Vidyaparinayanataka (Anandaramamakhin) 6
Vidyāpariṇayanāṭaka (Ānandarāmamakhin) 6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.3 — 4 parts
- 6.5 — 4 parts
- 6.7 — 8 parts
- 6.15 — 2 parts
- 6.21 — 5 parts
- 6.23 — 2 parts
- 6.26 — 2 parts
- 6.28 — 4 parts
- 6.29 — 4 parts
- 6.32 — 4 parts
- 6.33 — 4 parts
6.1
cittaśarmā—adya khalu daharopāsanādibhiḥ saha vidyādarśanaprabhṛtinikāmamasvasthahṛdayo mahārājaḥ | tathā hi
viśleṣavyathayā cireṇa hṛdadyānusyūtayā karśito
niśvāsena ghanoṣmaṇā malinayannoṣṭhaṃ nisargāruṇam
pramlāyanmukhapaṅkajo na bhajate nirveśaleśaṃ manāgantaḥ koṭaralagnapāvaka iva śrīkhaṇḍaśākhī cirāt
6.2
evameva mahārājadarśanaprabhṛti sā vidyāpi nitāntaduḥsahena virahasaṃtāpena
paribhūyata iti bahudhā śrūyate | tathā hi
naidāghoṣmanimīladutpaladalacchāyāmuṣī cakṣuṣo
jyotsnāhīnaśaratsudhākarasakhaṃ vītaprasādaṃ mukham
udbhūtaprasaveva lodhralatikā dhatte tanuḥ pāṇḍutāmaṅgairaivamanaṅgatantralalitairāste vinidrā ciram
6.3
api ca
ālībhiḥ kila śāyitā marakatasnigdhe nalinyā dale
pāthovinduriva prakāmataralā bālādhikaṃ mlāyati
siktāścandanavindavaśrucurāyante stanābhogayormuktā bhānti ca sudhruvaḥ stavakayoḥ saktā milindā iva
6.3.p1
ato na vilambasahā daśeyamasyā iti karuṇayā maitrīmukhādabhidhāya
preṣitam | tadanayoritaretaraprarocanaviṣaye yatno na vidheya eva | paraṃ tvasūyābhihitavṛttāntaśravaṇaprabhṛti nitāntaparikupitā tāvadvidyā kathamiva samādheyā syāt | (vicintya |) hanta, labdho'yamupāyaḥ | tadevaṃ samādhāsye
(agrato'valokya |) kathamasūyā
6.3.p2
tataḥ praviśatyasūyā
6.3.p3
asūyā—prepitāsmi devyāhamavidyayā cittaśarmāṇamabhidhātum | tamahaṃ
kva paśyāmi | (purato'valokya |) diṣṭyā so'yamita evābhivartate cittaśarmā
yāvadenamupasarpāmi | (upasṛtya |) ārya, devī samājñāpayati—'vayasya,
tadevaṃ devo mayi vimukhatāṃ pratipadyamāno vimatāsakta eva nanu śāṭhyamavalambate | bhavatāpi na khalu kaścidihopāyaścintyate' iti
cittaśarmā—aye, madvacanāducyatāṃ devī
asūyā—kimiti
cittaśarmā—prakṛtikopanāyāstava nikāmakārkaśyena vairasyamupalabhya
nirvaiṇṇaḥ svayamapi rājā 'bṛhadāraṇyaparisare kutrāpi śivakṣetrādiṣu tāpasaiḥ saha ciraṃ nivatsyāmi' iti cintayannāste | tvaṃ punarevaṃ māmupālabhase
kimahaṃ karomi | bhavatu | kriyatāmevam | 'tvayā kaṃcitkālaṃ saha parivāreṇa
kopāgāramanupraviśya sthīyatām | rājaiva yadi prasādāya kadācidāgacchettadāpi saralatayā jhaṭiti prasādo na karaṇīyaḥ | tadupari sakalamahameva
samīkariṣyāmi' iti
asūyā—yadājñāpayatyāryaḥ | (iti niṣkrāntā |)
cittaśarmā—yāvadahamapi vijane śṛṅgāravane madanaparyākulasya vayasyasya mahārājasya parisaravartī bhavāmi | (iti niṣkrāntaḥ |)
praveśakaḥ
6.3.p4
tataḥ praviśati krodhāgāraṃ saparivārā devī
6.4
devī—sakhi viṣayavāsane, kiyadanusṛto'pi devo mayi virasahṛdaya
eva | tathā hi
