Pramāṇa · Search · About · API

Kundamala 4

Kundamālā 4

Language
Sanskrit

Contents

4.1

kaṇvaḥ-ādiṣṭo'smi bhagavatā vālmīkinā kaṇva, kaṇva, dāśarathiṃ
naimiśāraṇyaramaṇīyakadarśanena vinodaya-iti | eṣa punaścintāparādhīnatvātpurogāminamapi māṃ nāvagacchati | tathāhiskhalati muhurayaṃ same'pi mārge
nibhṛtagatiḥ pravilambate vidūrāt
avanatavadano nitāntaramye
naca nayane nidadhāti kānane'smin

4.2

[ upasṛtya ] bho rājan !
rā--hanta, vayasya, tāpasaviruddhamāmantraṇam | athavā vayasaḥ pariṇāmenedamaparāddhaṃ na bhagavatā
ahaṃ rāmastavābhūvaṃ tvaṃ me kaṇvaśca śaiśave
yūyamāryā vayañcādya rājāno vayasā kṛtāḥ

4.3

ka-aho dhīrodātto'yamupālambhaḥ
rā-ucyatāṃ yadvivakṣitam
ka-(surabhikusumagandhairvāsitāśāmukhānāṃ
phalabharanamitānāṃ pādapānāṃ sahasraiḥ
viracitapariveṣaśyāmalopāntarekho
ramayati hṛdayaṃ te hanta kaccidvanāntaḥ

4.4

rā—bahumānanirantarīkṛtamānasaṃ māṃ tapovanamidaṃ ramayati na ramayatīti vacanāvakāśa eva nāsti | paśya—
[ dāvāgniṃ kratuhomapāvakadhiyā yūpasthayā pādapān
avyaktaṃ munigītasāmagatayā bhaktyā śakuntasvanam
vanyāṃstāpasagauraveṇa hariṇān sambhāvayannaimiṣe
(so'haṃ yantraṇayā kathaṃ kathamapi nyasyāmi pādau bhuvi

4.5

ka--yuktastripo'yaṃ dharmaikaparāyaṇasya mahārājasya sakalajagadabhyudaye niḥśreyasahetorniṣpratyūhatapaḥsiddhikṣetre pūrvarājarṣivaṃśādhyāsite
naimiṣe bahumānaḥ
(ānākamekadhanuṣā bhuvanaṃ vijitya
puṇyairdivaḥ kratuśatai rviracayya mārgam
ikṣvākavaḥ sutaniveśitarājyabhārā
niḥśreyasāya vanametadupāśrayante

4.6

1(rāmaḥ praṇamati )
ka—idamananyatapovanasādhāraṇaṃ naimiśasya māhātmyamavalokaya—
asmin sannivasanmaheśvaraśirastārādhipajyotsnayā
miśrībhūya kavoṣṇatāmupagatastigmo nidāghātapaḥ
na mlāniṃ tarupallaveṣu sarasāṃ toyeṣu naiva kṣayaṃ
santāpaṃ na janasya kintu janayatyālokamātraṃ dṛśām

4.7

kiñca,—
etasmin vitatādhvare pratidinaṃ sānnidhyayogāddharestyaktvā nandanacandanāvaniruhānālāṃnatāṃ prāpitāḥ
bibhratyuccaniveśitena nayanenālokanīyā amī
mattairāvaṇakaṇṭharajjuvalayanyāsakṣatiṃ pādapāḥ

4.8

rā-(vilokya ) satatapravṛttamahādhvareṇa dharmāraṇyena nandanavanamapi
vismārito bhagavān purandaraḥ
sacakitamavadhāya karṇamasmin surapatikarṣaṇamantraniḥsvaneṣu
viracayati śacī sadaiva nūnaṃ srajamavadhūya viyogaveṇibandham

4.10

ka-idamaparaṃ na paśyasi( asmin kapolamadapānasamākulānāṃ
vighnaṃ na jātu janayanti madhuvratānām
sāmadhvaniśravaṇadattamanoṃ'vadhānaniṣpandamandamadavāraṇakarṇatālāḥ | ) 6
rā-( vihasya ) kimatrāścaryam-munīnāṃ sāmagītāni puṇyāni madhurāṇi ca
pravāsināmapi mano haranti kimu dantinām

