Pramāṇa · Search · About · API

Manmathavijaya (Venkataraghava) 14

Manmathavijaya (Veṅkaṭarāghava) 14

Language
Sanskrit

Contents

14.1

[oṃ] dhudamaliṇakāladaṃso dhāvidalahupukkharaṃgasāsaṃso
dhārei rājahaṃso dhāraṃ ṇiabandhudākidapasaṃso

14.1.p1

tataḥ praviśati sacintaṃ puṣkaraḥ

14.2

puṣkaraḥ—(dīrghamuṣṇañca niśvasya |) alamanena rājyena | yataḥ
sākṣāddruhyaṃti paurāssadanaparijanāssāvamānāḥ kriyāyāṃ
sāmantāssajjacāpāssacivasamudayassarvamādhātsvanighnam
sākrośāssarvalokāssakalamapi gṛhaṃ śūnyamāsīccirāya
svādyaṃ svādyaṃ suptāvadduradhigamamatha syādamuṣyāpyalābhaḥ

14.3

sthāne hi || nyāyaprāptāddadhati vibhavādānabhogādivṛddhīranyāyāptāstvanupadamathābhoganāśau bhajante
kālyaḥ pūraḥ prathayati payaśśālivālānukūlyānyanyaraśālīnupacitibhṛto 'pyaṃbumagnānvidhatte

14.3.p1

tadvaramamuṣmai pratyarpaṇameva | nanvadhipratyūṣamutsvapnāyamānena ca mayā yathāpuramagrajasātkṛtamakhilamapi vibhavajātamadarśi | tadanuguṇameva puropavanadurgamadhyamadhyāsīno nalo 'pi punarapyakṣadevanāya māmāhvayati | tadāpto 'smi ca pādacāreṇaiva puropavanam | tadyāvadidaṃ praviśāmi

14.3.p2

ityupavanapraveśannāṭayati

14.4

(tataḥ praviśati sajānissasutassasūtonāyakaḥ sasāvitrobhīmovibhavataśca parivāraḥ |)
bhīmaḥ—(sasantoṣam |) adyaiva nirvṛtamasmākammanaḥ | yataḥ
kalimapi vidhūya kāntāṃ dyutimiva pūrvā prapannastvam
vidhuriva tamovimokṣādviśvajanīnapraharṣāya

14.5

sāvitraḥ—(sabhaktipraśrayam |) deva, kimavahelyate durūhaveṣavipralabdhāṃtaraṃgovaidheyovidheyaḥ | prasīdatu devaḥ
sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā sadṛśamathavā''stāmasaddaśaṃ
samastaṃ kṣantavyaṃ caritamṛtuparṇe'nadhigatam
śaraṇyaissaṃrakṣyāśśaraṇamupayātāhi ripavo'pyabodhaprakrāntānviduriha na mantūnnayavidaḥ

14.6

(iti praṇamati |)
nāyakaḥ—(sasambhramam |) sakhe, kimidaṃ nanu bhavānnāma naladuḥkhavārdhitaraṇataraṇiḥ | (bāhubhyāmutthāpya sarvānuddiśya |) śrūyatāmāryamiśraiḥ
yasyāsthānasamāśrayādaviditā vedyā'bhavanme kathā
yanmaitrī ca cirantanī priyatamāśāṅkāya śālāmadāt
yatsārathyamabhūtkṣaṇena ca kalerbhaṅgāya mallaḥparastasyāgaskaratāsmarasya duritaṃ dūre girāṃ dṛśyate

14.6.p1

satyamṛtuparṇasāhyena ṛṇavānapi nāma nalaḥ| tadamuṣmai tadvismayapremanidhānamaśvahṛdayamarpayitvā kathamapyātmānamanṛṇyai
sāvitraḥ – (saharṣam|) anugrahaevāyam | avahito'smi

14.6.p2

iti sakautukamutthāyāvanatapūrvakāyaṃ tiṣṭhati

14.7

nāyakaḥ - bāḍham | (karṇe evamiva |)
sāvitraḥ- (gṛhītvā saharṣam|) anugṛhīto'smi prapannadayālunā devena
sarve – sādhu kṛtajñaśekhara sādhu | (iti ślāghante |)
puṣkaraḥ – (nirvarṇya svagatam |) aye, kimidaṃ kṣātramojaḥ
kālādvahlorvirahitāṃ kalayā niyatyāḥ
kāntāṃ dadhatsahasutaśvaśurassasūtaḥ
tiṣṭhatyayanmama ramārasasaṃgrahāya
prāptodayaḥ paraiva prabhayā prabheśaḥ

14.8

kathamivainamavrīḍamaviśaṃkañca samupasarāmi | (śanairupasarati |)
bhīmaḥ – (vilokya sāvajñam|) paśyata paddhyāmāpatantamakhilajagatīhṛdruṣkaraṃ puṣkaraṃ
haṃsasyāsanamambujaṃ vidhivaśātprāptobakoṭastataḥ
kiṃ bhettā payasaḥ payaḥ kimayitā hṛllīkalīlādhuram
kiṃ nṛtyenamṛducaṃcakramakramalayaṃ kiṃ vā kalaṃ kūjitā
nīraṃ dūṣayitā jhaṣānvyathayitā vātena ca chāactivityyitā

14.8.p1

sarve – sāṃsaśiraḥ kampaṃ hasanti

14.8.p2

puṣkaraḥ - (aviditakenopasṛtya|) deva, praṇamāmi | (nāyakaṃ praṇamati |)
nāyakaḥ - vatsa, cirāyurbhūyāḥ | kamapi kālamiha dyūtena vinodayitumātmānāmicchāmi | asvatra paṇaḥ praṇayinyāmamābharaṇajātam | devyā
divaikaiva
puṣkaraḥ - yathā'bhilaṣitaṃ bhrātuḥ | idamidamaṣṭāpadamathavā nikhilāḥ
śriyaḥ
nāyakaḥ - vatsa, bhavatu tāeva pratipaṇaḥ
puṣkaraḥ - siddhome parājayaḥ| tathā'pi prasadya dīvyeyam| (dīvyatiṃ |)
nāyakaḥ - mama pāṭhe | (devakānprakṣipya |) paśya jito'si
puṣkaraḥ - (sadainyam |) satyamātmīyāḥ kriyantāṃ yathāpuramakhilāḥ
śriyaḥ | mama tu bhrāturathavā cakravartinaścaraṇāveva śaraṇam

14.8.p3

iti śāriphalakamapanīya pādayoḥ patati

14.9

nāyakaḥ - (sānukampaṃ bāhū udyamya |) svasti vatsāya
bhrātaḥ, puṣkara, mā śucaḥ kalivaśādārecito'haṃ purā
vyājohropadarodaraṃ durudaraṃ viśleṣasaṃśleṣayoḥ
alpīyānapi tena manturiha te nāstyeva dattābhayo'syadyaiva pratipadyatāṃ svaviṣayastadvinnamastvadya me

14.9.p1

nepathye-puṣpavṛṣṭirmṛdaṃgadhvaniśca

14.10

sarve - sādhu bhoḥ prapannānukampin sādhu | ( nāyakaṃ ślāghante |)
vārṣṇeyaḥ - āyuṣman, sadṛśamevāhitaṃ sārvabhaumasya | yathā
anuguṇamiyadeva bhūridhāmnāmupakṛtimiva dadhatyapi dviṣadmyaḥ
anuradamasakṛdvitīrṇadaṃśā'pyupanayati hyaśanīyamāśu jihvā

14.10.p1

nepathye - saharṣollāsaṃ paurāḥ

14.11

rājannadya vibhātamadya saphalaṃ janmādya sārthaṃ tapo'pyadyaivāpriyapuṣkaragrahaśamo'pyadyaiva nassusthitiḥ
adyaiva prakṛtiṃ gatāni niṣadheṣvaṃgāni rāṣṭrasthiteradyaivātra yathā puraṃ prakṛtayassarvāssanāthāvayam

14.11.p1

nāyakaḥ- bhayamanurāga evaivamimānmukharayati
bhīmakaḥ - kva nāma sanāmraiva puṣkare | (puṣkaraḥ- lajate|)
nāyakaḥ - alamatihrīṇahrepaṇayā
(punarnepathye|) ‘bhobhossacivāḥ, svadharmakarmanirmathitakalimarmā dharmadevasadharmā
sudharmāmiva sunāsīraḥ saparivāramāsthānīmāpatati sārvabhaumaḥ | tadalaṃkriyatāmasya nagaramākhilamapyasya punarabhiṣekāya | tvaryatām tvaryatām,
‘bhagavan, sarvatassamalaṃkṛtameva hi nagaram’
nāyakaḥ - (niśamya sagauravam |) asmadāgamanaprahṛṣṭasya nikhilamapi
nagaramāmaṇḍayitumamātyānādiśato bhagavato gautamasya nideśamanu sacivānāmuditañca samuditamuditam
bhīmaḥ - sūta, saha vainītakena rathaḥ
vārṣṇeyaḥ - sajjīkṛtyaiva śatāṃgamāpatito'smi
nāyakaḥ - (nāyikāṃ kareṇāvalambya |) priye, ehi rathamārohāmamtāvat