yātaṃ tatpraṇayānubandhi garimāsphītaṃ mayi prekṣaṇaṃ
pṛṣṭaṃ cetprativakti kiṃcana parāsaktaṃ vikarṣanmanaḥ
abhyāśāgatamuttamarṇamiva māmabhyāgatāmīkṣate
cetaḥ kṛntati nīrasānulapanairbāhyopacārairapi
6.5
pratyuta ‘tāpasādhiṣṭhiteṣvaraṇyeṣu tapaścarāmi’ iti vadati | kimatra
kartavyam
viṣayavāsanā—devi, mā bhaiṣīḥ | yataścittaśarmāyamasmākamanukūlastiṣṭhati
devī—(vicintya |) ‘teṣu teṣu siddhakṣetreṣu tapaścaraṇāya gate rājani
parā śivabhaktirupetya kadācittayā saha saṃghaṭṭanāya yatnaṃ kariṣyati’ iti
cintātulitaṃ mama hṛdayam
viṣayavāsanā—sakhi, tatrāpi kiṃcitpratividhānamadhyavasitamasti
devī—kathamiva
viṣayavāsanā—
bhavadanabhimatāyā devi tasyāstu bhakteranabhimatavidhānā tāmasī rājasī ca
pracarati śivabhaktiste mamāpyantaraṅge
jhaṭiti vighaṭayiṣye tanmukhāttatprayatnam
6.5.p1
tadenayoḥ samutsāhanāya samaye rājasaṃmukhīkaraṇāya ca sadya eva visṛjyatāmasūyā
devī—samyaguṃcitameva cintitam | asūye, sapadi vedāraṇyamadhigamya
tatra vinayena tāmasarājasaśivabhaktayoḥ savidhamupasṛtya maddvacanādbrūhi—
‘yadi khalu tatra jīvarājaḥ samāgacchati tamabhimukhīkṛtya bhavadvidheyeṣu kāmyakriyopāsanādiṣveva saṃnahanīyaḥ' iti
asūyā—yadādiśati bhaṭṭinī | (iti niṣkrāmati |)
devī—viṣayavāsane, taditaḥ paramānukūlyamupāgata eva mahārājaḥ
6.5.p2
tataḥ praviśati cittaśarmaṇā saha rājā
6.5.p3
rājā—sakhe cittaśarman, api nāma mayā prasāditāpi devī māmavadhīrya
kopāgāra eva nivaset
cittaśarmā—kaḥ saṃdehaḥ | duṣpariharatayā tathātibhūmiṃ gamito hi
mayā tadīyakopaḥ | yathā svāmikāryamanantarāyameva saṃpadyeta
rājā—bhavatu | yāvadenāmupasarpāmi | (upasarpati |)
6.5.p4
devī rājānamavalokya mukhaṃ pairāvartya tiṣṭhati
6.6
rājā—
visṛja sutanu maunaṃ vissaredaṃ vyalīkaṃ
praṇayiṣu nanu kopaḥ padmapatrodabinduḥ
adhara iva kimetadvāṃgamabhyeti cakṣurgamaya hṛdayamenaṃ gāhamānā sukhāni
6.7
devī—sakhi viṣayavāsane,
kimetairāyāsairvrajatu sa yatheṣṭaṃ mama kila
svabhāvo'yaṃ kīdṛkpraṇayapadabhūte'pi viṣaye
manāgdṛṣṭe śāṭhye madhuni viṣasaṃpṛkta iva me
kṣaṇadhvastaprema prasarati punarnātu na manaḥ
6.7.p1
rājā—hanta, kiyadanunītāpi preyasī na prakṛtimāpadyate
6.7.p2
devī tamanālokayantyeva sabhrukuṭi cittaśarmāṇaṃ paśyati
6.7.p3
cittaśarmā—(sākūtam |) devi, prasīda prasīda | bhavadadhīna eva rājā
nanu cirāya nirvidyate
rājā—hanta, kiyadanusṛtāpi nitāntavimukhī māmavadhīrayatyeva | tadahamitaḥparamaraṇyeṣu kuhacidāśrameṣu tāpasaiḥ saha nivṛttyunmukha eva tapaścareyam | (iti sakopāṭopaṃ parāvṛtya gacchati |)
6.7.p4
cittaśarmā devīṃ saṃjñāpya rājānamanusarati
6.7.p5
devī—ayi pravṛtte, vayamapi tadanālakṣitā eva rājānamanusarāmaḥ
pravṛttiḥ—ucitamāha devī
rājā—kaḥ ko'tra bhoḥ
6.7.p6
praviśya
6.7.p7
dauvārikaḥ—ayamasmi
rājā—saṃkalpa, vedāraṇyamārgamādeśaya
saṃkalpaḥ—ita ito devaṃ
6.7.p8