4.11

ka—(ātmagatam) aho rāmasya pravāse mahānnirvedaḥ, yadayaṃ
tiryagbhyo'pi pravāsina eva śūnyahṛdayānavagacchati | [ prakāśam ] itastāvadavadhīyatāṃ dṛṣṭiḥ—
(muktvā vasantavirahe'pi muniprabhāvādunnidrasāndrakusumāṃ sahakāraśākhām
dhāvantyamī madhukarāḥ kratuhomadhūmasantrāsitāḥ sarasi vāriruhodarāṇi

4.12

rā—kathamanavaratāhutisaṃvarddhito dhūmarāśirmadhukarānivāsmān paryākulayituṃ pravṛttaḥ | (dhūmasaṃbādhāṃ nāṭayati )
ka--bho bhoḥ kiṃ bāḍhaṃ dhūmena paryākulanayana ivāsi saṃvṛttaḥ
rā—sītāvirahabāṣpeṇa kṣaratā nityaduḥkhite
bāḍhamāyāsite bhūyo dhūmena mama locane

4.12-2

ka—tadenāmagratovartinīmāśramadīrghikāmavagāhya śītalena salilena
kṣālitavyapanītanayanakhedaṃ viśramya muhūrttamatra tiṣṭhatu | ahamapi
kulapateragnihotravelāṃ sannidhānena sambhāvayāmi ( iti
niṣkrāntaḥ )
rā—( parikramya ) etaddīrghikātīramavatarāmi | ( avatīrya ) aho
prasannasalilatā kamalākarasya | ( udakamadhye chāyāṃ nirvarṇya
sasambhramam ) kathaṃ sītāpyatraiva ! ( harṣavismayaṃ nāṭayati )
sī--( vilokya ) haddhī haṃsamihuṇadaṃsaṇavāvudāe mae atakkidsamāado añjautto ṇa saṃlakkhido | tā osarissaṃ | ( tathā
karoti ) ( ka )
rā—kathamasambhāvyaiva māṃ prasthitā sītā
anavaratāhutisaṃvarddhita iti—anavarataṃ satataṃ yā āhuti homārthamājyacarunikṣepaḥ tena saṃvarddhito vṛddhiṃ nītaḥ | paryākulayituṃ khāditum | dhūmasaṃbādhāṃ dhūmaprayuktāṃ vyathām | ‘pīḍā bādhāvyathā duḥkham’—ityamaraḥ | bāḍhaṃ bhṛśam | ‘bāḍhaṃ
bhṛśapratijñayoḥ’--ityamaraḥ
sītāviraheti—sītāvirahabāṣpeṇa kṣaratā nityaduḥkhite mama locane bhūyo
dhūmena bāḍhamāyāsite—ityanvayaḥ
sītāyāḥ viraheṇa yad bāṣpaṃ ūṣmāśru tena kṣaratā sravatā nityaduḥkhite nityaṃ
duḥkhite | etena bāṣpakṣaraṇasya nityatvamuktam | mama locane nayane bhūyaḥ punarapi
bhūyasā adhikena vā dhūmena bāḍhaṃ bhṛśaṃ āyāsite khedite | kṣate prahāra iva bāṣpakṣaragena sañjātakhedayornayanayo rayaṃ dhūmakṛtaḥ khedo nitarāṃ pīḍākaraḥ iti bhāvaḥ

4.13

kṣālitavyapanītanayanakhedamiti—kṣālitena kṣālanena vyapanīto dūrīkṛto
nayanayoḥ khedaḥ parikleśo yathā syāttatheti kriyāviśeṣaṇamidam | kulapateriti—
munīnāṃ daśasāhasraṃ yo'nnadānādipoṣaṇāt
adhyāpayati viprarṣirasau kulapatiḥ smṛtaḥ || iti
āpāṇḍureṇa mayi dīrghaviyogakhedaṃ
lambālakena vadanena nivedayantī
eṣā manorathaśataiḥ sucireṇa dṛṣṭā
kvāpi prayāti punareva vihāya sītā

4.14

tadenāmālāmve | [ bāhū prasārya ] naiṣā vaidehī, kintu-vaidehyāḥ kvāpi gacchantyā dīrghikātīravatrmanā
antargatajalacchāyā mayā saiveti vīkṣitā