14.11.p2

sarve - utthāya parikrāmannāṭayanti

14.11.p3

puṣkaraḥ - (karamavalambya|) itaitassārvabhaumaḥ | (mārgamādarśayannayati|)
nāyakaḥ - (rathamavalokya saharṣam|) ārohāmaḥ
(sahaiva puṣkareṇa svajānirathārohaṇaṃ nāṭayati|) (sarve - rathārohannirūpayanti|)
bhīmaḥ - sūta, codyantāmarvantaḥ
vārṣṇeyaḥ - yathā devasyājñā | ārvājitāabhīśavaḥ

14.11.p4

rathavegannirūpayati

14.12

nāyakaḥ - (damayantīṃ sasnehānurāgamavalokayan saromāñcam |)
priye, yathāpuramavikṣāma puram | paśyaṃtu priyā
utphullalocanagaladghanabāṣpapūraruddhekṣaṇāgṛhagavākṣagatāḥ kumāryaḥ
paśyantyavīkṣitacarīmiva gātravallīṃ
viśleṣapāṃḍimaviśeṣajuṣaṃ bhavatyāḥ

14.13

apica || darasmitamukhāṃbujaṃ dadhati kāścidārāttiṃkaṃ
savibhramagataṃ sumeravakiranti kāścidratham
pramodavivaśāḥ sthitāḥ pratikṛtiśriyaḥ kāścana
sṛjanti ca tathāśiṣaḥ pravayasaśca kāścitpuraḥ

14.13.p1

damayantī - [a] ajjautta, diṭṭhapuvvaṃ vi adiṭṭhaṃ via edaṃ ṇaaraṃ
ṇavaṃ ṇavaṃ koduaṃ uppādei | idovea amhaṇaarasonderaṃ amhehiṃ āhigamijjai | (paritaḥ paśyati |)
vārṣṇeyaḥ - āyuṣmān, idamidamāsthānamavataratvāyuṣmān
nāyakaḥ - bāḍhaṃ, priye, ehyavatarāmaḥ

14.13.p2

nāyikākaramavalambyāvatārannāṭayati

14.13.p3

puṣkaraḥ - (avatīrya stokamantaraṃ parikramya |) āḥ punaranuviṣṭamāsthānaṃ

14.13.p4

praveśannāṭayati

14.13.p5

nepathye - vāditradhvanirmaṃgalagītikṣa

14.13.p6

sarve - (praviśya |) śubhamatha nimittamapi
puṣkaraḥ - idamidamāsthānadvāram | praviśatu sārvabhaumaḥ
nāyakaḥ - (purovalokya |) apādamevāsthānamaṇḍapam | (praviśati |)

14.13.p7

tataḥ praviśati saṃpūrṇapātrassacchchātrogautamaḥ

14.13.p8

gautamaḥ - (saharṣamuccaiḥ|) vijayatāṃ vidhūtakalibhūmā sārvabhaumaḥ

14.13.p9

upāyanamupāharati

14.14

nāyakaḥ - (nirvarṇya |) bhagavan, paśyaccaraṇa, namaste
prakāmadṛḍhayogavānapi visṛṣṭaduṣṭānugaḥ
sudarśanapadaṃ dviṣannapi sudarśanaḥ yadyapi
akāmahṛdayo'pi yaḥ śritaharānukāmīnadhīḥ
same vitaratu priyaṃ priyagururmunirgautamaḥ

14.15

(praṇamati|)
gautamaḥ - saviśeṣapuruṣādhuṣobhūyāḥ| (bhujābhyāmutthāpya|) vatsa, ehi,
cirāvirahakhinnamiva vigatasaṃskāramāsannamidamāsanamalaṃ kuruṣva
nāyakaḥ - yathādiśati guruḥ | ( ityāsanamupasaranneva sapraśrayam | ) bhagavannayamahamapaviśāni | arpyatāmindrasenasyāpi yauvarājyam | abhiṣicyatām
gautamaḥ - (saharṣam|) yathācintitamāha sārvabhaumaḥ | ubhayeṣāmapi yugapadabhiṣekāyaiva nikhilatīrthapāthaḥpūrṇamidamamantrayugamānaiṣam
nāyakaḥ - ( sutamavalambya sakumāryā damayantyā sahāsane samupaviśati | )
(nepathye - śaṃkhadhvaniḥ) (sarve - ārohannāṭayantaḥ parivārībhavanti | )
gautamaḥ - ( āruhya saharṣam kalaśaṃ hastena gṛhṇan sabhābhimukhībhūya | )
adyāhaṃ kalisaṃgakalamaṣamiva kṣuṇṇālapavṛttikṣaṇamadhmātāṣayaśovilepamiva cāpyunmāṣṭukāmaḥ śramān
kṣīraiḥ kṣetrasamāhṛtairiva pitāputrau siṣikṣāmyahaṃ
sabhyaissamprahasaṃkathaṃ samabhidaṃ sarvairanujñāyatām

14.16

sarve - (saharṣollāsam|) maharṣe, bāḍhamabhiṣicyatām
gautamaḥ - om | ( akṣiṇī nimīlya dhyānamiva nāṭayitvā ! )
aryamṇo'pi yadāntaraṃ jagurajaṃ yadbhūtayoniṃ viduryatsārvajñacāmihaikameva dadhate yadvā namaśśeṣitām
strīpuṃskrībaparaṃ parātparataraṃ pāretamastasthitattajjyotirdahare cakāsadanayordhattāṃ dhṛtiṃ śāśvatīṃ

14.16.p1

iti kalaśasalilamāvarjayati

14.16.p2

nepathye - saśaṃkhamṛdaṃgadhvanirmaṃgalagītiḥ

14.16.p3

gautamaḥ - abhiṣiktassārvabhaumorājā ca
sarve - vijayatāṃ vijayāya sārvabhaumoyuvarājaśca

14.16.p4

nepathye paurāḥ - 'adyaivetyādi, yathā puraṃ paṭhaṃti

14.17

nāyakaḥ - aho ! anurāgaḥ paurāṇāmadhikṛtānāṃ
gautamaḥ - sārvabhauma, kiṃ te bhūyaḥ priyamupaharāmi
nāyakaḥ - kimasti yatkāryamito'pi
tathāhi || na cyāvitāsmi kalinā sukṛtādaraṇye
tyaktā'pyavāpi vidhigauravatovadhūṭī
labdhāḥ śriyaḥ punarapoṣi sapuṣkaro'pi
premṇā suto'pi yuvarājapadaṃ praviṣṭaḥ

14.18

tathā'pīdamastu bharatavākyam
santvanyonyamamatsarāssahṛdayābhūpāśca pāpāspṛśaḥ
kālyairaṃbudavarṣayaiḥ kalayatu dyauśca kṣamāmakṣayām
sve sve karmaṇi niṣṭhayā ca janatādharmaḥ kramairedhatāṃ
sarve cetasi sādaraṃ nidadhatāṃ somārdhacūḍaṃ śivam

14.18.p1.1

sarve — tathā'stu | sarvaṃ śivam | (iti niṣkrāntāssarve |)
kādambarīsaṃgrahaḥ
1 āsīdaśeṣanarapatiśirassa mabhyarcitaśāsanaḥ, pākaśāsana ivāparaḥ, caturudadhimālāmekhalāyā bhuvo bhartā, pratāṇānurāgāvanatasamastasāmantacakraḥ, kartā mahāścaryāṇām, āhartā kratūnām, ādarśaḥ sarvaśāstrāṇām, utpattiḥ kalānām, kulabhavanaṃ guṇānām, āśrayo
rasikānām, rājā śūdrako nāma
2 yaśca manasi dharmeṇa, kope yamena, prasāde dhanedena, pratāpe vahninā, bhuje bhuvā, dṛśi śriyā, vāci sarasvatyā, mukhe śaśinā, bale
marutā, prajñāyāṃ suraguruṇā, rūpe manasijena, tejasi savitā ca, vasatā sarvadevamayasya prakaṭitaviśvarūpākṛteranukaroti bhagavato nārāyaṇasya
3 tasya ca rājñā jalāvagāhanāyātajayakuñjarakumbhasindūrasaṃdhyāyamānasalilayā vetravatyā saritā parigatā vidiśābhidhānā nagarī rājadhānyāsīt
4 sa tasyāmavajitāśeṣabhuvanamaṇḍalayā vigatarājyācintābhāranirvṛtaḥ, valayamiva līlayā bhujena bhuvanabhāramudvahan, amaragurumapi pra
jñayopahasadbhiranekakulakramāgatairasakṛdālocitanītiśāstranirmalamanobhira
lubdhaiḥ snigdhaiḥ prabuddhaiścāmātyaiḥ parivṛtaḥ, samānavayovidyālaṃkārairagrā
myaparihāsakuśalairiṅgitākāravedibhiḥ kesarikiśorakairiva vikramaikarasai
rapivinayavyavahāribhirātmanaḥ pratibimbairiva rājaputraiḥ saha ramamāṇaḥ pra
thime vayasi sukhamaticiramuvāsa | tasya cātivijigīṣutayā mahāsattva
tayā ca tṛṇamiva laghuvṛtti straiṇamākalayataḥ prathame vayasi vartamānasyāpi
rūpavatopi saṃtānārthibhiramātyairapekṣitasyāpi vanitāvyatikarasyopari dveṣa