sarve vedāraṇyagamanaṃ nāṭayanti
6.8
rājā—(janāntikam |)
satyaṃ naiva sukhaṃ kadācidanayā jāyeta na pratyuta
pratyūhaḥ prakṛtasya sāṃpratamasāvuccaistaraśreyasaḥ
tyaktavyā mahatī rujeva bahunā yatnena daivādasāvasmānutsṛjati svayaṃ yadi nanu dhvastāni duḥkhāni naḥ
6.9
cittaśarmā—vayasya, tadetatprakaraṇaṃ ca bhavadāśrayaṃ ca vijānatayaiva
mayā kṛtamevaṃsaṃvidhānam
rājā—sakhe cittaśarman, ayi nāma hṛdayānandacandrikapriyatamamayātra samadhigamyeta
cittaśarmā—kaḥ saṃdehaḥ | aghaṭitaghaṭanāpaṭīyasi bhavadabhyudayaikātāne
mayi tava sacive jāgrati kimiva nādhigamyeta | śṛṇu tāvat
saṃdiśye yadi vatsalena bhavatā kāryeṣu keṣvapyahaṃ
kuryāmeva hi mandarasya śikhayā meroḥ śikhāgranthanam
tailaṃ pāṇitale nighṛṣya sikatā nipyandayeyaṃ kṣaṇātkāntāsaṃghaṭanaṃ mithaḥ sarasatāsaṃpādanaṃ me kiyat
6.10
rājā—sakhe, tvayi sarvamupapadyata eva | (smaraṇamabhinīya |)
nirvyājopanamaddayāsaralayā bhaktyā kimapyadbhutaṃ
kanyaratnamadarśi tattaḍidivākāśe vilipye punaḥ
kiṃ nu svapnaviśeṣa eṣa manasaḥ kaścidvikāro'thavā
tattvaṃ tasya na vedmi tatpariṇaye puṣṇāti tṛṣṇāṃ manaḥ
6.11
api ca
citreṇāpahṛtaṃ tadākṛtimatī cittaṃ mamārthaṃ sakhe
bhūyaḥ sā mama bhāgyato nayanayoḥ panthānamāsāditā
niḥśeṣaṃ tadapāharadvidhumukhī sarvaiḥ sahaivendriyaiḥ
prāṇā eva luṭhanti kevalamime gātreṣu me saṃditāḥ
6.12
sakhe cittaśarman, api nāma tadenāmadhikṛtya samavakarṇitā kāpi vārtā
cittaśarmā—atha kim
rājā—vayasya, kathaya kathaya
cittaśarmā—adya kila tatrabhavatyā prahitā muditā māmupetya tadvacanādabhihitavatī | yathā kila—'aye cittaśarman, jīvarājasya vidyābhilāṣajanitavirahasaṃtāpātiśayaḥ satsaṅgena yathāvadihābhimataḥ | śruta eva
khalu bhavatā maitrīmukhena jīvarājavirahakhedaparibhavo vidyāyā api | tadevamubhayānurāge parāṃ koṭimadhirohati kāryasya vilambanamanucitameva | ataḥ
kathamapi jīvarājo vedāraṇyaparabhāgamacireṇaiva prāpaṇīyaḥ | ahamapi tadāgamanasamanantarameva kāryasya siddhaye kṛtasaṃdhānā bhavāmi | anyadapi kiṃcidiha kāryamāvaśyakamabhidhīyate | tadavahitena śrotavyam—atra tāvadasadanabhimatācāre tāmasī rājasī ca śivabhaktī nikāmamojāyete | tayostāvadevaṃ hṛdayam—'āvayoriha jāgratyoravidyāyā niyogamativarteta ko nāma,
sa tāvadatra yadi vidhivihitānyanurundhīta tarhi . kāmanāmanupraveśya tamavidyāvidheyaṃ kurvahe, yadi khalu nānurundhīta tarhi . tatpratyavāya eva tamabhihatya
mohādivaśe kuryāt, īśvaro'pi kimatra kurvīta' iti | ataḥ
nahyetāmiha te nṛpaṃ sukharūcīrutpādya paryāyataḥ
karmopāsanajālake'tigahane naitatparāṇudyatām
devasyaiva hi śāsanāni vidhayo nāmāvilaṅghyā hi te
bhaktyoḥ kiṃ tu tayormanāgabhimatāvāptirna saṃpādyatām
6.13
tadarthamevaṃ karotu vayasyaḥ | yathā—
vilāseṣvāsaktiṃ vidadhadapi tadbhogavimukho
niruddhaḥ kāminyā nipuṇarasikaḥ śrotriya iva
