Pramāṇa · Search · About · API

The Priceless Rāghava 3

Anargharāghava (ed. Durgāprasāda, Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba) 3

Language
Sanskrit

Contents

3.1

śunaḥśephaḥ - (sasmitamutthāpyāliṅgya ca |) vayasya, śṛṇu

(At the end of the benediction.) / Stage-manager: Enough of excessive elaboration. O noble spectators assembled at the festival of the Blessed Puruṣottama—he who is a shoot of the tamāla tree along the forest edge of the salt-sea shore, the great sapphire ornamenting the crest of the triple world, the musk-leaf drawing traced in play upon the pitcher-like breasts of Kamalā! An actor named Kalahakandala, arrived from some island, performing a composition dominated by the furious, loathsome, terrifying, and marvelous sentiments, has reportedly kept these people constantly distressed. / Therefore, grant me favor with permission for the staging of a play endowed with pleasing sentiments and emotions—me, a native of Madhyadeśa named Sucarita, an actor and disciple of Bahurūpa, teacher of the dramatic art. For: / The delight of the audience is indeed dear to those who live by the stage; / having vanquished him who stole it away, I shall now bring it back. (3)

English (machine translation) (machine translation)

3.1.p1

bhagavato
gotamasya maharṣerahalyāṃ nāma dharmadārān
paśumedraḥ - jā jaṇaarvasapurohidassa tatthabhavado sadāṇandassa jaṇaṇī | tado tado
śunaḥśephaḥ - seyaṃ purā puruhūtakhaṇḍitacaritrā tasya dīrghatapaso munermanyunā nijameva tadindriyadaurbalyamevaṃ vivartamānamanubhavantī saṃpratyasya raghurājaputrasya tejasā tasmādandhakārānnirmucyata | tadalamāvegena
paśumedraḥ - (unmīlya cakṣuṣī sarvato'valokya |) aho accariaṃ | ajjassa
pasādeṇa puṇo vi jīaloe paviṭṭho mhi | taha vi saṅkajjaro ajja viṇa
maṃ pariccaadi | tā ajja suṇassehaṃ, muhuttaṃ visamīadu
śunaḥśephaḥ—sakhe, bhayamiti kimetadbrāhmaṇasya | tatparyavasthāpayātmānam

3.1.p2

ityupaviśataḥ

3.7

paśumeḍhraḥ—(ciraṃ vimṛśya niḥśvasya ca savismayam |) kathaṃ visayamiatiṇhāsalajjhalāe bhaavado hariṇo vi hariṇadā viṭappīadi
śunaḥśephaḥ—(vihasya |) sādhu bravīṣi | alpīyānkhalvayaṃ lokaḥ kathamaihikasukhādhyavasāyādvai amūrbhūyasyo rātrayaḥ parāhaṇyante | kiṃ tu manohāribhirāhāryairāhriyamāṇalocanadvitayasyāpi na jano vivekamaṅkuśayiturmadhīṣṭe | kiṃ punarnayanasahasratayasya tādṛśi vibhave marutāṃ patiḥ | cakṣuḥprītimudbhavantīmanūdbhavanti cāparāṇi kusumacāpacāpalāni
paśumeḍhraḥ—(vihasya |) maṇṇe edāe evva muṇighariṇīe puṇṇapariṇāmo
ettha rāmabhaddassa pavāse kāraṇam
śunaḥśephaḥ—idaṃ tāvatprathamam
paśumeḍhraḥ—(sābhyarthanam |) ajja, dudīaṃ vi suṇiduṃ imiṇā de vaaṇeṇa
pajjussuo mhi
śunaḥśephaḥ—sakhe, tvayi kimakathanīyaṃ nāma | asti kiṣkindhāyāṃ
puraṃdarasya nandano vālīrnāma plavagarājaḥ | taṃ ca rajanīcaracakravartinā daśakaṃdhareṇa saha pravṛttamaitrīkamavalokya vānarācchabhallagolāṅgūlaprabhṛtīnāmācāryaḥ sarvāmātyānumato jāmbavānavādīt
paśumeḍhraḥ — (kautukam |) tado tado
śunaḥśephaḥ—tataśca rājanmāyāvinī khalviyaṃ rākṣasajātiḥ | viśeṣeṇa mahendrāvaskandakandalitavikramaḥ pitṛvairī tavāyaṃ rāvaṇaḥ | api
ca tvadīyadormūlasaṃpīḍanagalitapauruṣo na viśvavijayīti svayamaśaṅkanīyaḥ
nāpi sāmantāntarajighṛkṣāyāmantarāvartini samudre laghusamutthaḥ | tadanena
viruddhamaṇḍalena saihāsuravijayinā maitramanarthānubandhi | kiṃ ca sarvatheyamanupakāriṇī pulastyāpatyeṣu prītiriti bhagavānihodāharaṇaṃ hariṇāṅkaśekharaḥ
tathā hi
ukṣā ratho bhūṣaṇamasthimālā bhasmāṅgarāgo gajacarma vāsaḥ
ekālayasthe'pi dhanādhināthe sakhyau daśeyaṃ tripurāntakasya