14.18.p1.2

ivāsīt | satyapi lāvaṇyavati vinayavatyanvayavati hṛdayahāriṇi cāvarodhajane, sa kadācitsvayamārabdhamṛdaṅgavādyaḥ saṃgītakaprasaṅgena, kadācinmṛgayāvyāpāreṇa, kadācitkāvyaprabandharacanena, kadācicchāstrālāpena, kadācidākhyānakākhyāyiketihāsapurāṇākarṇanena, kadācidālekhyavinodena, kadācidvīṇayā, kadāciddarśanāgatamunijanacaraṇaśuśrūṣayā, kadācidakṣaracyutakamātrācyutakabindumatīgūḍha caturthapādaprahelikāpradānādibhiḥ, vanitāparāṅmukhaḥ suhṛtparivṛto divasamanayat | yathaiva ca
divasamevamārabdhavividhakrīḍāparihāsacaturaiḥ suhṛdbhirupato niśāmanayat
5. ekadā tu nātidūrodite bhagavati sahasramarīcimālini rājānamāsthānamaṇḍapagatamaṅganājanaviruddhena vāmapārśvāvalambinā kaukṣeyakeṇa
bhīṣaṇaramaṇīyākṛtiḥ pratīhārī samupasṛtya kṣititalanihitajānukarakamalā savinayamabravīt “deva, dvārasthitā suralokamāgehatāmniśaṅkemva
kupitaśatamakhahuṃkāranipātitā rājalakṣmīrdakṣiṇāpathādāgatā cāṇḍālakanyakā pañjarasthaṃ śukamādāya devaṃ vijñāpayati 'sakalabhuvanatalasarvaratnānāmudadhirivaikabhājanaṃ devaḥ | vihaṃgamaścāyamāścaryabhūto nikhilabhuvanatalaratnamiti kṛtvā devapādamūlamādāyāgatāhamicchāmi devadarśanasukhamanubhavituṃ' iti | etadākarṇya 'devaḥ pramāṇam' ityuktvā virarāma
upajātakutūhalastu rājā samīpavartināṃ rājñāmālokya mukhāni 'ko
doṣaḥ praveśyatāṃ ityādideśa
atha pratīhārī narapativacanāntaramutthāya tāṃ mātaṅgakumārīṃ

14.18.p1.3

prāveśayat | praviśya ca sā narapatisahasramadhyavartinam, avalambitasthūlamuktākalāpasya kanakaśśṛṅkhalāniyamitamaṇidaṇḍikācatuṣṭayasya gaganasindhuphenapaṭalapāṇḍurasya nātimahato dukūlavitānasyādhastādindukāntamaṇiparyaṅkikāniṣaṇṇam . uddhūyamānakanakadṇḍacāmarakalāpam . amṛtaphenadhavale gorocanālikhitahaṃsamithunasanāthaparyante cārucāmarapavanapranartitadaśe dukūle dadhānaṃ. atisurabhicandanānulepanadhavalitoraḥsthalaṃ. uparivinyastakuṅkumasrthāsakam. amalakaladhautapaṭṭāyatamāṣṭamīcandraśakalākāraṃ
mṛrṇāsanāthaṃ lalāṭadeśamudvahantam. aparimitaparivārajanamapyadvitīyam .
avigatapravṛttadānamapyamadam . rājānamadrākṣīt
ālokya ca sā dūrāsthiteva veṇulatāmādāya narapatiprabodhanārthamasakṛtsabhrākuṭṭimamājaghāna. yena sakalameva tadrājakamekapade tena
veṇulatādhvaninā yugapadāvalitavadanamavanipālamukhādākṛṣya cakṣustadabhimukhamāsīt
avanipatistu 'dūrādālokaya' ityabhidhāya pratīhāryā nirdiśyamānā tāṃ anavaratakṛtavyāyāmatayā yauvanāpagamepyaśithilaśarīrasaṃdhina
puruṣeṇādhiṣṭhitapurobhāgāṃ . ākulākulakākapakṣaradhāriṇā kanakaślākānirmitaṃ pañjaramudvahatā cāṇḍāladārakeṇānugamyamānāṃ. āgulphāvalambinā
nīlakañcukenāvacchannaśarīrāṃ, upari raktāṃśukarācitāvaguṇṭhanām, mekhalādāmnā parigatajaghanasthalām, atisthūlamuktāphalaghaṭitena śucinā hāreṇa kṛtakaṇṭhagrahām, śriyamiva hastasthitakamalaśobhāṃ, yakṣādhipalakṣmīmivālakodbhāsinīm, aciropārūḍhayauvanāmatiśayarūpākṛtimanimeṣalocano dadarśa
1 samujātavismayasya cābhūnmanasi mahīpateḥ- 'aho vidhātu

14.18.p1.4

rasthāne rūpaniṣpādanaprayatnaḥ | tathāhi | yadi nāmeyamātmarūpopahasi
tāśeṣarūpasampadutpāditā, kimarthamapagatasparśe kṛtaṃ kule janma | manye
ca mātaṅgajātisparśadoṣabhayādaspṛśataiyamutpāditā prajāpatinā, anyathā kathamiyamakliṣṭatā lāvaṇyasya | na hi karatalamparśakleśitānāmavayavānāmīdṛśī bhavati kāntiḥ' | ityevamādi cintayantameva rājānamīṣadavagalitakarṇapallavāvataṃsā pragalbhavaniteva kanyakā praṇāma
kṛtapraṇāmāyāṃ ca tasyāṃ maṇikuṭṭimopaviṣṭāyāṃ sa puruṣastaṃ vihaṅgamādāya
pañjaragatameva kiṃcidupasṛtya rājñe nyavedayata | abravīcca 'deva, viditasakalaśāstrārthaḥ, veditā gītaśrutīnāṃ, kāvyanāṭakākhyāyikākhyānakaprabhṛtīnāmaparimitānāṃ subhāṣitānāmadhyetā svayaṃ ca kartā, gajaturagapuruṣastrīlakṣaṇābhijñaḥ, sakalabhūtalaratnabhūto'yaṃ vaiśampāyano nāma śukaḥ
sarvaratnānāṃ codadhiriva devo bhājanamiti kṛtvainamādāyāsmatsvāmiduhitā devapādamūlamāyātā | tadayamātmīyaḥ kriyatām' ityuktvā
narapateḥ puro nidhāya pañjaramasāvapasasāra
7. apasṛte ca tasmin sa vihaṃgarājo rājābhimukho bhūtvā
samunnamayya dakṣiṇaṃ caraṇamatispaṣṭavarṇasvarasaṃskārayā girā kṛtajayaśabdo rājānamuddiśyāryāmimāṃ papāṭha —
'stanayugamaśrusnātaṃ samīpataravarti hṛdayaśokāgneḥ
carati vimuktāhāraṃ vratamiva bhavato ripustrīṇām
rājā tu tāṃ śrutvā saṃjātavismayaḥ saharṣamāsannavartinamattivayasamagrajanmānamakhilamantrimaṇḍale pradhānamamātyaṃ kumārapālitanāmānamabravīt — 'śrutā bhavadbhirasya vihaṃgamasya spaṣṭatā varṇoccāraṇe,

14.18.p1.5

svare ca madhuratā | prathamaṃ tāvadidameva mahadāścarya, yadayamasaṃkīrṇavarṇasuvibhāgāmabhivyaktamātrānusvārasaṃskārayogāṃ viśeṣasaṃyuktāṃ parisphuṭākṣarāṃ giramudīrayati | tat punaraparamabhimataviṣaye tiraśco'pi
manujasyeva saṃskāravato buddhipūrvā pravṛttiḥ | tathā hi | anena
samutkṣiptadakṣiṇacaraṇenoccārya jayaśabdamiyamāryā māmuddiśyātisphuṭākṣaraṃ gītā | prāyeṇa hi pakṣiṇaḥ paśavaśca bhayāhāranidrāsaṃjñāmātravedino bhavanti | idaṃ tu mahaccitram' ityuktavati bhūpatau kumārapālitaḥ kiṃcitsmitavadano nṛpamavādīt 'deva' kimatra citram | ete hi
śukaśārikāprabhṛtayo vihaṃgamaviśeṣā yathāśrutāṃ vācamuccārayantītyadhigatameva devena | tatrāpyanyajanmopāttasaṃskārānubandhena vā puruṣaprayatnena
vā saṃskārātiśaya upajāyata iti nāticitram | anyadeteṣāmapi purā
puruṣāṇāmivātiparisphuṭābhidhānā vāgāsīt | abhiśāpāttvaparisphuṭālāpatā śukānāmājātā. kariṇāṃ ca jihvāparivṛttiḥ' iti| evamuccārayatyeva tasminnaśiśirakiraṇamambaratalasya madhyamārūḍhamāvedayannāḍikācchedaprahatapaṭupaṭahanādānusārī madhyāhnaśaṅkhadhvanirudatiṣṭhat | tamākarṇya ca samāsannasnānasamayo visarjitarājalokaḥ kṣitipatirāsthānama
ṇḍapādaduttasthau
12 atha calati mahīpatāvandhonyamatirabhasasaṃcalanacālitāṅgadapatrabhaṅgamakarakoṭipāṭitāṃśukapaṭānām, gamanapraṇāmalālasānāmahamahamikayā, vakṣaḥsthalapreṅkholitahāralatānām, uttiṣṭhatāmāsīdatimahānsaṃbhramo
mahīpatīnām | itaścetaśca niṣpatantīnāṃ skandhadeśāvasaktacāmarāṇāṃ
cāmaragrāhiṇīnāṃ pade pade raṇitamaṇīnāṃ maṇinū purāṇāṃ ninādena, pratī

