Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.210

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 12.210

Language
Sanskrit

12.210.1

yudhiṣṭhira uvāca |
yogaṃ me paramaṃ tāta mokṣasya vada bhārata |
tamahaṃ tattvato jñātumicchāmi vadatāṃ vara ||

12.210.2

bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha ||

12.210.3

kaścidbrāhmaṇamāsīnamācāryamṛṣisattamam |
tejorāśiṃ mahātmānaṃ satyasandhaṃ jitendriyam ||

12.210.4

śiṣyaḥ paramamedhāvī śreyo'rthī susamāhitaḥ |
caraṇāvupasaṅgṛhya sthitaḥ prāñjalirabravīt ||

12.210.5

upāsanātprasanno'si yadi vai bhagavanmama |
saṃśayo me mahānkaścit tanme vyākhyātumarhasi |
kutaścāhaṃ kutaśca tvaṃ tatsamyagbrūhi yatparam ||

12.210.6

kathaṃ ca sarvabhūteṣu sameṣu dvijasattama |
samyagvṛttāni vartante viparātāḥ kṣayodayāḥ ||

12.210.7

vedeṣu cāpi yadvākyaṃ laukikaṃ vyāpakaṃ ca yat |
etadvidvan yathātattvaṃ sarvaṃ vyākhyātumarhasi ||

12.210.8

gururuvāca |
śṛṇu śiṣya mahāprājña brahma guhyamidaṃ param |
adhyātmaṃ sarvavidyānāmāgamānāṃ ca yadvasu ||

12.210.9

vāsudevaḥ paramidaṃ viśvasya brahmaṇo mukham |
satyaṃ jñānamatho yajñastitikṣā dama ārjavam ||

12.210.10

puruṣaṃ sanātanaṃ viṣṇuṃ yaṃ taṃ vedavido viduḥ |
svargapralayakartāramavyaktaṃ brahma śāśvatam ||

12.210.11

tadidaṃ brahma vārṣṇeyamitihāsaṃ śṛṇuṣva me |
brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ śrāvyo rājanyaḥ kṣatriyaistathā ||

12.210.12

vaiśyo vaiśyaistathā śrāvyaḥ śūdraḥ śūdrairmahāmanāḥ |
māhātmyaṃ devadevasya viṣṇoramitatejasaḥ ||

12.210.13

arhastvamasi kalyāṇaṃ vārṣṇeyaṃ śṛṇu yatparam |
kālacakramanādyantaṃ bhāvābhāvasvalakṣaṇam ||

12.210.14

trailokyaṃ sarvabhūteśe cakravatparivartate |
yattadakṣaramavyaktamamṛtaṃ brahma śāśvatam |
vadanti puruṣavyāghra keśavaṃ puruṣarṣabham ||

12.210.15

pitṝndevānṛṣīṃścaiva tathā vai yakṣarākṣasān |
nāgāsuramanuṣyāṃśca sṛjate paramo'vyayaḥ ||

12.210.16

tathaiva vedaśāstrāṇi lokadharmāṃśca śāśvatān |
pralayaṃ prakṛtiṃ prāpya yugādau sṛjate punaḥ ||

12.210.17

yathārtāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye |
dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu ||

12.210.18

atha yadyadyadā bhāti kālayogādyugādiṣu |
tattadutpadyate jñānaṃ lokayātrāvidhānajam ||

12.210.19

yugānte'ntarhitānvedānsetihāsān maharṣayaḥ |
lebhire tapasā pūrvamanujñātāḥ svayambhuvā ||

12.210.20

vedavidveda bhagavān vedāṅgāni bṛhaspatiḥ |
bhārgavo nītiśāstraṃ tu jagāda jagato hitam ||

12.210.21

gāndharvaṃ nārado veda bharadvājo dhanurgraham |
devarṣicaritaṃ gārgyaḥ kṛṣṇātreyaścikitsitam ||

12.210.22

nyāyatantrāṇyanekāni taistairuktāni vādibhiḥ |
hetvāgamasadācārairyaduktaṃ tadupāsyatām ||

12.210.23

anādyaṃ tatparaṃ brahma na devā narṣayo viduḥ |
ekastadveda bhagavān dhātā nārāyaṇaḥ prabhuḥ ||