3.4

paśumeḍhraḥ—(sahāsam |) aho ṭherabhallūassa mantovaṇṇāso parihāsakusaladā a | tado tado
śunaḥśephaḥ—tataśca tadvacanaṃ jarāpralapitamityupahasati harīśvara upāṃśu tadanumatyā mahāmātyasya kesariṇaḥ putro hanumānkumāraṃ sugrīvamādāya
ṛṣyamūkaṃ nāma parvatadurgamanupraviṣṭaḥ
paśumeḍhraḥ—(sākūtam |) ajja, jo so mārudī tedāmallo tti suṇīadi
śunaḥśephaḥ—atha kim
paśumeḍhraḥ—(savicikitsam |) ajja, jadhā tadhā bhodu | sāmī sāmī
jeva | taṃ pariccaia ṇasariso tārisassa mahāṇubhāassa paḍiūlapariggaho
śunaḥśephaḥ-(vihasya |) puraiva kilāyamāñjaneyo bhagavataḥ sahasrakiraṇādvaiyākaraṇavidyāmadhīyānastadātmajanmano vānarayoneḥ sugrīvasya sāhāyakamabhiprāyajño gurudakṣiṇīcakāra
paśumedraḥ-(sānandam |) huṃ | tā ucitaṃ jevva guruputto sabahmacārī
vā aṇuvaṭṭīadi | tado tado
śunaḥśephaḥ-tataścāhibhayopajāpajarjaraṃ suhṛddṛḍhamupaśrutya rākṣasarājaḥ
kharadūṣaṇatriśirobhirmahāmātyairadhiṣṭhitamātmabalaikadeśaṃ sindhorudīci kūle
vālipratigrahāya prāhiṇot
paśumedraḥ-kadhaṃ aparihīṇamittadhammo vi so rakkhaso
śunaḥśephaḥ - sakhe, kimucyate | rāvaṇaḥ khalvasau
priyākartuṃ tvasmai navanirashir:kartanarasaprahṛṣyadromā yaḥ sa paramiha laṅkāpra.revṛḍhaḥ
vilakṣavyāpāraṃ kimapi dadṛśuryasya daśamaṃ
śiraste mūrdhānaḥ kṣaṇadhṛtapunarjanmasubhagāḥ

3.9

paśumeḍhraḥ - (sakautukam |) tado tado
śunaḥśephaḥ - tataḥ suketusutā nāgasahasrabaladhāriṇī tāḍakānāma
rākṣasī tasmādanīkādāgatya manuṣyamaṇḍalavihārakautukādimāmasmadīyāṃ bhūmimadhivasati
paśumedraḥ—(sakautukam |) ṇāasahassayalā itthīatti ti assudapuvvaṃ kkhu edaṃ | tado tado
śunaḥśephaḥ—tataśca śrautasya vidheḥ pratyūhamasyāḥ śaṅkamānaḥ kulapatiribhau dāśarathī rāmalakṣmaṇāvānītavān
paśumeḍhraḥ—jāṇe rāmabhaddo tti ko vi rakkhasāṇaṃ uvari avaiṇṇo
kkhu. eso
śunaḥśephaḥ—sakhe, evametat | rāmabhadra iti ko'pyayaṃ caturakṣaro
rākṣasarakṣāsiddhamantraḥ | viśeṣeṇa punaridānīṃ bhagavatā kauśikena brahmajyotiṣastādṛśaṃ vivartamāśraryaṃ divyāstramantrapārāyaṇamadhyāpitaḥ
paśumeḍhraḥ—maṇṇe mantamaīhiṃ atthadevadāhiṃ samaṃ balādibalāo sattīo vi rāme saṃkamissanti
śunaḥśephaḥ—atha kim | tadapi vṛttameva
paśumeḍhraḥ—ajja, ṇaṃ bhaṇāmi jai ṇiāo jevva sattīo ṇiāo jevva atthavijjāo | tā kiṃ tti attaṇo vigdhovasame rāhavassa
goraamuppādedi tatthabhavaṃ kosio | ahavā pāhuṇahattheṇa sappamāraṇaṃ
kkhu edam
śunaḥśephaḥ—sakhe, anabhijño'si | svayaṃ prayogādantevāsibhirvihitaḥ
prayogo mahimānamācāryāṇāmupacinoti | paśya
sthāneṣu śiṣyanivahairviniyujyamānā
vidyā guruṃ hi guṇavattaramātanoti
ādāya śuktiṣu balāhakaviprakīrṇai
ratnākaro bhavati vāribhiramburāśiḥ

3.10

kiṃ ca dīkṣiṣyamāṇā na krudhyantīti rakṣitāraṃ kṣatriyamupādadate
paśumeḍhraḥ—ajja, sohaṇaṃ mantesi | aṇṇaṃ vi kiṃ vi pucchidukāmo hni
śunaḥśephaḥ—kiṃ tat
paśumeḍhraḥ—savvadhā ṇigūḍhaṃ vi vāṇarāṇaṃ chagguṇaṃ kahaṃ ajjeṇa
paḍivaṇṇam
śunaḥśephaḥ—sakhe, sarvametadayodhyāyātrāyāṃ samādhimayena cakṣuṣā
sākṣātkṛtatribhuvanavṛttāntasya tātaviśvāmitrasya mukhādaśrauṣam | (sarvato'valokya |) aye, prābhātakī bhuvanasya lakṣmīḥ | tathā hi
pratyagrajvalitaiḥ pataṅgamaṇibhirnīrājitā bhānavaḥ
sāvitrāḥ kuruvindakandalarucaḥ prācīmalaṃkurvate
prauḍhadhvāntakarālitasya vapuṣaśchāyācchalena kṣaṇādaprakṣālitanirmalaṃ jagadaho nirmokamunmuñcati