4.15

tadasyāḥ pratikṛtermūlaprakṛtimanveṣayāmi | ( anveṣaṇaṃ nāṭayati )
niḥsampātaviviktamasingle:niḥsampātaviviktamidaṃ dīrghikātīram, bimbena ca vinā pratibimbamityasambhāvyametat | kimidam ?
sī—pekkhade paḍikidiṃ, kahaṃ ṇa pekkhadi maṃ ajjautto | (vicintya)
hodu viṇṇādaṃ, muṇippasādo eso tapovaṇavāsiṇīṇaṃ
itthiāṇaṃ edassiṃ dīhiātīre purusaṇaaṇāṇaṃ agoaradā
jadi paḍikidide vi adaṃsaṇaṃ mahasiṇā ādidvaṃ bhave tadā
ayaṃ jaṇo aṇuggahido bhave | ahaṃ vi jāva jaha esā
paḍikidī ṇa dīsai taha osarissaṃ | ( apasarati ) (ka)
rā—tāmeva tāvat prasannasalilamadhyavartinīṃ pratimāsītāmavalokayāmi | ( vilokya ) kathaṃ sāpyantarhitā | ( mohaṃ gacchati )
sī—haddhī ! haddhī ! mohaṃ gado ajjautto | upasappissaṃ | ( parikrāmati ) ahavā jadi saṃlakkhido ajjautto puṇo vi
kuppissadi tadā muṇiaṇā aviṇīdetti maṃ saṃbhāvaissaṃti
tā gamissaṃ | ( nivṛtya ) ahavā ṇa eso juttājuttaviāraṇassa kālo, kuppadu vā maṃ ajjautto muṇiaṇo vā aviṇīdetti saṃbhāveḍu | saṃvahā ṇa sakkaṇomi edārisāvatthaṃ
gadaṃ ajjauttaṃ uvekkhiduṃ | ( parikrāmati ) suṇaṃtu bhavanto
loapālā, ahaṃ ajjautteṇa ṇivvāsidā, saṃpadaṃ aviṇīdadāe ajjauttassa ṇa sāsaṇaṃ khu adikramāmi, kiṃtu soāveavvalakāridā attaṇo ṇa ppahavantī īdisaṃ sāhasaṃ aṇuciṭṭhāmi | [ upasṛtya nirvarṇya ] haddhī haddhī ! pariccattacedaṇo
vitra añcautto | [ pariṣvajate ]
1( rāmaḥ pratyāgamanaṃ nāṭayati )
2( sītā apasaraṇaṃ nāṭayati )
rā—kathamakasmādeva romāñcito'smi ?
sī—taha ṇāma ṇivvāsidā īdisaṃ sāhasaṃ aṇuciṭṭhia jaṃ saccaṃ
bhīdaṃmi saṃvṛttā | ( ka )
rā—( vilapan )--gāḍhamāliṅga vaidehi—
sī—aṇavaraddhaṃmi ( kha )
rā—dehi me darśanaṃ priye
sī—pahavadi siddhasāsaṇaṃ; kiṃ pattha karemi maṃdabhāā | ( ga )
rā—tyajyatāṃ dīrgharoṣo'yaṃ-sī--ahaṃ vi añcauttaṃ evvaṃ viṇṇavemi | ( gha )
rā—kiṃ nu niṣkaruṇā mayi

4.16

sī—ajja utta, vivarīo khu uvālaṃbho | (ka)
rā— devi vijñāpayāmi tvāṃ-sī—avahidaṃmi esā, āṇavehi | (kha)
rā-- yattvaṃ cāritraśālinī
sī--aho--accāddajoggā pāṇā | [ka]
rā-- nirvāsitāsi viṣayāt-sī--pahavadi ajjautto saalassa pariaṇassa | [kha]
rā-- asmin doṣe prasīda me

4.17

sī--tumaṃ pasīda, ṇiccapasaṇṇā ahaṃ | [ga]
rā—kadā bāhūpadhānena paṭāntaśayane punaḥ
gamayeyaṃ tvayā sārddhaṃ pūrṇacandrāṃ vibhāvarīm