bhajatvatrāsaktiṃ phalamanabhisaṃdhāya caritairidaṃ yāvadvidyādhigamamupadeśo'sya bhavatu
6.14
ato yāvadahaṃ nivṛtyā samamīśvarasya dauvārikamaṣṭāṅgayogaṃ prahiṇomi
tāvadiha vedāraṇyapūrvabhāga eva maheśvaraśāsanarūpā vidhayo yathāyogamanuroddhavyāḥ' iti
rājā—hanta, kiyadaనుకmpate nirupādhivatsalā bhagavatī śivabhaktirasmāsu | (purova'lokya |) hanta, dayitāviṣayakasaṃkathanarasābhiniveśavaśādanavagataviprakarṣo'yamasmābhiradhigata eva vedāraṇyabhāgaḥ | yadatra śikṣākalpādināmāno vicitragahanaramaṇīyāstadekadeśabhedā dṛśyante | (svagatam |) upapaṃnnamevaitat | sakautukamabhito vilokayan | atra kila
nādabrahmavinodinī vijayate gāndharvavidyeti 'yā
yā vidyā vijayaśriyo jananabhūścāpeṣusaṃbandhinī
jīvānandanidānapāradaguṇaprakhyāpayitrī ca yā
vidyāśeṣatayā vibhāti sakalaṃ bhaktiprabhāvānmama
6.15
cittaśarmā—kiṃ bahunā | vaiṣayikaparipoṣaṇaikarato vātsyāyanatantrasiddhānto'pi tadīyapariṇativairasyopanamadatijugupsāhitanirvedātiśayaphalitaparamārthasukhasvarūpajijñāsāmukhena vidyāśeṣatayaivādhyavasīyate
rājā—(puro'valokya |)
gāḍhodbaddhajaṭāsanīḍanibiḍavyānaṅganīḍodarakrīḍannīḍajakākalīkalakalāṭopairavikṣepiṇaḥ
deve kvāpi niviṣṭatuṣṭamanasaḥ śiṣṭā ime tāpasāḥ
saṃghībhūya samāpatanti ka ime dharmā viśuddhā iva
6.15.p1
aye vimṛśyatām—'ime ke' iti
saṃkalpaḥ—deva, saṃnihitamiha bhavantamavakarṇya puṇyābhirāśīrbhiryojayitukāmā vedāraṇyavāsinastāpasāḥ saṃprāptāḥ
cittaśarmā—(kiṃcidiva rājānamupasṛtya | janāntikam |) vayasya, mukhyādhikāratayā sādhanacatuṣṭayatvenābhimatā vivekādayo mohādibhiranabhūtatayā
bhavadupanayanāya bhagavatyā tāpasaveṣeṇa prahitāḥ
rājā—(saparitoṣam |) vayasya, tarhi vayamabhyu(pyu)pagacchāmaḥ | (ityupagacchati |)
6.15.p2
tataḥ praviśanti vivekādayastāpasāḥ
6.16
tāpasāḥ—ādiṣṭā vayamatrabhavatyā śivamattyā—'jīvarājamadhigamya
vidyāpariṇaye'dhikāranirvahaṇāya tadadṛṣṭapūrvo'yamasmābhiriha kathaṃ vidheyīkaraṇīyaḥ | athavā tadīyanarmasacivaścittaśarmā paricitapūrvaḥ, sa eva sarvamapi
naḥ saṃvidadhīta
(rājā savinayādaramupasṛtya sapraśrayāñjaliścittaśarmaṇā sahānamati |)
tāpasāḥ—rājan, mahattareṇa śreyasā yujyasva
cittaśarmā—(purato nirdiśya |)
vidyuttāṇḍavaḍambaraṃ jagadidaṃ mṛtyormukhāntargataṃ
satyajñānasukhaikarūpamamalaṃ brahmaiva tacchāśvatam
tatprāptā vayamabhyupāya iti ca prajñānasaṃśīlanādantastoṣavikāsivaktrakamalaḥ so'yaṃ vivekaḥ sudhīḥ
6.17
asya nāmani smṛte'pi moho na prabhavatyeva | (purato nirdiśya |)
ayaṃ virāgaḥ pariśuddhamūrtirlakṣkṣatabrahmapuraṃdarādiḥ
tadasya dṛṣṭyā na kuto'pi kiṃcitkaṇātkaṇīyānkanakācalo'pi
6.18
kiṃca
majjatvarṇavamelanaina jagatī kāntāraśailotkaraistruṭyadbhraśyatu cāntarikṣamamito nakṣatracandragrahaiḥ
kalpāntajvalanaḥ prasṛtya sakalaṃ sāṭopamāleḍhu vā
tattvāmarśavinodino'sya tu dṛśā lomāpi no mīyate
6.19