3.11

api ca
pītvā bhṛśaṃ kamalakualaśuktikoṣo
doṣātanīṃ timiravṛṣṭimatha sphuṭantaḥ
niryanmadhuvratakadambamiṣādvamanti
bibhranti kāraṇaguṇāniva mauktikāni

3.12

api ca
vikasitasaṃkucitapunarvikasvareṣvambujeṣu durlakṣyāḥ
kalikāḥ kathayati nūtanavikāsinīrmadhulihāmarghaḥ

3.12.p1

ādityamaṇḍalaṃ nirvarṇya 1

3.13

kaṭubhirapi kaṭhoracakravākotkaravirahajvaraśāntiśītavīryaiḥ
timirahatamayaṃ mahobhirañjayati jagannayanaughamuṣṇabhānuḥ

3.13.p1

tadanujānīhi māṃ samidāharaṇāya
paśumeḍhraḥ—ahaṃ vi khattiakumārāṇaṃ daṃsaṇe ukkaṇṭhidohni| tā kahehi
kahiṃ pekkhāmi
śunaḥśephaḥ—(vihasya |) nanvetāveva yajñavāṭamuttareṇa vihārabhūmiṣu
krīḍataḥ| tadupelya niḥśaṅkamavalokaya

3.13.p2

iti niṣkrāntau

3.13.p3

viṣkambhakaḥ

3.13.p4

tataḥ praviśato rāmalakṣmaṇau

3.14

rāmaḥ—aho vicitramidamāyatanaṃ siddhāśramapadaṃ nāma bhagavato gādhinandanasya
tattādṛktṛṇapūlakopanayanakleśācciracchedinimedhyā vatsatarī vihasya baṭubhiḥ solluṇṭhamārollbhyate
apyeṣa pratanūbhavatyatithibhiḥ socchvāsanāsāpuṭairāpīto madhuparkapākasurabhiḥ prāgvaṃśajanmānilaḥ

3.15

lakṣmaṇaḥ—ārya, kilātraiva
devaḥ kaustubhakiṃjalkanīlotpalamasau hariḥ
svayaṃ kimapi taptepe tapaḥ kapaṭavāmanaḥ

3.16

itthametanmahātīrthamadhyāsīnā dvijātayaḥ
akutobhayasaṃcārāḥ ṣaṭkarmāṇi prayuñjate

3.17

(anyataśca dṛṣṭvā 1) ārya,
paśyaite paśubandhavedivalayairīdumbarīdanturairnityavyaktitagṛhyatantravidhayo ramyā gṛhasthāśramāḥ
yatrābhī gṛhamedhinaḥ pracalitasvārājyasiṃhāsanā
vaitāneṣu kṛpīṭayoniṣu puroḍāśaṃ vaṣaṭkurvate

3.18

rāmaḥ—(saharṣasmitam 2) vatsa, ito'pi tāvatkṛtārthayāvaścakṣuṣī | prasannapāvano'yamṛṣīṇāṃ samavāyaḥ | idamamīṣām
pūrayitveva sarvāṅgamatiriktāḥ śirātatīḥ
jaṭārūpeṇa bibhrāṇaiḥ śirobhirgahanaṃ sadaḥ

3.19

kiṃ ca
tapaḥkṛśatairaṅgaiḥ sṛṣṭvākāritairiva
sāyaṃ prātaramī puṇyamagnihotraṃ prayuñjate

3.19.p1

iti parikrāmataḥ

3.20

lakṣmaṇaḥ—(sahāsam |) ārya, ramaṇīyamito vartate
bāleyataṇḍulavilopakadarśitābhiretābhirāśramaśaraṇeṣu sadharmiṇībhiḥ
tatrāsahetumapi daṇḍamudasyamānamāghrātumicchati mṛge munayo hasanti

3.21

rāmaḥ—(parikrāmansakautukānurāgam |) vatsa, itastāvat
ārdraprasūtiriyatarget=aṅkanayajñavedinediṣṭhameva hariṇī tṛṇute tṛṇaṃ na
vatsīyatāpasakumārakaropanītanīvāranirvṛtamapatyamavekṣate ca

3.22

api ca
viṣvaktapodhanakumārasamarpyamāṇaśyāmākataṇḍulahṛtāṃ ca pipīlikānām
śreṇībhirāśramapathāḥ prathamānacitrapatrāvalīvalayino mudamudvahanti

3.23

lakṣmaṇaḥ—aho paśūnāmapyapatyavātsalyam | aho śiśūnāmapi
satkarmatācchīlyam
rāmaḥ—(anyato'valokya |)
muniviniyogavilūnaprarūḍhamṛduśādvalāni barhīṣi
gokarṇatarṇako'yaṃ tarṇotyupakaṇṭhakaccheṣu

3.23.p1

iti parikrāmataḥ

3.24

lakṣmaṇaḥ—ārya,
iyamebhirālavālaiḥ pade pade granthiālāsu kulyāsu
tīvratamā jalaveṇiḥ pravahati viśramya viśramya

3.25

rāmaḥ-vatsa, sādhu dṛṣṭam
ālavālavalayeṣu bhūruhāṃ māṃsalastimitamantarāntarā
keralīcikurabhaṅgibhaṅguraṃ sāraṇīṣu punarambu dṛśyate

3.26

tadehi | bhagavatīṃ kauśikīmālokayantau muhūrtamātramātmānaṃ punīvahe
(parikramyāvalokya ca |) kvacitsāṃkrāmiko'pi viśeṣo naisargikamatiśete
tathā hi
jaḍasvacchasvāduprakṛtirapahūtendriyagaṇo
guṇo yadyapyāsāmayamayutasiddho vijayate
tathāpyutkarṣāya sphurati saritāmāśramasadāmidānīṃ vānīradrumakusumajanmā parimalaḥ