14.18.p1.6

hāriṇāṃ ca puraḥ sasaṃbhramaṃ samutsāritajanānāṃ bhavanaprāsādakuñjeṣūñcaritapratiśabdatayā dīrghatāmupagatenālokaśabdena, pracalitajanacaraṇaśatasaṃkṣobhabhayādapahāya kusumaprakaramutpatatāṃ ca madhulihāṃ huṃkṛtena, saṃkṣobhādṛtitvaritapadapravṛttairavanipatibhiḥ keyūrakoṭitāḍitānāṃ kvaṇitamukhararatnadāmnāṃ ca maṇistambhānāṃ raṇitena sarvataḥ kṣubhitamiva tadāsthānabhavanamabhavat
atha visarjitarājaloko 'viśramyatām' iti svayamevābhidhāya
tāṃ cāṇḍālakanyakāṃ 'vaiśampāyanaḥ praveśyatāmabhyantaram' iti tāmbūlakaraṅkavāhinīmādiśya katipayāptarājaputraparivṛto narapatirabhyantaraṃ
prāviśat | apanītāśeṣabhūṣaṇaśca divasakara iva vigalitakiraṇajālassamupāhṛtasamucitavyāyāmopakaraṇāṃ vyāyāmabhūmiyamayāsīt | sa tasyāṃ ca
samānavayobhiḥ saha rājaputraiḥ kṛtamadhuravyāyāmaḥ, tatkālaṃ viralajane'pi
rājakule samutsāraṇādhikāramucitamācaradbhirdaṇḍibhirupadiśyamānamārgaḥ,
gandhodakapūrṇakanakamayajaladroṇīsanāthamadhyam , upasthāpitasphāṭikasnānapīṭhām , ekāntanihitairatisurabhigandhasalilapūrṇaiḥ snānakalaśairupaśobhitāṃ snānabhūmimagacchat
tataśca tatra nirvartitābhiṣeko viṣadharanirmokaparidhunī dhavale
paridhāya dhautavāsasī, atidhavalajaladharacchedaśucinā dukūlapaṭṭapallavena
kṛtaśiroveṣṭanaḥ, saṃpāditapitṛjalakriyo mantrapūtena toyāñjalinā divasakaramabhipraṇamya devagṛhamagamata | upāracitapaśupatipūjanaśca niṣkramya
devagṛhānnirvartitāgnikāryo vilepanabhūmau mṛgamadakarpūrakuṅkumavāsasurabhiṇā

14.18.p1.7

candanenānukṣiptasarvāṅgo viracitāmodimālatīkusumaśekharaḥ kṛtāmbaraparivarto ratnakarṇapūramātrābharaṇaḥ samucitabhojanaiḥ saha bhūpatibhirāhāramabhimatarasāsvādajātaprītiravanipo nirvartayāmāsa
paripotadhūmavartīrupaspṛśya ca gṛhītatāmbūlastasmātpramṛṣṭamaṇikuṭṭimātpraveśādutthāya nātidūravartinyā sasaṃbhramapradhāvitayā pratīhāryā
prasāritabāhumavalambya, abhyantarasaṃcārasamucitena parijanenānugamyamāno dhavalāṃśukajavanikāparigataparyantatayā sphaṭikamaṇimayabhittibaddhamivopalakṣyamāṇam atisurabhiṇā mṛganābhiparigatenāmodinā
candanavāriṇā siktaśiśiramaṇibhūmim, utkīrṇasālabhañjikānivahena
gandhasalilakṣālitena kaladhautamayena stambhasaṃcayena virājamānam, kusumāmodavāsitapracchadapaṭena paṭṭopadhānādhyāsitaśirodhāgnā śayanena sanāthīkṛtavedikamāsthānamaṇḍapamayāsīt | tatra ca śayanatalaniṣaṇṇaḥ kṣititalopaviṣṭayā śanaiḥ śanairutsaṅganihitāsilatayā khaṅgavāhinyā navanalinadalakomalena karasaṃpuṭena saṃvāhyamānacaraṇastatkālocitadarśanairavanipatibhiramātyairmitraiśca saha tāstāḥ kathāḥ kurvanmuhūrtamittivāsāṃcakre
tato nātidūravartinīma ' antaḥpurradvaiśampāyanamādāyāgaccha ' iti samupajātatadvṛttāntapraśnakutūhalo rājā pratīhārīmādideśa
atha muhūrtādiva vaiśampāyanaḥ pratīhāryā gṛhītapañjaraḥ kanakavetralatāvalambinā kiṃcidavanatapūrvakāyena sitakañcukāvacchannavapuṣā
kañcukinānugamyamāno rājāntikamājagāma | kṣititalanihitakaratalastu
kañcukī rājānaṃ vyajñāpayata — 'deva, devyā vijñāpayanti, devādeśādeṣa vaiśampāyanaḥ snātaḥ kṛtāhāraśca devapādamūlaṃ pratīhāryānītaḥ'

14.18.p1.8

ityabhidhāya gate ca tasmin rājā vaiśampāyanamapṛcchata — 'kaccidabhimatamāsvāditamabhyantare bhavatā kiṃcidaśanajātam ' iti | sa
pratyuvāca — ' deva, kiṃ vā nāsvāditam | āmattakokilalocanacchavirnīlapāṭalaḥ kapāyamadhuraḥ prakāmamāpīto jambūphalarasaḥ | harinakharabhinnamattamātaṅgakumbhamuktāraktārdramuktāphalatviṣi khaṇḍitāni dāḍimabījāni | nalinīdalaharinti drākṣāphalamvādūni ca dalitāni
svecchayā prācīnāmalakīphalāni | kiṃ vā pralapitena bahunā | sarvameva devībhiḥ svayaṃ karatalopanīyamānamamṛtāyate' iti | evaṃvādino
vacanamākṣipya narapatirabravīt 'āstāṃ tāvatsarvamevedam | apanayatu naḥ
kutūhalam | vedayatu bhavānāditaḥ prabhṛti kātsnryenātmano janma kasmindeśe, bhavānkathaṃ jātaḥ, kena vā nāma kṛtam, kā mātā, kaste pitā,
kathaṃ vedānāmāgamaḥ, kathaṃ śāstrāṇāṃ paricayaḥ, kutaḥ kalāḥ samāsāditāḥ, kiṃ janmāntarānusmaraṇamuta varapradānam, athavā vihaṃgaveṣadhārī kaścicchannaṃ nivasasi, kva vā pūrvamuṣitam, kiyadvā vayaḥ,
kathaṃ pañjarabandhaḥ, kathaṃ cāṇḍālahastagamanam, iha vā kathamāgamanam' iti | vaiśampāyanastu svayamupajātakutūhalena sabahumānamavanipatinā pṛṣṭo muhūrtamiva dhyātvā sādaramabravīt — "deva,
mahatīyaṃ kathā | yadi kautukamākarṇyatām
asti pūrvāparajalanidhivelāvallabhā, madhyadeśālaṃkārabhūtā mekhaleva bhuvaḥ, vanakarikulamadajalasekasaṃvardhitairativikacadhavalakusumanikaramatyunnatayā tārāgaṇamiva śikharadeśalabhamudvahadbhiḥ pādapairupaśobhitā.

14.18.p1.9

madhumadoparaktakerelīkapolakomalacchavinā saṃcaradvanadevatācaraṇālaktakarasarañjiteneva pallavapracayena saṃchāditā, pretādhipanagarīva sadāsannihitamṛtyubhīṣaṇā mahiṣādhiṣṭhitā ca, kātyāyanīva pracalitakhaḍgabhīṣaṇā
raktacandanālaṃkṛtā ca, kvacitpralayaveleva mahāvarāhadaṃṣṭrāsamutkhātadharaṇimaṇḍalā, kvacitsamarabhūmiriva śaraśatanicitā, kvacinnārāyaṇamūrtiriva tamālanīlā, kvacidvirāṭanagarīva kīcakaśatāvṛtā, vindhyāṭavī nāma
tasyāṃ ca daṇḍakāraṇyāntaḥpāti, sakalabhuvanatalekhyātam,
utpattikṣetramiva bhagavato dharmasya, dakṣiṇāśāmukhaviśeṣakasya suralokādekahuṃkāranipātitanahuṣaprakaṭaprabhāvasya bhagavato mahāmuneragastyasya bhāryayā lopāmudrayā svayamuparacitālavālakaiḥ karapuṭasalilasekasaṃbaṃdhitaiḥ sutanirviśeṣairupaśobhitaṃ pādapaiḥ, tatputreṇa ca gṛhītavratenāṣāḍhinā gṛhītaharitaparṇapuṭena pratyuṭajamaṭatā bhikṣāṃ dṛḍhadasyunāmnā pavitrīkṛtam, saritā ca godāvaryā parigatamāśramapadama़āsīt
81 yatra ca daśarathavacanamanupālayannutsṛṣṭarājyo rāmo mahāmunimagastyamanucaransaha sītayā lakṣmaṇoparacitaruciraparṇaśālaḥ pañcavaṭyāṃ
kaṃcitkālaṃ sukhamuvāsa | yatra ca pītodgīrṇaṃ jalanidhijalamiva muninā
nikhilamāśramopāntavartiṣu vibhaktaṃ mahāhradeṣu | atyāyataśca yasmindaśarathasutaśaranipātito yojanabāhorbāhuragastyaprasādanāgatanahuṣājagarakāyaśaṅkāmakarodṛṣijanasya