tadetasya saṃnidhāne kāmaḥ parāsureva | (itarato nirdiśya |)
tāvimāvaprākṛtasukhaprāpaṇakṛtaprātibhāvyau
aparimitasukṛtaparipākabhūtau śamadamau
6.20
apathavidhāvino viṣayarūpanipātakṛto
bahiravahiścarendriyakarālaturaṅgagaṇān
dṛḍhamavayamya sadguṇaśatena padaṃ paramaṃ
gamayitumīśvaraḥ śamadamapratimo na paraḥ
6.21
rājā—(svagatam) etena—'bahirindriyanigrahaḥ śamo'yam, antarindriyanigraho damo'yam' ityabhihitaṃ bhavati
cittaśarmā—vayasya, tadetairaviśliṣṭatayaiva gamyatāmiṣṭalābhāya
tvayyamībhirvṛte dṛṣṭe saṃyamīndrairvanāddhanam
nīyamānaḥ svakāryāya smaryate raghunandanaḥ
6.21.p1
avidyā—viṣayavāsane, ka ete rājānamabhitaḥ parivārya gacchanti
viṣayavāsanā—parisaravartino yogakṣemārthamupāgatāḥ ke'pi tāpasāḥ syuḥ
rājā—(purato nirdiśya |) kimidamakāṇḍa eva vidyutpuñjapiñjaritamiva saṃprakāśaṃ nabho dṛśyate
saṃkalpaḥ—deva, bhavadabhyudayāya sakalamantratantrapaṭalīrnānāvidhakratuvitatīrupāsanāśca saṃnidhāpya tāmasī ca śivabhaktiritomukhatayā bhavadupagamaṃ
pratīkṣate
6.21.p2
rājā sasaṃbhramādaramabhigamanaṃ nāṭayati
6.21.p3
tataḥ praviśataḥ śivabhaktī
6.21.p4
śivabhaktī—yathākathaṃcidāvābhyāmaihikāmuṣmikāmyudayaviśeṣeṣu nikāmamavakṛṣya jīvarājo'yamavidyāvidheyīkaraṇīyaḥ
6.21.p5
rājā sapraśrayamupasṛtya praṇamati
6.22
bhaktī—vatsa, sakalakalyāṇabhājanaṃ bhūyāḥ
rājā—bhagavatyau, maduddeśādihopagamanasya prayojanamavagantumicchāmi
bhaktī—vatsa, bhavadabhinandanamantareṇa na kiṃcidiha nau sādhanīyamasti
rājā—sadṛśameva khalu tadbhavadviśīnāṃ mahānubhāvānām | (purato nirdiśya |) bhagavatyau, kimetadatibahalaka dalanasitaśikhajvalajālajaṭālāni kānyapi mahomaṇḍalāni dṛśyante
tāmasī—bhuvanahitāya babhūvuḥ paśupativiṣṇvādayaḥ, svayaṃ yānyetāni
saṃnidadhate pāśupatādīni tāni te'strāṇi
rājasī—vatsa, sapraśrayeṇopasadanena parigṛhyatā(ntā)simāni divyāstrāṇi | etāni smṛtapratyupasthitāni samayeṣu bhavataḥ śreyo mahadvidhāsyanti
rājā—tathā | (iti caraṇagrahaṇaṃ nāṭayati|)
asūyā—bhaṭṭini, rājānaḥ khalvapūrvaśastrāstrapriyā bhavantīti pāśupatādidivyāstrapratipādanena śivabhaktibhyāmātmanighnīkṛto devaḥ
rājā—(saparitoṣam |) bhagavatyau, paramanugṛhīto'smi | niḥśaṅkamabhimateṣu vidheyeṣvanuyujyatāmayaṃ janaḥ
tāmasī—rājan, itaḥ parisara eva | (purato nirdiśya |)
yantro'yaṃ śarabheśvaro vijayate sarvārthacintāmaṇirvikhyāto bagalāmukhīmanurasāvalpaśramaḥ sidhyati
yasyānugrahamīhase tadamunā dhanyaḥ sa sarvo bhavetsantyevaṃ manukūṭayo'tra nirataḥ śreyo'khilaṃ prāpnuhi
6.23
athavā
śyenenābhicaranyajasva sa yathā śyeno nipatya kṣaṇādādatte bhuvi kukkuṭādipṛthukānevaṃ dviṣo durjayān
ādatte sa kilādhvaro'tirabhasādagre tavākaṇṭakaṃ
sāmrājyaṃ bhavitā tavottaramitaḥ kiṃ nāma bhāgyaṃ param
6.23.p1
rājasī—(sāsūmam | janāntikam |) kimebhirindrajālairivātiphalgusvabhāvairaticirasādhyairīṣadupacāre'pi cittavibhramakāribhiḥ | ita āgamyatām