3.27

lakṣmaṇaḥ-ārya, purastādanukauśikītīramālokaya
tairmedhājananavratapraṇayibhirvyūhairbaṭūnāmiyaṃ
siktā nityavasantavibhramavatī ramyā pasignaturelāśāvalī
etasyāṃ hariṇāripāṇijasṛṇiśreṇiśriyaḥ korakā
gopāyanti tapovanaṃ vanakarikrīḍākarākarṣaṇāt

3.27.p1

nepathye

3.28

rāmabhadra, kiyacciramavalokanena kṛtārthīkriyante tapovanavihārabhūmayaḥ
saṃprati hi
pariṇamayati jyotirvṛtyā yajūṃṣi rucāṃ patiḥ
kimapi śaminaḥ sāvitrākhyaṃ rahasyamupāsate
gururayamanuṣṭhāsyanmādhyaṃdinīṃ savanakriyāmiha makhavidhau nedīyāṃsaṃ bhavantamapekṣate

3.29

rāmaḥ—(aṃścatamabhanīya sānurāgam |)
vārāraṃstrīnamabhiṣuṣṇavate vidadhate vanyaiḥ śarīrasthitīraṇaiyyāṃ tvaci saṃviśanti vasate cāpi tam̐vacastāravīḥ
tatpaśyanti ca dhāma nābhipatato yaccārmaṇe cakṣuṣī
dhanyānāṃ virajaistamā bhagavatī cayaiyamāhlādate

3.29.p1

nepathye punastam̐daiva paśyate

3.29.p2

rāmaḥ—(śrutvā sasaṃbhramamūrdhvamavalokya cai |) kathaṃ gaṃganamadhyamadhyārūḍho nidāghadīdhitiḥ | vam̐tsa, tadehi | yajñavāṭamadhiṣṭhāya krameṇa kṛtāhnikasya bhagavataḥ kauśikasya pratyanantarībhavāvaḥ

3.29.p3

iti parikrāmataḥ

3.30

lakṣmaṇaḥ-(sarvato dṛṣṭvā 1) ārya,
uddāmadyumaṇidyutivyatikaraprakrīḍadarkaupalajvālājālajaṭālajāṅgalataṭīniṣkūjakoyaṣṭayaḥ
bhaumoṣmaplavamānasūryakiraṇakrūraprakāśā dṛśorāviṣkarma samāpayanti dhigamurmadhyāhnaśūnyā diśaḥ

3.30.p1

antikatamā ceyaṃ yajñavāṭabhūmiḥ | tadetadeva nyagrodhacchāyāmaṇḍapamadhyāsīnā ṛtvijaḥ pratyavekṣāmahe | galitayauvane punarahani bhagavantaṃ
drakṣyāvaḥ
rāmaḥ - evamastu

3.30.p2

iti parikramya nāṭyenopaviśataḥ

3.31

lakṣmaṇaḥ - (pārśvato'valokya |) ārya,
madhyevyoma krīḍayitvā mayūkhānabhānorbimbe lambamāne krameṇa
svairaṃ svairaṃ mūlataḥ pādapānāṃ paśya cchāyāḥ kaścidākarṣatīva

3.32

rāmaḥ - (samantādavalokya |) vatsa, madhyaṃdinamatikrāntamiti dinamapyatikrāntameva | paśya
gaganaśikharamudayādreradhirūḍhāḥ kaṣṭamarkarathahrayaḥ
astamahīdharamadhunā jhaṭiti sukhenārohanti

3.33

lakṣmaṇaḥ-ārya, nūnamadya rakṣāṃsi parāpatiṣyanti | yadayamadhvaravedikāsaṃnidhānaṃ te śunaḥśepamukhena bhagavānupādhyāyaḥ praśāsti
rāmaḥ—(saroṣāhaṃkāram |) vatsa, yadyevaṃ syāt
kalpāntakarkaśakṛtāntabhayaṃkaraṃ me
niṣpraghnataḥ ṛtuvighātakṛtāmamīṣām
nīrākṣasāṃ vasumatīmapi kartumadya
puṇyāhamaṅgalamidaṃ dhanurodadhātu

3.34

lakṣmaṇaḥ—(vihasya |) kathaṃ rajanīcaracakravināśotkaṇṭhāvisaṃsthulamāryahṛdayamadīrghadarśinaṃ bhagavantaṃ kauśikamapi saṃbhāvayati
avidyābījavidhvaṃsādayamārṣeṇa cakṣuṣā
kālau bhūtabhaviṣyantau vartamānamavīviśat

3.35

rāmaḥ—kimucyate tatrabhavānviśvāmitraḥ
prajñātabrahmatattvo'pi svargīyaireṣa khelati
gṛhasthasamayācāraprakrāntaiḥ saptatantubhiḥ

3.36

api ca
ākrīkṛto vinayanamramahendramaulimandāradāmamakarandarasairivaResourceāyam
prakrāntakuṇḍalitanūtanabhūtasargastraiśaṅkavaṃ caritamadbhutamātatāna

3.37

lakṣmaṇaḥ-(puro'valokya | saharṣam |)
ābhiradhvaracaryābhiḥ śrautamarthaṃ kṛtārthayan
aye kulapatiḥ so'yamita evābhivartate