14.18.p1.10

20 tasya caivaṃvidhasya saṃpratyapi prakaṭāepalakṣyamāṇapūrvavṛttāntasyāgastyāśramasya nātidūre jalanidhipānaprakupitavaruṇotsāhitenāgastyamatsarāttadāśramasamīpavartyapara iva vedhasā mahājalanidhirutpāditaḥ, amburuhamadhupānamattakalahaṃsakāminīkṛtakolāhalam, anilollāsitakallolaśikharaśīkarārabdhadurddinam, ekadeśāvatīrṇamunijanāpūryamāṇakamaṇḍalugalajjaladhvanimanoharam, udavāsitāpasānāṃ devatārcanopayuktakusumābhirlatāmaṇḍapavalabhīsthitaśikhaṇḍimaṇḍalārabdhatāṇḍavābhiranekakusumaparimalavāhinībhirvanarājibhiruparuddhatīram, aparasāgarāśaṅkibhiḥ salilamādātumavatīrṇairjaladharairiva bahalapaṅkamalinairvanakaribhiranavaratamāpīyamānasalilam, agādhamapratimamapāṃ nidhānaṃ pampābhidhānaṃ padmasaraḥ
tasyaivaṃvidhasya padmasarasaḥ paścime tīre diggajakaradaṇḍānukāriṇā jaradajagareṇa satatamāveṣṭitamūlatayā baddhamahālavāla iva, dikkravālaparimāṇamiva gṛhṇatā bhuvanāntarālaviprakīrṇena śākhāsaṃcayena pralayakālanāṇḍavaprasāritabhujasahasramuḍupatiśakalaśekharamiva viḍambayitumudyataḥ, paripītasāgarasalilairgaganāgataiḥ śākhāntareṣu nilīyamānaiḥ
kṣaṇamambubhāgālasaṃgaddīkṛtapallavairjaladharapaṭalairapyadṛṣṭaśikharadeśaḥ, tuṅgatayā nandanavanaśriyamivāvalokayitumabhyudyataḥ, nalinanābha iva vanamālopagūḍhaḥ, navajaladharavyūha iva nabhasi darśitonnatiḥ, akhilabhuvanatalāvalokanaprāsāda iva vanadevatānām, adhipatiriva daṇḍakāraṇyasya,
mahājīrṇaḥ śālmalīvṛkṣaḥ
tatra ca śākhāgreṣu koṭarodareṣu pallavāntareṣu skandhasaṃdhiṣu

14.18.p1.11

jīrṇavalkalavivareṣu mahāvakāśatayā visrabdhaviracitakulāyasahasrāṇi durārohatayā vigalitavināśabhayāni nānādeśasamāgatāni śukaśakunikulāni prativasanti sma | yaiḥ pariṇāmaviraladalasaṃhatirapi sa vanaspatiraviraladalaniścayaśyāmalaṃ ivopalakṣyate divāniśaṃ nilīnaiḥ | te
ca tasminvanaspatāvativāhyātivāhya rajanīmātmanīḍeṣu, pratidinamutthāyotthāyāhārānveṣaṇāya nabhasi viracitapaṅktayaḥ, divasakararathaturagaprabhānuliptamiva gaganatalamupapādayantaḥ, saṃcāriṇīmiva marakatasthalīṃ viḍambayantaḥ, sendrāyudhamivāntarikṣamādadhānā vicaranti sma śukaśakunayaḥ
kṛtāhārāśca punaḥ pratinivṛtyātmakulāyāvasthitebhyaḥ śābakebhyo vividhānphalarasānkalamamañjarīvikārāṃśca cañcupuṭena dattvā dattvā, adharīkṛtasarvasnehenāsādhāraṇena guruṇāpatyapremṇā tasminneva kroḍāntarnihitatanayāḥ kṣapāḥ kṣapayanti sma
ekasmiṃśca jīrṇakoṭare jāyayā saha nivasataḥ paścime vayasi
vartamānasya kathamapi piturahamevaiko vidhivaśātsūnurabhavam | atiprabalayā cābhibhūtā mamaiva jāyamānasya prasavavedanayā jananī me
lokāntaramagamat | abhimatajāyāvināśaśokaduḥkhito'pi khalu tātaḥ
sutasnehādantarnigṛhya paṭuprasṛmapi śokamakāryo matsaṃvardhanapara evābhavat | atipariṇatavayāśca. avasrastamāṃsadeśaśithilāmapagatotpatanasaṃskārāṃ pakṣasaṃtatimudvahan. upārūḍhakampatayā ca saṃtāpākāriṇīmaṅgalagnāṃ
jarāmiva vidhunvan. sphuṭitāgrakoṭinā cañcupuṭena paranīḍanipatitābhyaḥ

14.18.p1.12

śālivallarībhyastaṇḍulakaṇānādāyādāya tarumūlanipatitāni śukakulāvadalitāni phalaśakalāni samāhṛtya pariśramitumaśakto mahyamadāt | pratidivamamātmanā ca madupabhuktaśeṣamakarodaśanam
5 ekadā tu prabhātasandhyārāgarohite aparajalanidhitaṭamavatarati candramasi, vrajati viśālatāmāśācakravāle, ātamalākṣikatantupāṭalābhirāyāminībhiraśiśirakiraṇadīdhitibhiḥ padmarāgaratnaśalākāmaṃmārjanībhiriva samutsāryamāṇe gaganakuṭṭimakusumaprakare tārāgaṇe
apājalajeḍakesaraṃ kusumanikaramudayagiriśikharasthitaṃ savitāramivoddiśya pallavāñjalibhiḥ samutsṛjati kānane, dharmapatākāmiva samunmiṣantīṣu tapovanāgnihotradhūmalekhāsu, vighaṭamānakamalakhaṇḍamadhuśīkarāsāravarṣiṇi niśāvasānajātajāḍimni mandamandasañcāriṇi pravāti
prābhātike mātariśvani, madhulihāṃ kumudodareṣu ghanaghaṭamānadalapuṭanibaddhapakṣasaṃhatīnāmuccaratsu huṃkāreṣu, prabhātaśiśiramārutāhatamuttaṃsajaturasāśliṣṭapakṣmamālamiva saśeṣanidrājihmatāṃ cakṣurunmīlayatsu
śanaiḥ śanairūṣaraśayyādhūsarakroḍaromarājiṣu vanamṛgeṣu, vijṛmbhamāṇe
śrotrahāriṇi pampāsaraḥkalahaṃsakolāhale, spaṣṭe jāte pratyūṣasi,

14.18.p1.13

acirādiva divasāṣṭamabhāgabhāji spaṣṭabhāsi bhāsvati bhūte, prayāteṣu yathābhimatāni digantarāṇi śukakuleṣu, kulāyanilīnanibhṛtaśāvakasanāthe'pi niḥśabdatayā śūnya iva tasminvanaspatau, svanīḍāvasthita eva tāte, mayi ca śaiśavādasaṃjātabalasamudbhidyamānapakṣapuṭe tātasya samīpavartini koṭaragate, sahasaiva tasminmahāvane saṃtrāsitasakalavanacaraḥ sarabhasamutpatatpatripakṣapuṭaśabdasaṃtataḥ bhītakaripotacītkārapīvaraḥ pariśramadudghoṇavanavarāharavaghargharaḥ giriguhāsuptaprabuddhasiṃhanādodbṛṃhito mṛgayākolāhaladhvanirudacarat | ākarṇya ca tamahamāśrutapūrvamupajātavepathurarbhakatayā jarjaritakarṇavivaro bhayavihvalaḥ samīpavartinaḥ
pituḥ pratīkārabuddhyā jarāśithilapakṣapuṭāntaramaviśam
anantaraṃ ca sarabhasamito gajayūthapatilulitakamalinīparimalaḥ,
itaḥ kroḍakuladaśyamānabhadramustārasāmodaḥ, ito vanamahiṣaviṣāṇako
ṭikuliśabhidyamānavalmīkadhūliḥ, ito vanagajakulam, ito vanamahiṣabṛndam, ito mṛgapatinakhabhidyamānakumbhakuñjararāsitam, iyamardrapaṃkamalinā varāhapaddhatiḥ, iyamabhinavaśaṣpakavalarasaśyāmalā hariṇaromanthaphenasaṃhatiḥ, eṣā nipatitarudhirabindusiktaśuṣkapatrapāṭalā rurupadavī, eṣa nakhakoṭivilikhitavikaṭapatralekho rudhirapāṭalaḥ karimauktikadaladanturo mṛgapatimārgaḥ, iyaGenericṭavīveṇikānukāriṇī pakṣacarasya yūthapatermadajalamalinā saṃcāravīthī, camarīpaṅktiriyamanugamyatām,
tvaritataramadhyāsyatāmiyaṃ vanasthalī, taruśikharamāruhyatām, ālokyatāṃ
digiyam, ākarṇyatāmayaṃ śabdaḥ, gṛhyatāṃ dhanuḥ, avahitaiḥ sthīyatāṃ,

