāśvatam ||
12.210.11
tadidaṃ brahma vārṣṇeyamitihāsaṃ śṛṇuṣva me |
brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ śrāvyo rājanyaḥ kṣatriyaistathā ||
12.210.12
vaiśyo vaiśyaistathā śrāvyaḥ śūdraḥ śūdrairmahāmanāḥ |
māhātmyaṃ devadevasya viṣṇoramitatejasaḥ ||
12.210.13
arhastvamasi kalyāṇaṃ vārṣṇeyaṃ śṛṇu yatparam |
kālacakramanādyantaṃ bhāvābhāvasvalakṣaṇam ||
12.210.14
trailokyaṃ sarvabhūteśe cakravatparivartate |
yattadakṣaramavyaktamamṛtaṃ brahma śāśvatam |
vadanti puruṣavyāghra keśavaṃ puruṣarṣabham ||
12.210.15
pitṝndevānṛṣīṃścaiva tathā vai yakṣarākṣasān |
nāgāsuramanuṣyāṃśca sṛjate paramo'vyayaḥ ||
12.210.16
tathaiva vedaśāstrāṇi lokadharmāṃśca śāśvatān |
pralayaṃ prakṛtiṃ prāpya yugādau sṛjate punaḥ ||
12.210.17
yathārtāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye |
dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu ||
12.210.18
atha yadyadyadā bhāti kālayogādyugādiṣu |
tattadutpadyate jñānaṃ lokayātrāvidhānajam ||
12.210.19
yugānte'ntarhitānvedānsetihāsān maharṣayaḥ |
lebhire tapasā pūrvamanujñātāḥ svayambhuvā ||
12.210.20
vedavidveda bhagavān vedāṅgāni bṛhaspatiḥ |
bhārgavo nītiśāstraṃ tu jagāda jagato hitam ||
12.210.21
gāndharvaṃ nārado veda bharadvājo dhanurgraham |
devarṣicaritaṃ gārgyaḥ kṛṣṇātreyaścikitsitam ||
12.210.22
nyāyatantrāṇyanekāni taistairuktāni vādibhiḥ |
hetvāgamasadācārairyaduktaṃ tadupāsyatām ||
12.210.23
anādyaṃ tatparaṃ brahma na devā narṣayo viduḥ |
ekastadveda bhagavān dhātā nārāyaṇaḥ prabhuḥ ||
12.210.24
nārāyaṇādṛṣigaṇāstathā mukhyāḥ surāsurāḥ |
rājarṣayaḥ purāṇāśca paramaṃ duḥkhabheṣajam ||
12.210.25
puruṣādhiṣṭhitān bhāvān prakṛtiḥ sūyate yadā |
hetuyuktamataḥ pūrvaṃ jagatsamparivartate ||
12.210.26
dīpādanye yathā dīpāḥ pravartante sahasraśaḥ |
prakṛtiḥ sūyate tadvadānantyānnāpacīyate ||
12.210.27
avyaktātkarmajā buddhirahaṅkāraṃ prasūyate |
ākāśaṃ cāpyahaṅkārādvāyurākāśasambhavaḥ ||
12.210.28
vāyostejastataścāpa adbhyo'tha vasudhodgatā |
mūlaprakṛtayo hyaṣṭau jagadetāsvavasthitam ||
12.210.29
jñānendriyāṇyataḥ pañca pañca karmendriyāṇyapi |
viṣayāḥ pañca caikaṃ ca vikāre ṣoḍaśaṃ manaḥ ||
12.210.30
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ jñānendriyāṇyatha |
pādau pāyurūpasthaśca hastau vākkarmaṇī api ||
12.210.31
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca |
vijñeyaṃ vyāpakaṃ cittaṃ teṣu sarvagataṃ manaḥ ||
12.210.32
rasajñāne tu jihveyaṃ vyāhṛte vāk tathocyate |
indriyairvividhairyuktaṃ sarvaṃ vyaktaṃ manastathā ||
12.210.33
vidyāttu ṣoḍaśaitāni daivatāni vibhāgaśaḥ |
deheṣu jñānakartāramupāsīnamupāsate ||
12.210.34
tadvatsomaguṇā jihvā gandhastu pṛthivīguṇaḥ |
śrotaṃ nabhoguṇaṃ caiva cakṣuragnerguṇastathā |
sparśaṃ vāyuguṇaṃ vidyātsarvabhūteṣu sarvadā ||
12.210.35
manaḥ sattvaguṇaṃ prāhuḥ sattvamavyaktajaṃ tathā |
sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tasmādbuddhyeta buddhimān ||
12.210.36
ete bhāvā jagatsarvaṃ vahanti sacarācaram |
śritā virajasaṃ devaṃ yamāhuḥ prakṛteḥ param ||
12.210.37
navadvāraṃ puraṃ puṇyametairbhāvaiḥ samanvitam |
vyāpya śete mahānātmā tasmātpuruṣa ucyate ||
12.210.38
ajaraḥ so'maraścaiva vyaktāvyaktopadeśavān |
vyāpakaḥ saguṇaḥ sūkṣmaḥ sarvabhūtaguṇāśrayaḥ ||
12.210.39
yathā dīpaḥ prakāśātmā hrasvo vā yadi vā mahān |
jñānātmānaṃ tathā vidyāt puruṣaṃ sarvajantuṣu ||
12.210.40
śrotraṃ vedayate vedyaṃ sa śṛṇoti sa paśyati |
kāraṇaṃ tasya deho'yaṃ sa kartā sarvakarmaṇām ||
12.210.41
agnirdārugato yadvadbhinne dārau na dṛśyate |
tathaivātmā śarīrastho yogenaivātra dṛśyate ||
12.210.42
agniryathā hyupāyena mathitvā dāru dṛśyate |
tathaivātmā śarīrastho yogenaivātra dṛśyate ||
12.210.43
nadīṣvāpo yathā yuktā yathā sūrye marīcayaḥ |
santatatvād yathā yānti tathā dehāḥ śarīriṇām ||
12.210.44
svapnayoge yathaivātmā pañcendriyasamāyutaḥ |
dehamutsṛjya vai yāti tathaivātmopalabhyate ||
12.210.45
karmaṇā bādhyate rūpaṃ karmaṇā copalabhyate |
karmaṇā nīyate'nyatra svakṛtena balīyasā ||
12.210.46
sa tu dehādyathā dehaṃ tyaktvā'nyaṃ pratipadyate |
tathā'nyaṃ sampravakṣyāmi bhūtagrāmaṃ svakarmajam ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (4)
- Nyāyabhāṣya (complete text) — Sanskrit
- Tarkakutūhala — Viśveśvara Paṇḍita, Sanskrit
- Tarkakutūhala — Viśveśvara Pandeya 1730, Sanskrit
- Vedāntatattvāloka — Ānandagiri, Sanskrit