3.37.p1

tataḥ praviśati dīkṣitaveṣo viśvāmitraḥ

3.38

rāmaḥ-(nirvarṇya | sabahumānam |) vatsa lakṣmaṇa, paśya
karmaṇaḥ śrūyamāṇasya vyañjanairadhikojjvalām
tapastejomayīṃ lakṣmīmadya puṣṇāti me guruḥ

3.39

viśvāmitraḥ—(parikrāmansaharṣam 1) hanta | kṛtakṛtyaprāyamātmānaṃ paśyāmaḥ
yataḥ
nirvṛtto bahu tāvadadhvarabhujāmātarpaṇo'yaṃ vidhirdāyādena samaṃ suketuduhitā cādyaiva ghāniṣyate
pāṇaukṛtya punarvṛṣadhvajadhanurbhaṅgaikaśulkāṃ vadhūmaikṣvāke surakāryadikṣu calati svāsthyaṃ vidhātāsmahe

3.39.p1

rāmalakṣmaṇāvutthāyopasarpataḥ

3.40

viśvāmitraḥ—(rāmamaticiraṃ nirvarṇya sasnehakautukam |)
eṣa vaihārikaṃ veṣamādadhāno dhanurdharaḥ
tattvamāntaramasmākamamṛtairiva limpati

3.41

ubhau—(upasṛtya |) bhagavan, dāśarathī rāmalakṣmaṇāvabhivādayete
viśvāmitraḥ—(āliṅgya |) vatsau, kimanyadāśāsmahe
yuvābhyāmabhinirvṛttayogakṣemasya vajriṇaḥ
aiśvaryaprakriyāmātrakṛtārthāḥ santu hetayaḥ

3.41.p1

ubhau tūṣṇīmadhomukhau staḥ

3.42

viśvāmitraḥ—(vihasya |) vatsau, samantādupaśīlito'yaṃ saṃniveśaḥ
kecidasmadīyāstapovanabhūmayo ramayanti vāmupasnehayati vā gārhasthyamṛṣīṇām
ubhau—(sapraśrayam |) bhagavan,
ramyametadaramyaṃ vā kaḥ paricchettumarhati
kiṃ tu dvayātigaṃ cittamadya nau paśyatorabhūt

3.42.p1

iti sarve yathocitamupaviśanti

3.43

viśvāmitraḥ—(sākūtasmitam |) vatsau,
iha vaneṣu sa kautukavāmano muniratapta tapāṃsi purātanaḥ
tamiva vāmavalokya tapasvino nayanamadya manāgudamīmilan

3.43.p1

ubhau muhūrtamūnmanībhavataḥ

3.44

viśvāmitraḥ—(svagatam |) aye, kimapyutsāhavardhanāya prāgbhavīyamanusmāritamantaḥkaraṇamanayoḥ | tadetāvadastu | anyataḥ prekṣipāmi | (pratyagvalokya prakāśaṃ sasaṃbhramam |) kathamudayagirikāśmīrakuṅkumakedārasya prabhātasaṃdhyālatāyāḥ prathamastabako gabhastimālī hastāhastikayā kutūhalinībhirdigaṅganābhirvāruṇīṃ yāvadupanītaḥ | (sanirvedaṃ ca |)
yāto'stameṣa caramācalacūṃḍacumbī
paṅkeruhaprakarajāgaraṇapradīpaḥ
āḥ sarvataḥ sphuratu kairavamāḥ pibantu
jyotsnākarambhamudaraṃbharayaścakorāḥ

3.44.p1

sarvato'valokya

3.41-2

ayapi kharayoṣitkarṇakāṣāyamīṣadvisṛmaratimirorṇājarjaropāntamarciḥ
madakalakalaviṅgīkākunāndīkarebhyaḥ
kṣitiruhaśikharebhyo bhānumānuccinoti

3.46

api ca
mantrasaṃskārasaṃpannāstanvadaudanvatīrapaḥ
etattayīmayaṃ jyotirādityākhyaṃ nimajjati

3.47

rāmaḥ—(sarvato nirūpya 1) vatsa lakṣmaṇa,
tāpanaireva tejobhiḥ pluṣṭanirvāṇamecakāḥ
diśo jātāḥ pratīcī tu samudācarati kramāt

3.48

kiṃ ca
kāṃcidvibhrati bhūtimāśramabhuvo vaitānavaiśvānarajvālopaplavamānadhūmavailabhīvibhrāntadigbhittayaḥ
śrūyante baṭavastṛtīyasavanasvādhyāyadīrghāṃnapi
spardhābandhamanoharaṃ pratimuhuḥ svāndrāghayantaḥ svarān

3.49

viśvāmitraḥ--vatsa rāghava,
unmuktābhirdivasamadhunā sarvatastābhireva
svacchāyābhirniculitamiva prekṣyate viśvametat
paryanteṣu jvalati jaladhau ratnasānau ca madhye
citrāṅgīya ramayati tamaḥstomalīlā dharitrī

3.50

lakṣmaṇaḥ--(sanirvedam |)
tejomayaṃ tamomayanyatarasyāṃ tadeva dikkakram
kimapi vicitrā dhātrā sṛṣṭiriyaṃ bhuvanakoṣasya

3.50.p1

sarvato'valokya

3.51

cūḍāratnaiḥ sphuradvirviṣadharavivarāṇyujjvalānyajjvalāni
prekṣyante cakravākīmanasi niviśate sūryakāntātkṛśānuḥ
kiṃ cāmī śalyayantastimiramubhayato nirbharā hastamisrāsaṃghaṭṭotpiṣṭasaṃdhyākaṇanikaraparispardhino bhānti dīpāḥ