14.18.p1.14

vimucyantāṃ śvāna ityanyonyamabhivadato mṛgayāsaktasya mahato janasamūhasya tarugahanāntaritavigrahasya kṣobhitakānanaṃ kolāhalamāśṛṇavam
atha nāticirādiva girivivaravijṛmbhipratinādagambhīreṇa śabaraśaratāḍitānāṃ kesariṇāṃ ninādena, sarabhasasārameyavilupyamānāvayavānāmālolakātarataralatārakāṇāmeṇakānāṃ ca karuṇakūjitena, taruśikharasamutpatitānāmākulākulacāriṇāṃ ca pattrarathānāṃ kolāhalena,
sarvataḥ pracālitamiva tadaraṇyamabhavat | acirācca praśānte tasminmṛgayākalakale, mandībhūtabhayo'hamupajātakutūhalaḥ piturutsaṅgādīṣadiva
niṣkramya koṭarastha eva śirodharāṃ prasārya saṃtrāsataralatārakaḥ śaiśavātkimidamiti samupajātadidṛkṣastāmeva diśaṃ cakṣuḥ prāhiṇavam
abhimukhamāpatacca tasmāddhanāntargata antakaparivāramiva paribhramantam aśubhakarmasamūhamivaikatra samāgatam, anavarataśaranikaravarṣigamanihatakharadūṣaṇabalanivahamiva tadapadhyānātpiśācatāmupagatam, anekamahasrasaṃkhyamatibhayajananamutpātavetālavrātamiva śabarasainyamadrākṣam
madhye ca tasyātimahataḥ śabarasainyamya, prathame vayasi vartamānam,
ekalavyamiva janmāntaragatam, ājānulambrena kuñjarakarapramāṇamiva
gṛhītvā nirmitena bhujayugalenopaśobhitam, avirataśramābhyāsādulikhitodaram, ibhamadamalinamālāṃnastambhayugalamupahasantamivorudaṇḍadvayena,
upajātaparicayairanugacchadbhiḥ śramavaśādrvinirgatābhiḥ svabhāvapāṭalatayā

14.18.p1.15

śuṣkābhirapi hariṇaśoṇitamiva kṣarantībhirjihvābhirāvadyamānakhedaiḥ sthūlavarāṭakamālikāparigatakaṇṭhairmahāvarāhadaṃṣṭrāprahārajarjarairalpakāyairapi mahāśaktitveādanupajātakesarairiva kesarikiśorakairanekavarṇaiḥ śvabhiranugamyamānam, aṃśāvatāramiva kṛtāntasya, sahodaramiva pāpasya, sāramiva kalikālasya, mātaṅgakanāmānaṃ śabarasenāpatimapaśyam | abhidhānaṃ tu paścāttasyāhamaśrauṣam
āsīcca me manasi—' aho, mohaprāyameteṣāṃ jīvitaṃ sādhujanavigarhitaṃ ca caritam | tathā hi | puruṣapiśitopahāre dharmabuddhiḥ | āhāraḥ sādhujananindito madhumāṃsādiḥ | śāstraṃ śivārutam | samupadeṣṭāraḥ sadasatāṃ kauśikāḥ | paricitāḥ śvānaḥ | mitrāṇi krūrakarmasādhanāni dhanūṃṣi | krūrātmabhiḥ śārdūlaiḥ saha saṃvāsaḥ
paśurudhireṇa devatārcanam | cauryeṇa jīvanam | bhūṣaṇāni bhujaṃgamaṇayaḥ | vanagajamadairhaṅgarāgaḥ | yasminneva kānane nivasanti tadevotkhātamūlamaśeṣataḥ kurvate' iti cintayatyeva mayi sa śabarasenāpatiraṭavībhramaṇasamudbhavaṃ śramamapaninīṣurāgatya tasyaiva śālmalītaroradhaśchāyāyāmupāviśat | anyatamastu śabarayuvā sasaṃbhramamavatārya tasmātkarayugalaparikṣobhitāmbhasaḥ saraso vaidūryadravānukāri atyacchatayā sparśānumeyamambhaḥ kamalinīpatrapuṭena, pratyagroddhṛtāśca dhautapaṅkanirmalamṛṇālikāḥ samupāharat | āpītasalilaśca senāpatistā mṛṇālikāḥ krameṇādaśat | apagataśramaścotthāya paripītāmbhasā sakalena tena śabarasainyenānugamyamānaḥ śanaiḥ śanairabhimataṃ digantaramayāsīt

14.18.p1.16

ekatamastu jaracchabarastasmātpulindavṛndādanāsāditahariṇapiśitaḥ piśitārthī tasminneva tarutale muhūrtamiva vyalambata | antarite ca śabarasenāpatau sa jīrṇaśabaraḥ pibannivāsmākamāyūṃṣi suciramārurukṣustaṃ vanaspatimāmūlādapaśyat | utkrāntamiva tasminkṣaṇe
tadālokanabhītānāṃ śukakulānāmasadbhiḥ | kimiva hi duṣkaramakaruṇānām | yataḥ sa tamanekatālatuṅgamabhraṃkaṣaśākhāśikharamapi sopānairivāyalenaiva pādapamāruhya tānanupajātotpatanaśaktīn kāṃścidalpadivasajātānarbhacchavipāṭalāñchālmalīkusumaśaṅkāmupajanayataḥ, kāṃścidudbhidyamānapakṣatayā nalinasaṃvartikānukāriṇaḥ, pratīkārāsamarthānaikaikatayā phalānīva tasya vanaspateḥ śākhāntarebhyaḥ koṭarebhyaśca śukaśāvakānagrahīt | apagatāsūṃśca kṛtvā kṣitāvapātayat
tātastu ta mahāntamakāṇḍa eva prāṇaharamapratīkāramupaplavamupanatamālokya dviguṇataropajātavepathurmaraṇabhayādudbhrāntataralatārakāṃ
dṛśamitastato dikṣu vikṣipan, pakṣasaṃpuṭenācchādya māṃ tatkālocitaṃ pratīkāraṃ tadeva manyamānaḥ snehaparavaśo madrakṣaṇākulaḥ kiṃkartavyatāvimūḍhaḥ kroḍavibhāgena māmavaṣṭabhya tasthau | asāvapi
pāpaḥ krameṇa śākhāntaraiḥ saṃcaramāṇaḥ koṭaradvāramāgatya jīrṇāsitabhujaṃgabhogabhīṣaṇaṃ prasārya vāmabāhumatinṛśaṃso muhurmuhurdattacañcuprahāramutkūjantamākṛṣya tātamapagatāsumakarot | māṃ tu svalpatvāddvayasaṃpiṇḍitāṅgatvatsāvaśeṣatvādāyuṣaḥ kathamapi pakṣapuuṭāntaragataṃ nālakṣayat | uparataṃ ca tamavaniāṃtale śithilaśirodharamadhomukhamamuñcat
ahamapi taccaraṇāntarāle praveśitaśirodharo nibhṛtamaṅkanilīnastenaiva

14.18.p1.17

sahāpatam | avaśiṣṭapuṇyatayā tu pavanavaśasaṃpuñjitasya mahataḥ
śuṣkapatrarāśerupari patitamātmānamapaśyam | aṅgāni yena me nāśīryanta | yāvaccāsau tasmāttaruśikharānnāvatarati tāvadahamavaśīrṇaparṇasavarṇatvādasphuṭopalakṣyamāṇamūrtiḥ pitaramuparatamutsṛjya nṛśaṃsa iva
prāṇaparityāgayogye'pi kāle bālatayā kālāntarabhuvaḥ sneharasasyānabhijño janmasahabhuvā bhayenaiva kevalamabhibhūyamānaḥ kiṃcidupajātābhyāṃ
pakṣābhyāmīṣatkṛtāvaṣṭambho luṭhannitastataḥ kṛtāntamukhakuharādiva vinirgatamātmānaṃ manyamāno nātidūravartinastamālaviṭapino mūladeśamaviśam
avatīrya sa tena samayena kṣititalaviprakīrṇānsaṃhṛtya tāñchukaśiśūnekalatāpāśasaṃyatānābadhya senāpatigatenaiva vartmanā tāmeva diśamagacchat | māṃ tu labdhajīvitāśaṃ pratyagrapitṛmaraṇaśokaśuṣkahṛdayamatidūrapātādāyāsitaśarīraṃ saṃtrāsajātā sarvāṅgopatāpinau balavatī
pipāsā paravaśamakarot | anayā ca kālakalayā sudūramatikrāntaḥ
sa pāpakṛditi parikalyya kiṃcidunnamitakandharo bhayacakitayā dṛśā
diśo'valokya tṛṇepi calati punaḥ pratinivṛtta iti tameva pade pade
pāpakāriṇamutprekṣamāṇo niṣkramya tasmāttamālatarumūlātsalilasamīpamupasarttuṃ prayatnamakaravam
ajātapakṣatayā ca nātisthirasaṃcārasya muhurmuhurmukhena patato
muhustiryaṅnipatantamātmānamekayā pakṣapālyā saṃdhārayataḥ kṣititalamaṃsarpaṇaśramāturasyānabhyāsavaśādekamapi dattvā padamanavaratamunmukhasya