12.210.24

nārāyaṇādṛṣigaṇāstathā mukhyāḥ surāsurāḥ |
rājarṣayaḥ purāṇāśca paramaṃ duḥkhabheṣajam ||

12.210.25

puruṣādhiṣṭhitān bhāvān prakṛtiḥ sūyate yadā |
hetuyuktamataḥ pūrvaṃ jagatsamparivartate ||

12.210.26

dīpādanye yathā dīpāḥ pravartante sahasraśaḥ |
prakṛtiḥ sūyate tadvadānantyānnāpacīyate ||

12.210.27

avyaktātkarmajā buddhirahaṅkāraṃ prasūyate |
ākāśaṃ cāpyahaṅkārādvāyurākāśasambhavaḥ ||

12.210.28

vāyostejastataścāpa adbhyo'tha vasudhodgatā |
mūlaprakṛtayo hyaṣṭau jagadetāsvavasthitam ||

12.210.29

jñānendriyāṇyataḥ pañca pañca karmendriyāṇyapi |
viṣayāḥ pañca caikaṃ ca vikāre ṣoḍaśaṃ manaḥ ||

12.210.30

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ jñānendriyāṇyatha |
pādau pāyurūpasthaśca hastau vākkarmaṇī api ||

12.210.31

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca |
vijñeyaṃ vyāpakaṃ cittaṃ teṣu sarvagataṃ manaḥ ||

12.210.32

rasajñāne tu jihveyaṃ vyāhṛte vāk tathocyate |
indriyairvividhairyuktaṃ sarvaṃ vyaktaṃ manastathā ||

12.210.33

vidyāttu ṣoḍaśaitāni daivatāni vibhāgaśaḥ |
deheṣu jñānakartāramupāsīnamupāsate ||

12.210.34

tadvatsomaguṇā jihvā gandhastu pṛthivīguṇaḥ |
śrotaṃ nabhoguṇaṃ caiva cakṣuragnerguṇastathā |
sparśaṃ vāyuguṇaṃ vidyātsarvabhūteṣu sarvadā ||

12.210.35

manaḥ sattvaguṇaṃ prāhuḥ sattvamavyaktajaṃ tathā |
sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tasmādbuddhyeta buddhimān ||

12.210.36

ete bhāvā jagatsarvaṃ vahanti sacarācaram |
śritā virajasaṃ devaṃ yamāhuḥ prakṛteḥ param ||

12.210.37

navadvāraṃ puraṃ puṇyametairbhāvaiḥ samanvitam |
vyāpya śete mahānātmā tasmātpuruṣa ucyate ||

12.210.38

ajaraḥ so'maraścaiva vyaktāvyaktopadeśavān |
vyāpakaḥ saguṇaḥ sūkṣmaḥ sarvabhūtaguṇāśrayaḥ ||

12.210.39

yathā dīpaḥ prakāśātmā hrasvo vā yadi vā mahān |
jñānātmānaṃ tathā vidyāt puruṣaṃ sarvajantuṣu ||

12.210.40

śrotraṃ vedayate vedyaṃ sa śṛṇoti sa paśyati |
kāraṇaṃ tasya deho'yaṃ sa kartā sarvakarmaṇām ||

12.210.41

agnirdārugato yadvadbhinne dārau na dṛśyate |
tathaivātmā śarīrastho yogenaivātra dṛśyate ||

12.210.42

agniryathā hyupāyena mathitvā dāru dṛśyate |
tathaivātmā śarīrastho yogenaivātra dṛśyate ||

12.210.43

nadīṣvāpo yathā yuktā yathā sūrye marīcayaḥ |
santatatvād yathā yānti tathā dehāḥ śarīriṇām ||

12.210.44

svapnayoge yathaivātmā pañcendriyasamāyutaḥ |
dehamutsṛjya vai yāti tathaivātmopalabhyate ||

12.210.45

karmaṇā bādhyate rūpaṃ karmaṇā copalabhyate |
karmaṇā nīyate'nyatra svakṛtena balīyasā ||

12.210.46

sa tu dehādyathā dehaṃ tyaktvā'nyaṃ pratipadyate |
tathā'nyaṃ sampravakṣyāmi bhūtagrāmaṃ svakarmajam ||

Other recensions (1)

Linked texts (4)