3.52

rāmaḥ—(vilokya |)
viśvaṃ cākṣuṣamastamasti hi tamaḥkaivalyamaupādhikaprācyādivyavahārabījavirahāddiṅmātrameva sthitam
gṛhyante bhayahetavaḥ paṭubhirapyakṣāntarairbhāti ca
dhvāntenātighanena vastu vacasā jñātaḥ svareṇāmukaḥ

3.53

kiṃ ca
ghanataratimirakṣuṇṇotkarajagdhānābhiva patanti kāṣṭhānām
chidrairamībhiruḍubhiḥ kiraṇavyājena cūrṇāni

3.53.p1

nepathye kalakalaḥ

3.53.p2

sarve sasaṃbhramamākarṇayanti

3.53.p3

punastatraiva

3.54

nirmajjaccakṣurantarbhamadatikapiśākrūraṃtārā narāsthigranthiṃ dantāntarālagrathitamavirataṃ jihvayā ghaṭṭayantī
dhvānte'pi vyāttavaktrajvaladanalaśikhājarjare vyaktakarmā
nirmāntī gṛdhraraudrīṃ divamupari parikrīḍate tāḍakeyam

3.55

api ca
tretāgnikuṇḍapūraṃ ca varṣanto rudhiracchaṭāḥ
hiṃsrāḥ subāhumārīcamiśrā naḥ parivṛṇvate

3.56

viśvāmitraḥ—(sākūtam 1) kathaṃ tāḍakā | vatsa rāmabhadra,
vidhānamānuśravikaṃ gṛheṣu naḥ pratiskarantī kimiyaṃ pratīkṣyate
subāhumukhyaiḥ samamātatāyibhirgṛhāṇa cāpaṃ nigṛhāṇa tāḍakām

3.56.p1

rāmaḥ—(saghṛṇātirekam |) bhagavan, striyamimām

3.56.p2

punarnepathye

3.57

abrahmaṇyamabrahmaṇyam | bhostāta viśvāmitra, paribhūyāmahe | prahīyatāmadhijyadhanvā dāśarathiḥ
rāmaḥ—(vihasya | nepathyāvalokitakena |) bālarṣe śunaḥśepha, muhūrtaṃ dhīro
bhava
alaṃ kleśitvā gurumalpako'yaṃ vidhistvadājñaiva garīyasī naḥ
na kauśikasya tvayi dharmaputre putre madhucchandasi vā viśeṣaḥ

3.58

viśvāmitraḥ-vatsa, kṛtamuttarottareṇa | nanvayaṃ nedīyānāśramopaghātaḥ
lakṣmaṇaḥ-(savyathamiva | svagatam |)
mīmāṃsate kimārtho'yaṃ kauśike'pyanuśāsati
vācameṣāmṛṣīṇāṃ hi śāstramevānuvartate

3.59

rāmaḥ-(svagatam |)
gurvādeśādeva nirmīyamāṇo nādharmāya strīvadho'pi sthito'yam
adya sthitvā śvo gamiṣyadbhiralpairlajjāsmābhirmīlitākṣairjitaiva

3.60

kiṃ tu
dīrghaṃ prajābhiratikautukinībhirabhirasminprakīrtipaṭahe mama tāḍyamāne
jyotirmayena vapuṣā jagadantasākṣī
lajjiṣyate kulagururbhagavānvasiṣṭhaḥ

3.60.p1

nepathye

3.61

alamiṣṭā makhānmūrkhāḥ khaḍgadhāreyamasti naḥ
adavīyānayaṃ panthāḥ svargalokamupatiṣṭhate

3.62

rāmaḥ—(śrutvā saroṣaṃ sasaṃbhramaṃ cotthāya savinayamañjaliṃ badhvā |) bhagavannaṅgatrayaguro gādhinandana,
daśarathagṛhe saṃbhūtaṃ māmavāpya dhanurdharaṃ
dinakarakulāskandī ko'yaṃ kalaṅkanavāṅkuraḥ
iti nai vanitāmetāṃ hantuṃ mano vicikitsate
yadadhikaraṇaṃ dharmasthīyaṃ tavaiva vacāṃsi naḥ

3.63

(praṇipatya nepathyābhimukham |) bhostapodhanāḥ, mā bhaiṣṭa
rajanicaracamūramūrapāsyannayamahamāgata eva rāmacandraḥ
kuśikasutakuśāgratoyabindoridanukalpamaveta kārmukaṃ me

3.63.p1

iti dhanurāropayanniṣkrāntaḥ

3.64

lakṣmaṇaḥ—(sāśaṅkamātmagatam |) diṣṭyā kṣātreṇa dharmeṇa kaumāramapyaśūnyamāryasyāsīt | (nepathyābhimukhamavalokya harṣaṃ nāṭayanprakāśam |) bhagavankauśika, paśya purastādārye dhṛtadhanuṣi
vāyavyāstravyatikaranirālambanastāḍakeyaḥ
prāpto jīvanamaraṇamasubhirvipramuktaḥ subāhuḥ
kṛttonmuktā bhuvi ca karuṇāścaryabībhatsahāsatrāsakrodhottaramṛṣibhirdṛśyate tāḍakeyam