14.18.p1.18

sthūlasthūlaṃ śvasato dhūlidhūsarasya saṃsarpato mama samabhūnmanasi- ' atikaṣṭāsvapyavasthāsu jīvanirapekṣā na bhavanti khalu jagati sarvaprāṇināṃ pravṛttayaḥ | nāsti jīvitādanyadabhimatataramiha jagati sarvajantūnām | evamuparate'pi sugṛhītanāmni tāte yadahamavikalendriyaḥ
punareva prāṇimi | dhiṅmāmakaruṇamatiniṣṭhuramakṛtajñam | aho soḍhapitṛmaraṇaśokadāruṇaṃ yena mayā jīvyate | upakṛtamapi nāpekṣyate | khalaṃ
hi khalu me hṛdayam | mayā hi lokāntaragatāyāmambāyāṃ niyamya
śokavegamāprasavadivasātpariṇatavayasāpi satā taistairupāyairmatsaṃvardhanakleśamatimahāntamapi snehavaśādagaṇayatā yattātena paripālitastatsarvamekapade vismṛtam | atikṛpaṇāḥ khalvamī prāṇāḥ | yadupakāriṇamapi tātamadyāpi kvāpi gacchantaṃ nānugacchanti | sarvathā na
kaccinna khalīkaroti jīvitatṛṣṇā yadīdṛgavasthamapi māmayamāyāsayati jalābhilāṣaḥ | manye cāgaṇitapitṛmaraṇaśokasya nirghṛṇataiva kevalamiyaṃ mama salilapānabuddhiḥ | adyāpi dūra eva sarastīraṃ
amphuṭāni hi śrūyante sārasarasitāni | divasamya ceyamatikaṣṭā
daśā vartate | ravirambaratalamadhyavartī sphurantamātapamanavaratamanaladhūlinikaramiva vikirati karai | adhikāmupajanayati tṛṣāmātapamparśasantaptapāṃsupaṭaladurgāmā bhūmiḥ | atiprabalapipāsāvasannāni gantumalpamapi me nālamaṅgakāni | aprabhurasmyātmanaḥ | sīdati me hṛdayam
andhakāratāmupayāti cakṣu | api nāma khalo vidhiranicchato'pi
me maraṇamadyopapādayeta
ityevaṃ cintayatyeva mayi, tasmātsaraso nātidūravartini tapovane
jābālirnāma mahātapā muni prativasati sma | tattayaśca hārīta

14.18.p1.19

nāmā tāpasakumāraka sanatkumāra iva sarvavidyāvadātacetāḥ, savayobhiraparaistapodhanakumārakairanugamyamānastenaiva pathā, sakalaviṣayopabhoganivṛttyarthamupapāditena lalāṭapaṭṭake trimalyeneva bhasmatripuṇḍrakeṇālaṃkṛta. viṣāṇaśikharollikhitāmudvahatā snānamṛdamupajātaparicayena nīvāramuṣṭisaṃvardhitena tapovanamṛgeṇānuyātastadeva kamalasara mimnāsurūpāgamat
prāyeṇākāraṇamitrāṇyatikaruṇādrāṇi ca sadā khalu bhavanti
satāṃ cetāṃsi | yataḥ sa māṃ tadavasthamālokya samupajātadayaḥ samīpavartinamṛṣikumārakamanyatamamabravīt— 'ayaṃ kathamapi śukaśiśurasaṃjātapakṣapuṭa eva taruśikharādasmātparicyutaḥ | śyenamukhaparibhraṣṭena vānena
bhavitavyam | tathā hi | atidavīyastayā prapātasyālpāvaśeṣajīvito'yamāmīlitalocano muhurmuhurmukhena patati | muhurmuhurutyulbaṇaṃ
śvasiti | muhurmuhuścañcupuṭaṃ vivṛṇoti | na śaknoti śirodharāṃ dhārayitum | tadehi | yāvadevāyamasubhirna viyujyate, tāvadeva gṛhāṇemam
avatāraya salilasamīpam' ityabhidhāya tena māṃ sarastīramanāyayat
upasṛtya ca jalasamīpamādāya svayaṃ māṃ muktaprayatnamuttānitamukhamaṃgulyā
katicitsalilabindūnapāyayat | ambhaḥkṣodakṛtasekaṃ ca samupajātanavīnaprāṇamupataṭarūḍhasya nalinīpalāśasya jalaśiśirāyāṃ chāyāyāṃ
nidhāya samucitamakarotsnānavidhim | abhiṣekāvasāne ca pratyagrabhumnairunmukho raktāravindairbhagavate savitre dattvārghyamudatiṣṭhat | āgṛhītadhautadhavalavalkalaśca māṃ gṛhītvā tapovanābhimukhaṃ śanairagacchat
anātidūramiva gatvā diśi diśi sadāsannihitakusumaphalai

14.18.p1.20

stārakāvarṣamivādharmavināśapiśunaṃ kusumanikaramanilacalitamanavaratamatidhavalamutsṛjadbhiḥ kānanairupagūḍham, anavaratājyīhutiprītościtrabhānubhiḥ saśarīrameva munijanamamaralokaṃ ninīṣubhiruddhūyamānadhūmalekhācchalenāvadhyamānasvargamārgamanasopānasetumivopalakṣyamāṇam, anavarataśravaṇagṛhītavaṣaṭkāravācālaśukakulam, paricitaśākhāmṛgakarākṛṣṭiniṣkāsyamānapraveśyamānajaradandhatāpasam, upacaryamāṇātithivargam, uddiśyamānaśrāddhakalpam, vyākhyāyamānayajñavidyam, ālocyamānadharmaśāstram, vācyamānavividhapustakam, vicāryamāṇasakalaśāstrārtham, adṛṣṭapūrvaṃ
kalikālasya, aparicitaṃ anṛtasya, aśrutapūrvaṃ anaṃgamya, atiramaṇīyamaparamiva brahmalokamāśramamapaśyam
yata ca malinatā havirdhūmeṣu na cariteṣu, mukharāgaḥ śukeṣu na kopeṣu,
tīkṣṇatā kuśāgreṣu na svabhāveṣu, cañcalatā kadalīdaleṣu na manaḥsu
tasya caivaṃvidhasya madhyabhāgamaṇḍalamalaṅkurvāṇasya raktāśokataroradhaśchāyāyāmupaviṣṭam, āyāminībhiḥ palitapāṇḍurābhiramaralokamāroḍhuṃ puṇyarajjubhirivopasaṃgṛhītābhirjaṭābhirupaśobhamānam, aticapalānāmindriyāśvānā mantaḥsaṃyamanarajjubhirivātatābhiḥ kaṇṭhanāḍībhirnirantarasaṃbaddhakaṃdharam, sthairyeṇācalānāṃ gāmbhīryeṇa sāgarāṇāṃ tejasā
savituḥ saṃvibhāgamiva kurvāṇam, vainateyamiva svaprabhāvopāttadvijādhipatyam, śāṃtanumiva priyasatyavratam, bhagavantaṃ jābālimapaśyam
avalokya cāhamacintayam- 'aho prabhāvastapasām | iyamasya śāntāpa mūrtiruttaptakanakāvadātā parisphurantī saudāminīva
cakṣuṣaḥ pratihanti tejāṃsi | satatamudāsīnāpi mahāprabhāvatayā

14.18.p1.21

bhayamivopajanayati prathamopagatamya | nityamamahiṣṇu tapasvināṃ tanutapasāmapi tejaḥ prakṛtyā bhavati | kimuta sakalabhuvanatalavanditacaraṇānāmanavaratatapaḥkṣapitamalānāṃ karatalāmalakaphalavadakhilaṃ jagadālokayatāṃ divyena cakṣuṣā bhagavatāmevaṃvidhānāmaghakṣayakāriṇām
puṇyāni hi nāmagrahaṇānyapi mahāmunīnām | kiṃ punardarśanāni
dhanyamidamāśramapadamayamadhipatiryala | athavā bhuvanatalameva dhanyamakhilamanenādhiṣṭhitamavanitalakamalayoninā| puṇyabhājaḥ khalvamī munayaḥ
yadaharniśamena maparamiva nalināsanamapagatānyavyāpārā mukhāvalokananiścaladṛṣṭayaḥ puṇyāḥ kathāḥ śṛṇvantaḥ samupāsate | caturmukhamukhakamalavāsibhiścaturvedaiḥ sucirādiva dvitīyamidamaparamucitamāsāditaṃ
sthānam | niyatamiha sarvātmanā kṛtāvasthitinā bhagavatā paribhūtakalikālavilasitena dharmeṇa na smaryate kṛtayugasya | dharaṇitalamanenādhiṣṭhitamālokya na vahati nūnamidānīṃ saptarṣimaṇḍalanivāsāmimānamambaratalam | prāyo mahābhūtānāmapi durabhibhavāni bhavanti
tejāṃsi | sarvatejasvināmayaṃ cāgraṇīḥ | dvisūryamivobhāti jagadnenādhiṣṭhitaṃ mahātmanā | eṣa pravāhaḥ karuṇārasasya, santaraṇasetuḥ
saṃsārasindhoḥ, ādhāraḥ kṣamāmbhasām, paraśustṛṣṇālatāgahanasya,
divasakaro mohāndhakārasya, kulabhavanamācārāṇām , āyatanaṃ maṅgalānām, pratipakṣaḥ kalikālasya, kośastapasaḥ, sakhā satyasya, kṣetramārjavasya, prabhavaḥ puṇyasaṃcayasya, avaśo viṣayāṇāmanabhimukhaḥ sukhānām
asya bhagavataḥ prasādādevopaśāntavairamapagatamatsaraṃ tapovanam | aho