6.23.p2
iti rājānamanyato'pakarṣati
6.24
rājā—(svagatam |) aho prakṛtiguṇadoṣādanayorapyasūyā
rājasī—vatsa, dṛśyatāmagre'pi | pāśupataṃ gāṇapataṃ sauraṃ śāktaṃ pāñcarātramiti pañca matāni jayanti hyetāni skāndaṣaṣṭhāni
tadeteṣu śreyaḥ paśupatimataṃ tatra niyato
yadi tvaṃ dīkṣethāstadupari durāpaṃ na kimapi
sa datte sārūpyaṃ śatamakhamukhāmartyamukuṭīmaṇistomajyotirdhagadhaganakiṃjalkitapadam
6.25
athavā | merumandarādaya iva vājapeyarājasūyapauṇḍarīkādayo | mahākratava
itaḥ sahasraśo dṛśyante | tadeteṣu yeṣukeṣucidabhilāṣitamabhisaṃdhāya paśupatirārādhanīyaḥ
prasīdannetena pratibhavati devastava phale
paśukṣetrāpatyādi ca guṇaphalatvena bhavati
trilokīsāmrājyaṃ tricaturadinaiḥ saṃbhavati cedamuṣyānuṣṭhāne bata kathamabhijño na ramatām
6.26
yadi tāvadamīṣu bahuvittavyayāyāsasādhyatayā manaso na pravṛttiḥ, tarhi
tiṣṭhatu | parato dṛśyatām | imāḥ kila śaṅkhapadmādinidhidevatā iva pañcāgnividyeti vaiśvānaravidyeti paryaṅkavidyeti ca bahudhā mahopāsanāḥ sahasramito dṛśyante
etāsu yā kācana kalpavallī bhāvālavāle bhavato nidheyā
na bhāraleśo na ca dūrayānaṃ phalantyabhīṣṭāni bhavanmatāni
6.26.p1
cittaśarmā—bhagavati, kā nāma sā mahopāsanā yatra kila saṃkalpata eva sarvakāmārthasiddhiḥ śrūyate
rājasī—sā kila sarvottamā | (iti tadantikamupanīya rājānamiyamasāviti daharavidyāṃ darśayati |)
rājā—(saharṣam | ātmagatam |) diṣṭyāhamadya vedāraṇyaparabhāgasavidhamupagato'smi | (prakāśam | sāvahityam |) bhagavati, nirupadhivatsalayā bhavatyā
nikāmamanugṛhīto'ham | eteṣu yeṣukeṣucitkarmasu yāsukāsucidupāsanāsu ca viracitābhiniveśo yathāmati yathopapatti ca śivamārādhayāmi
6.26.p2
iti vidhiṣvabhiniveśaṃ darśayati
6.27
pravṛttiḥ—sakhi viṣayavāsane, diṣṭyā phalita iva devyā manorathaḥ
yadeṣa kāmyakriyopāsanāsvabhiniviṣṭaścireṇa madanurodhī dṛśyate
viṣayavāsanā—vimarśanīyam, adhunāpi mama saṃdeha eva
avidyā—mama tu na saṃdehaḥ | yathāpuramasmāsu vimukha eva | kuto'pi
dākṣiṇyādābhimukhyamabhimukhyamabhinayati | paradhāyamasmāsu kathametāvadudāsīta | dhikpradagdhametanmama jīvitam
gate tādṛkpremaṇyayamahamiti dvaitarahate
caratyagre kasminnapi jana iva preyasi nije
śanairmāne mlāne gatagarimaṇi prāṇadharaṇātparo naiva strīṇāṃ hṛdayadahanaḥ krūradahanaḥ
6.28
rājā—(saviṣādam |) sakhe vittaśarman, aticireṇa sūtranartitapratimopamamanapekṣitavyāpārairātmānamāyāmayāmi
cittaśarmā—(svagatam |) ayamasya vidyābhiratiratābhiniveśapariṇāmaḥ
(prakāśam |) vayasya, kuta evam
rājā—sakhe, śrūyatām
kimebhirvyāpārairdhruvamiha phalaṃ kiṃnviti manāgvimarśaprastāve mama hi viphalaṃ bhāti sakalam
kiṃ bahunā
kiyatkālānevaṃ luṭhanamiti bhaktyā nigadito
niyogo'pi vyarthaśrama iva hi nirvedayati mām
6.28.p1