3.65

viśvāmitraḥ—(vilokya |) vatsa lakṣmaṇa, vismayena pramodena ca paravanto vayaṃ na vācāmadhīśmahe | vaktavyameva vā kimasti | na khalviyamadyatanī vaḥ pratiṣṭhā
dikkūlaṃkaṣakīrtidhautaviyato nirvyājavīryoddhatāste yūyaṃ raghavaḥ prasiddhamahaso yaiḥ so'pi devādhipaḥ
bibhrāṇairasurādhirājavijayakrīḍānidānaṃ dhanuḥ
paulomīkucapatrabhaṅgaracanācāturyamadhyāpitaḥ

3.66

lakṣmaṇaḥ—bhagavan, paśya
adya naiśācarīṃ senāmenāmunmūlayannayam
ādhānaṃ vīradharmasya nirmāya tvāmupasthitaḥ

3.66.p1

praviśya

3.67

rāmaḥ—(saivailakṣyasmitam |)
pūṣā vasiṣṭhaḥ kuśikātmajo'yaṃ trayasta ete guravo raghūṇām
mahāmunerairasya girā kṛto'pi straiṇo vadho māṃ na sukhākaroti

3.67.p1

āśramamavalokya

3.68

pratyāsannatuṣāradīdhitikarākliśyattamovallarīrbalyābhirmakhadhūmavallibhiramī saṃmīlitavyañjanāḥ
śvaḥ saṃcīvarayiṣyamāṇabaṭukavyādhūtaśuṣyattvaco
nidrāṇātithayastapodhanagṛhāḥ kurvanti naḥ kautukam

3.68.p1

purato'valokya 1

3.69

sphurati purato mādyanmādyaccakoravilocanaprakarakiraṇaśreṇīdattasvahastaghanaṃ mahaḥ
hṛdaya laghu mā bhūḥ preyodarśanapratibhūrayaṃ
kuvalayadṛśāmindurnaitre sudhāmiranakti naḥ

3.70

api ca
unmīlanti mṛṇālakomalaruco rājīvasaṃvartikāsaṃvartavratavṛttayaḥ katipaye pīyūṣabhānoḥ karāḥ
apyutsairdhavalībhavatsu giriṣu kṣubdho'yamunmajjatā
viśveneva tamomayo nidhirapāmahvāya phenāyate

3.70.p1

sanirvedam

3.71

induryadyudayādrimūrdhni na bhavatyadyāpi tanmā sma bhūnnāsīre'pi tamaḥsamuccayayamūrunmūlayanti tviṣaḥ
apyakṣṇormudamudgiranti kumudairāmodayante diśaḥ
saṃpratyūrdhvamasau tu lāñchanamabhivyaṅktuṃ prakāśiṣyate

3.71.p1

saharṣam

3.72

kāśmīreṇa dihānamambaratalaṃ vāmabhruvāmānanadvairājyaṃ vidadhānamindudṛṣadāṃ bhindānamambhaḥśirāḥ
pratyudyatpurahūtapattanavadhūvṛttārghadarbhāṅkurakṣībotsaṅgakuraṅgamaindavamidaṃ bimbaṃ samujjṛmbhate

3.73

etāśca
paulomīkucakumbhakuṅkumarajaḥsvājanyajanmoddhatāḥ
śītāṃśordyutayaḥ puraṃdarapurīsīmnāmupaskurvate
etābhirlihatībhirandhatamasānyudbibhratībhirdiśaḥ
kṣoṇīmāstṛṇatībhirantaratamaṃ vyomedāmojāyate

3.74

api ca
naivāyaṃ bhagavānudañcati śaśī gavyūtimātrīmapi
dyāmadyāpi tamastu kairavakulaśrīcāṭukārāḥ karāḥ
mathnanti sthalasīmni śailagahanotsaṅgeṣu saṃrundhate
jīvagrāhamiva kvacitkvacidapi chāyāsu gṛhṇanti ca

3.74.p1

jyotsnātiśayaṃ vibhāvya

3.75

kiṃ nu dhvāntapayodhireṣa katakakṣodairivendoḥ karairatyaccho'yamadhaśca paṅkamakhilaṃ chāyāpadeśādabhūt
kiṃ vā tatkarakartarībhirabhito nistakṣaṇādujjvalaṃ
vyomaivedamitastataśca patitāśchāyācchalena tvacaḥ

3.75.p1

parikramya pārśvato'valokya ca

3.76

dalavitatibhṛtāṃ tale tarūṇāmiha tilataṇḍulitaṃ mṛgāṅkarociḥ
madacapalacakoracañcukoṭīkavalanatucchamivāntarāntarābhūt

3.76.p1

vibhāvya ca

3.77

tribhuvanatamoluṇṭākīnāmaho mihiratviṣāmabhividhirasau kokaśreṇīmanasyavaśiṣyate
kṣudhamapi tamaḥ kopādantaḥ praviśya vinighnataḥ
śaśadharakarānacchinnāgrāṃścaranti cakorakāḥ

3.78

api cedānīṃ
tathā paurastyāyāṃ diśi kumudakedārakalikākapāṭaghnīminduḥ kiraṇalaharīmucchalayati
samantādunmīladvahalajalabindustabakino
yathā puñjāyante pratiguḍakameṇāṅkamaṇayaḥ

3.78.p1

parikrāmannūrdhvamavalokya

3.79

taruṇatamālakomalamalīmasametadayaṃ
kalayati candramāḥ kila kalaṅkamiti bruvate
tadanṛtameva nirdayavidhuṃtudadantapadavraṇavivaropadarśitamidaṃ hi vibhāti nabhaḥ