14.18.p1.22

prabhāvo mahātmanām | atra hi śāśvatikamapahāya virodhamupaśāntātmānastiryañco'pi tapovanavasatisukhamanubhavanti | tathā hi
eṣa viśati śikhinaḥ kalāpamātapāhato niḥśaṅkamahiḥ | ayamutsṛjya
mātaramajātakesaraiḥ kesariśiśubhiḥ sahopajātaparicayaḥ prakṣaratkṣīradhāramāpivati kuraṃgaśāvakaḥ siṃhīstanam ' iti
evaṃ cintayantameva māṃ tasyāmevāśokatarāreradhaśchāyāyāmekadeśe
sthāpayitvā hārītaḥ pādāvupagṛhya kṛtābhivādanaḥ pituranatisamīpa
vartini kuśāsane samupāviśata | ālokya tu māṃ te sarva eva munayaḥ
'kutoyamāsāditaḥ śukaśiśuḥ' iti tamāsīnamapṛcchan | asau tu
tānabravīt – ' ayaṃ mayā snātumito gatena kamalinīsarastīratarunīḍapatitaḥ śukaśiśurdaranipatanavihvalatanuralpāvaśeṣāyurāsāditaḥ| tapasvidurārohatayā ca tasya vanaspaterna śakyate svanīḍamāropayitumiti jāṃtadayenānītaḥ | tadyāvadayamaprarūḍhapakṣatirakṣamo'ntarikṣamutpatituṃ tāvadatraiva kasmiṃścidāśramatarukoṭare munikumārakairasmābhiścopanītena nīvārakaṇanikareṇa phalarasena ca saṃvardhyamāno dhārayatu
jīvitam | anāthaparipālanaṃ hi dharmo'smadvidhānām | udbhinnapakṣatistu
gaganatalasaṃcaraṇasamartho yāsyati | yatrāsmai rociṣyate | ihaiva
vopajātaparicayaḥ sthāsyati' ityevamādikanamatsaṃbaddhamālāpamākarṇya

14.18.p1.23

kiṃcidupajātakutūhalo bhagavāñjābālirīṣadvalitakandharo māmatipraśāntayā dṛṣṭyā dṛṣṭvā suciramupajātapratyabhijñāna iva punaḥ punarvilokya 'svasyaivāvinayasya phalamanenānubhūyate' ityavocat | sa hi bhagavānkālatrayadarśī tapaḥprabhāvāddivyena cakṣuṣā sarvameva karatalagatamiva jagadavalokayati | vetti janmāntarāṇyatītāni | kathayatyāgāminamapyartham
yataḥ sarvaiva tāpasapariṣacchrutvā viditatatprabhāvā ' kīdṛśo'nenāvinayaḥ
kṛtaḥ, kimarthaṃ vā kṛtaḥ, kva vā kṛtaḥ, janmāntare vā ko'yamāsīt '
iti kautūhalinyabhavat | upanāthitavatī ca taṃ bhagavantam 'āvedaya prasīda bhagavankīdṛśasyāvinayasya phalamanenānubhūyate | kaścāyamāsījjanmāntare | vihagajātau kathamasya saṃbhavaḥ | kimabhidhāno
vāyam | apanayatu naḥ kutūhalam | āścaryāṇāṃ hi sarveṣāṃ
bhagavānprabhavaḥ' iti
evamupayācyamānastu tapādhanapāraṣado sa mahāmuniḥ pratyavadat'atimahadidamāścaryamākhyātavyam | alpaśeṣamahaḥ | pratyāsīdati ca naḥ
snānasamayaḥ | bhavatāmapyatikrāmati devārcanavidhivelā | taduttiṣṭhantu
bhavantaḥ| sarva eva tāvadācarantu yathocitaṃ divasavyāpāram | aparāhrasamaye bhavatāṃ viśrabdhopaviṣṭānāmāditaḥ prabhṛti sarvamāvedayiṣyāmi
yo'yam , yaccānena kṛtamaparasmiñjanmani, iha loke yathāsya saṃbhūtiḥ
ayaṃ ca tāvadapagataklamaḥ kriyatāmāhāreṇa | niyatamayamapyātmano
janmāntarodantaṃ svapnopalabdhamiva mayi kathayati sarvamaśeṣataḥ smaripyati' ityabhidadhadevotthāya saha munibhiḥ snānādikamucitaṃ divasavyāpāramakarot

14.18.p1.24

anena ca samayena pariṇato divasaḥ | aparasārāmbhasi patite dinakare patanavagotthitamambhaḥśīkaranikaramiva tārāgaṇamambaramadhārayat | kṣayamupagatāyāṃ saṃdhyāyāṃ tadvināśaduḥkhitā kṛṣṇājinamiva
vibhāvarī timirodgamamabhinavamavahata | apahāya munijanahṛdayāni
sarvamanyadandhakāratāṃ timiramanayat | vigalitasakalodyarāgaṃ rajanikarabimbamambarāpagāvagāhadhautasindūramairāvatakumbhasthalamiva tatkṣaṇamalakṣyata | śanaiḥ śanaiśca dūrodite bhagavati himatatisruti,
sudhādhūlipaṭaneneva dhavalīkṛte candrātapena jagati, ardhayāmamātrāvakhaṇḍitāyāṃ vibhāvaryām, hārītaḥ kṛtāhāraṃ māmādāya sarvaistaiḥ saha munibhirupasṛtya candrātapodbhāsini tapovanaikadeśe vetrāsanopaviṣṭaṃ pitaramavocat 'he tāta sakaleyamāścaryaśravaṇakutūhalākalitahṛdayā samupasthitā tāpasapariṣadābaddhamaṇḍalā pratīkṣate | vyapanītaśramaśca kṛto'yaṃ patatripotaḥ | tadāvedyatāṃ yadanena kṛtamaparasmiñjanmani
koyamabhūdbhaviṣyati ca' iti | evamuktastu sa mahāmuniragrataḥ sthitaṃ
māmavalokya tāṃśca sarvānaikāgryācchravaṇaparānmunīnbuddhvā śanaiḥ śanairabravīt | śrūyatāṃ yadi kutūhalam
asti sakalatribhuvanalalāmabhūtā, ātmanivāsocitā bhagavatā mahākālābhidhānena pramathanāthenāpareva pṛthivī samutpāditā, dvitīyapṛthivīśaṅkayā ca jalanidhineva rasātalagambhīreṇa jalaparikhāvalayena

14.18.p1.25

parivṛtā, paśupatinivāsaprītyā gaganaparisarollekhiśikharamālena kailāsagiriṇeva sudhāsitena prākāramaṇḍalena parigatā, prakaṭaśaṅkhaśuktimaktāpravālamarakatamaṇiśibhiścāmīkaracūrṇavālukānikarācitairāyāmibhiragastyaparipatasalilaiḥ sāgarairiva mahāvipaṇipathairupaśobhitā, satatapravṛttādhyayanadhvanidhautakalmaṣā, siprayā parikṣiptā, sakalabhuvanakhyātayaśasā harajaṭācandreṇeva koṭisāreṇa mainākenevāviditapakṣapātena jinadharmeṇeva jīvānukampinā vadānyena dakṣeṇa smitapūrvābhibhāṣiṇā śikṣitāśeṣadeśabhāṣeṇa śrutarāgiṇā subhāṣitavyasaninā vilāsijanenādhiṣṭhitā, saśaileva prāsādaiḥ, saśākhānagareva mahābhavanaiḥ, garuḍamūrtirivācyutasthitiramaṇīyā, vijitāmaralokadyutiravantīṣūjjayinīnāma nagarī
yasyāṃ ca niśi niśi pavanavilolerdukūlapallavairulasadbhirmālavīmukhakamalakāntilajjitasyendoḥ kalaṅkamivāpanayanto dūraprasāritordhvadhvajabhujāḥ prāsādā lakṣyante | yasyāṃ surāsuracūḍāmaṇimarīcicumbitacaraṇanakhamayūkho'ndhakārārirbhagavānutsṛṣṭakailāsavāsaprītirmahākālābhidhānaḥ svayaṃ nivasati
tasyāṃ caivaṃvidhāyāṃ nagaryām, nalanahuṣayayātidhundhumārabharatabhagīrathadaśarathapratimaḥ, phalitaśaktitrayaḥ, nītiśāstrāgrivannabuddhiḥ, adhītadharmaśāstraḥ, tṛtīya iva tejasā kāntyā ca sūryācandramasoḥ, daśaratha iva sumitropetaḥ, paśupatiborderriva mahāsenānugataḥ, avatāra iva dharmasya,
pratinidhiriva puruṣottamasya parihṛtaprajāpīḍo rājā tārāpīḍo nāmābhūt

14.18.p1.26

yaṃ ca ratipralāpajanitadayārdrahṛdapaharanirmitamaparaṃ makaraketuṃmamaṃsta lokaḥ | yasya ca diṣṭavṛddhimiva śuśrāva, upadeśamiva jagrāha,
maṃgalamiva bahu mene, mantramiva jajāpa, āgamavacanamiva na visasmāra
caritaṃ janaḥ

14.18.p1.27

tasya ca rājño nikhilaśāstrakalāvagāhagambhīrabuddhirāśaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiauaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiaiautasya ca rājño nikhilaśāstrakalākalāpagāhanagaṃbhīrabuddhirāśaiaiśavādupārūḍhanirbharapremarasaḥ, nītimaśāstraprayogakuśalaḥ, mahatsvapi kāryasaṃkaṭeṣvaviṣāṇidhīḥ, dhāma dhairyasya, sthānaṃ sthiteḥ, setuḥ satyasya,

First 72 of 195 passages. Read on

Linked texts (5)