cittaśarmā—hanta, bhagavatyāḥ prasādo sāṃpratamudapadyata | nivṛttiheturviṣayavidveṣajanito vayasyasya nirvedaḥ | ayamevāvasaro yogaparicayasyāpi
6.28.p2
tataḥ praviśati nivṛttiraṣṭāṅgayogaśca
6.28.p3
nivṛttiḥ—tatastataḥ
yogaḥ—tadanu bhagavatyā śivabhaktyā tadevamabhihitam—'adya khalu
jīvarājamaticireṇa vividhakarmopāsanāsu parikliṣṭaṃ cittaśarmaṇā saha vedāraṇyaparabhāgamāneṣyati nivṛttiḥ | tadatra viruddhāparaśuddhavṛttinirodhāya tatpratihārabhūmimadhigamyatām | anyacca tasya jīvarājasya svapne sāmbadakṣiṇāmūrtiracirādadhyakṣaṇīyaḥ' iti
nivṛttiḥ—ahamapi 'pratyakṣanaiṣṭhuryakalahādikamantareṇa tāpasānāṃ svāśramapadadarśanaprārthanāpadeśena jīvarājaḥ praveśanīyaḥ' iti tayaiva prahitāsmi
6.28.p4
ubhau rājānamupagacchataḥ
6.29
nivṛttiḥ—(rājānaṃ prati |) vatsa, nirantarāyamito bhavadānayanāya bhagavatyāyamaṣṭāṅgayogo'pi prahitaḥ
yogaḥ—vijayatāṃ devaḥ
rājā—kimayameśa sa mahātmā yogaḥ | (praṇamati |)
nivṛttiḥ—(yogaṃ nirdiśya |)
nirudhya prāṇādīnniyamitaparispandavaśitānato baddhvā gāḍhaṃ karaṇapaṭaladvāranikaram
śatacchidrātkumbhādudakamiva viṣvakparigalanmano ruddhvātmānaṃ gamayitumasāveva nipuṇaḥ
6.29.p1
avidyā—ayi viṣayavāsane, nanu prāgeva mayābhihitam—'pratīpa
evāyam' iti | saṃprati parato jigamiṣuriva nivṛttyā saha kimapi mantrayate | kimatra karaṇīyam
viṣayavāsanā—samaye sāhasamavalambya paśyāmaḥ
6.29.p2
nivṛttirvivekādīnāṃ karṇe 'evamevam' iti kathayati
6.29.p3
tāpasāḥ—(saśiraḥkampam |) mahārāja, taditaḥ padāntaraṃ evāsmākamāśramapadam | tadavalokanena vayamanugrahītavyāḥ | (iti rājānaṃ haste gṛhītvā parabhāgaṃ praveśayanti |)
6.29.p4
viṣayavāsanā cittaśarmāṇamavalambya sahaiva pravivikṣati
6.30
yogaḥ—(daṇḍamudyamya |) dhiktvāṃ piśāci | (iti galahastikayā nivartayati |)
cittaśarmā—kiyadatra saṃvihitaṃ bhagavatyā | tathāhi
nivṛtteragre kā prabhavatu tayāsī ca ghaṭitā
vivekādyā bhaktyā tadupari sa yogo'pi ghaṭitaḥ
pramādāśaṅkā na prasajati kaṇīyasyapi yathā
tathā saṃnahyantaḥ pariṇatiṣu muhyanti na budhāḥ
6.31
vayasya, diṣṭyā yogaprabhāveṇa vyādhistyānasaṃśayapramādālasyāviratibhrāntidarśanālabdhabhūmikatvānavasthitattvādibhirvikṣepairduḥkhadaurmanasyādibhistatsahajābhirvṛttibhiścotsṛṣṭatayā sunirmalamātmānaṃ paśyāmi | diṣṭyāyamasmākametadanugrahalābhaḥ | asya tāvanmahātmano'vayavabhūtā yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhaya ityaṣṭāvime mahābhāgāḥ | atra—ahiṃsasatyamasteyaṃ brahmacaryaṃ parigraha iti pañcaite yamā nāma | śaucasaṃtoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānānītyete tu pañca niyamāḥ | tadeteṣāmekaikasya prabhāvo
girāmabhūmiḥ | diṅmātramudāhriyate | śrūyatām — yatrāyamahiṃsā nāma yamaḥ
prativasati, tatra tanubhṛtāmanyonyavairagandho'pi na prasarati | dṛśyatāmatredmāścaryam
gauvatsānpibato nijastanamiyaṃ vyāleḍhi śārdūlikā
barhī barhasamīraṇaiḥ sukhayate vātāśinaḥ potakān