3.80

kiṃ ca
rucibhirabhitaṣṭaṅkotkīrṇairiva trasareṇubhiryaduḍubhirapi cchedaiḥ sthūlairiva śriyate nabhaḥ
prakṛtimalino bhāsvadvimbonmṛjākṛtakarmaṇastadayamapi hi tvaṣṭuḥ kunde bhaviṣyati candramāḥ

3.81

lakṣmaṇaḥ—(sarvato'valokya |)
bhūyastarāṇi yadamūni tamasvinīṣu
jyotsnīṣu ca praviralāni tataḥ pratīmaḥ
saṃdhyānalena bhṛśamambaramūṣikāyāmāvartitairuḍubhireva bhṛto'yaminduḥ

3.82

(vihasya ca 1) hanta, yathādharmametat
yatpīyūṣamayūkhamālini tamaḥstomāvalīḍhāyuṣāṃ
netrāṇāmapamṛtyuhāriṇi puraḥ sūryoḍha evātithau
ambhojāni parāñci tannijamaghaṃ dattvaiva tebhyastato
gaurāṅgīvadanopamāsukṛtamādatte patiryajvanām

3.83

viśvāmitraḥ- (sarvato'valokya | sasmitam |) ahaha nāmadheyamātramādhuryādaparamārthadṛśvāno vipralabhyante | tathā hi
smerā diśaḥ kumudamudbhiduraṃ pibanti
jyotsnākarambhamudaraṃbharayaścakorāḥ
āḥ kīdṛgatrimunilocanadūṣikāyāṃ
pīyūṣadīdhitiriti prathito'nurāgaḥ

3.84

(rāmaṃ ca dṛṣṭvā| saharṣasmitam |) kathamayaṃ kumārāṅgavijayapratyāgato'pi tāḍakānigraheṇa hrīṇīyamānaḥ sahasā nopatiṣṭhate vatsaḥ | (lakṣmaṇaṃ prati |) vatsa
saumitre, asmākamanena vṛttāntena pradoṣalakṣmīriyamanūdyate | paśya
niśācarāṇāṃ tamasāṃ nihantā puro'yamudgacchati rāmacandraḥ
athollasadbhirnayanairmunīnāmayaṃ kumudvānajani pradeśaḥ

3.85

rāmaḥ-(vibhāvya |)
madayati yadutpanno dugdhāmbudherayamambudhīnnayati nayanādatrerjāto mudaṃ nayanāni ca
tadakhilasuraśreṇīsādhāraṇapraṇayā śacīsahacaracarusthālī somaḥ samañjasamīhate

3.86

(salajjamupasṛtya |) bhagavan, abhivādaye
viśvāmitraḥ- (snehabahumānamāliṅgya 1) vatsa raghunandana, itthameva
prakṛṣṭakartrabhiprāyakriyāphalavato vidhīn
prayuñjānāstvayā vīra paripālyāmahe vayam

3.87

rāmaḥ- (svagatam 3) śirasā gṛhītamācāryavacanam
viśvāmitraḥ-(samaradhūlidhūsaraṃ rāmasya kapolamunmārjayan 4) yatsatyamamunā
naktaṃcaravyatikareṇa priyasuhṛdā sīradhvajena vitanyamāne vaitāne karmaṇi
kampitamiva me hṛdayam
rāmaḥ-(sagauravam |) bhagavan, ka eṣa sīradhvajo nāma yamaya te tribhuvanadurlabho'yaṃ priyasuhṛcchabdaprayogaḥ kamapi mahimānamāropayati
viśvāmitraḥ-vatsa, śṛṇoṣi videheṣu mithilāṃ nāma nagarīm
rāmaḥ—yatra pavitramāścaryadvayaṃ janāḥ kathayanti | sakalarājakadurākarṣamainduśekharaṃ dhanuḥ, lāṅgalamukhollikhitaviśvaṃbharāprasūtiragarbhasaṃbhavā mānuṣī
viśvāmitraḥ—(vihasya |) atha kim
rāmaḥ—(sakautukam |) tataḥ kiṃ tasyām
viśvāmitraḥ—
asau sīradhvajo rājā yo devāddyumaṇerapi
adhyaiṣṭa yājñavalkyasya mukhena brahmasaṃhitām

3.87.p1

tasya saṃnyastaśastrasya purāṇarājarṣerjanakavaṃśajanmano dīkṣāvalopaśaṅkā
paryākulayati mām | tadetamāyuṣmantau, vidhiśeṣamasmadīyaṃ samāpya sahaiva
mithilāmupatiṣṭhāmahe
rāmaḥ—(saharṣamapavārya |) vatsa lakṣmaṇa, mamāpi tasminnataruṇarohiṇīramaṇacūḍāmaṇipāṇipraṇayini śarāsane cirasya kautukamasti
lakṣmaṇaḥ—(saparihāsam |) āryāyāmayonijanmani rājakanyakāyāmapi
rāmaḥ—(saroṣasmitam |) kathama̱nyadeva kimapi prahasanaṃ sūtrayati bhavān | (muniṃ prati |) bhagavan ikṣvākuvaṃśaṃguro, ya̍dabhirucitaṃ bhavate

3.87.p2

iti parikramya niṣkrāntāḥ sarve

3.87.p3

iti kaumāravikramo nāma dvitīyo'ṅkaḥ
tṛtīyo'ṅkaḥ

3.87.p4

tataḥ praviśati kañcukī

Translations (1)

Linked texts (4)