gṛhṇanto jaradguhyatāpasagaṇaṃ pāṇāvime vānarāstoyādhāragatāgateṣu sukhayantyavyājamaitrībhṛtaḥ
6.32
rājā — (svagatam |) ataḥ kila bhagavānpatañjalirasūtrayat —'ahiṃsāyāṃ
(sāpratiṣṭhāyā tatsaṃnidhau) vairatyāgaḥ' (sādhanapāde upasūtram) ityādi
cittaśarmā — atha satyābhidheyo'yaṃ dvitīyo yamanugṛhṇāti, tena yadyathābhidhīyate tattathaiva bhavati | ata eva kila
sarveṣāṃ ca manuṣyāṇāmarthaṃ vāganuvartate
yamināṃ tu kṛtārthānāṃ vācamartho'nuvartate
6.32.p1
rājā — tataḥ kila te śāpānugrahayoḥ prabhavanti
cittaśarmā — tadevamaprameyāparimitaprabhāvo'yaṃ yogaḥ | (yogaṃ prati |)
ārya, bhavadanugraheṇa nirantarāyamabhimatasiddhimabhilaṣati mahārājaḥ
yogaḥ — sakhe cittaśarman, aparimitaśakteḥ śivabhakteranugrahabhājanasya
kimasya parihīyate | tadetaiḥ śamadamādibhiḥ svasamārabdhakāryanirvāhajāgarūkāmatrabhavatīṃ śivabhaktiṃ pratipadya tayā nirvartyamānāmabhīṣṭasiddhimadhigacchatu
mahārājaḥ
cittaśarmā — yadājñāpayatyāryaḥ | (iti sarvaiḥ saha bhaktiṃ prati gamanaṃ nāṭayati |)
avidyā — (puro vilokya | sātaṅkam |) ayi viṣayavāsane, kimetadāpatitam | yadayamavadhūya naḥ parāgata eva vedāraṇyaparabhāgam | deva, kimitaḥ
karomi mandabhāgyā
viṣayavāsanā—(sadhairyāvaṣṭambham |) devi, mā bhaiṣīḥ | nanvime jagajjayinaḥ kāmādayaḥ sāṃpratamusunirvyapekṣameva parākramāya saṃnahyanti | tadetaiḥ
samamahameva tānavaskandya parāvartayāmi | (iti sāṭopaṃ kāmādibhiḥ saha niṣkrāmati |)
6.32.p2
nepathye kalakalaḥ
6.32.p3
vivekādayaḥ—(śrutvā | sāmarṣam |) deva, kāmādayo'smadīyeṣu kimapyojāyante iva, tatkimiti vimṛśya parāvartemahi | (iti niṣkrāmanti |)
rājā—(puro vilokya |) hanta samarasaṃnnāhasamudvodhitasaṃskāreṇa mayā
smṛtamātrāṇyeva tāni divyāstrāṇi saṃnidadhate | (sapraśrayaṃ praṇamya !) bhavatsaṃnidhānamahimnā vivekāditattatpratibhaṭaireva tattadarinibarhaṇāni kriyante | tadanugṛhyatāmantardhānena
6.32.p4
'tathā' iti divyāstrāṇi tirodadhate
6.33
nivṛttiḥ—yāvadahamapyeteṣāmāyodhanavṛttāntamapyupalabhya sarvamidamāvedayituṃ bhagavatyāḥ prakāśaṃ gacchāmi | (iti taiḥ saha niṣkrāmati |)
rājā—(puro vilokya |)
prāsādeṣu ratātyaye mṛgadṛśaḥ śātīti saṃmohayanniṣpakvāśaviśikhāsu lodhrakutukādindindirāṃdhāvayan
unmīlannuḍurāja eṣa kiraṇairebhiḥ sudhāsāndritairmāmānandayate mahīdhraśikhare kailāsamadhyakṣayan
6.33.p1
yogaḥ—(svaṃgatam |) acirādeva tadapi saṃpatsyate | (prakāśam |) rājan, avirataparitaptasakalajīvamaṇḍalaviśramasukhavidhāyinī pariṇamati bhagavatīyaṃ
rajanī | tadiha nedīyasī śamādīnāmā śramapade saṃviśya tāmativāhayāmaḥ
rājā—tathā
6.33.p2
iti niṣkrāntāḥ sarve
6.33.p3
iti ṣaṣṭho'ṅkaḥ
saptamo'ṅkaḥ
6.33.p4
tataḥ praviśati nivṛttirvividiṣā ca
Linked texts (2)
- Vidyāpariṇaya (Vedakavi) — Vedakavi 1700, Sanskrit
- Vidyāpariṇaya (Ānandarāya) — Ānandarāya 1755, Sanskrit