4.18

sī--ayi jaṇavādabhīruśra, pattha saṇṇiehide jaṇe saṃtapasi | (ka)
rā—hā priye janakarājaputri ! dehi me prativacanam | (mohaṃ gacchati)
sī—kahaṃ puṇo vi raṃautto mohaṃ gado | samassasaṃ | (paṭāntena
vījayati ) (kha)
rā--(hastaṃ prasārya paṭāntaṃ gṛhṇāti) kathaṃ paṭānta iva saṃlakṣyate
ko nu khalveṣa bhaviṣyati ? (vicintya ) athavā—
janakaduhitaraṃ vihāya devīṃ
janamaparaṃ bhuvane tathāprabhāvam
ahamiha na vilokayāmi yā me
spṛśati paṭāntasamīrauḥ śarīram

4.18.p1

tadenāmavalokayāmi | ( cakṣurunmīlayan ) anavaratavāṣpapihitalocanatayā na kiñcidapi dṛśyate | tasmādenamapakṛṣya tāvadapanayāmi

4.18.p2

tenaivottarīyāntenāśrūṇi pramārjannākarṣati

4.16-2

sī—(uttarīyaṃ muñcati) aṃcutta ṇa tue parakeraeṇa uttarīeṇa
paṇaakovidasya via jaṇassa assuppamajjaṇaṃ aṇuciṭṭhidavvaṃ | (ka)
rā— (uttarīyaṃ patitamavalokya) kathamuttarīyamātrameva paśyāmi, na
punaḥ paridhānakam
anyāṃśukamatirabhasādavimṛśyavidhāyinā mayākṛṣṭam
gaganatalātparigalitaṃ jyotsnānirmokakalitamidam

4.20

( punarnirveārya ) kimaparamakasmādevāsamīkṣyakāriṇamātmānamavagacchāmi | suvyaktaṃ tayai ( de ) va citrakūūṭavanadevatayā māyāvatyā
pradarśitamdyūte paṇaḥ praṇayakeliṣu kaṇṭhapāśaḥ
krīḍāpariśramaharaṃ vyajanaṃ ratānte
śayyā niśīthakalahe hariṇekṣaṇāyāḥ
prāptaṃ mayā vidhivaśādidamuttarīyam

4.21

sī-diṭṭhiā ahiṇṇādaṃ ajjautteṇa | (ka)
rā-kīdṛśamidānīmasya priyāvallabhasya sammānaviśeṣamanutiṣṭhāmi
[ vicintya ] bhavatu ayamevāsyānanyasādhāraṇaḥ sammānaviśeṣaḥ | [ prāvṛṇoti ] [ ātmānaṃ prāvṛtya avalokya ]
dvitīyaprāvaraṇaṃ māmavalokya kimapi cintayiṣyati munijanaḥ | tasmādātmīyamuttarīyaṃ parityajāmi [iti utkṣipatti]
sī-( gṛhītvā saharṣam ) piaṃ me saṃvṛttaṃ cirajīvidāe phalaṃ
( āghrāya ) diṭṭhiā asaṃkaṃtavilevaṇāmoaṃ ajjauttasse
uttarīaṃ | savvahā saccasaṃdhā rāhavā | ( prāvṛtya ) amhe edaṃ
piajaṇasaṃsaggasuhapparisaṃ uttarīaṃ pāvaria ajjauttavacchatthalaparisaṃtaṃ via aviralasamubbhiṇṇaromaṃcaṇiraṃtaraṃ attāṇaṃ
uvvahāmi | ( kha )
rā-( savismayam ) yathaitaduttarīyamaprāptamahītalameva kenāpyapahṛtaṃ
tathā janāmi pratyāsannaphalo me manorathaḥ iti | ( vicintayan ) uttarīyāpahāro jalacchāyāyāṃ dṛśyate, na sītā; kimetat ? bhavatu siddhāśramavāsibhyo janebhyo'syāḥ prabhāvo
bhaviṣyati | tatkonu khalvasyāḥ pratyāsannadarśane'bhyupāyaḥ
ayi vaidehi | na kiñcit smarasi kasyacit pūrvavṛttāntasya,
yanmāmevaṃ darśanamātreṇāpi na sambhāvayasi
sī-ajjavi kīdiso puvvavṛttanto | [ga]
rā—aviditamanusṛtya citrakūṭa
sutanu sumāpacayāya nirgatāṃ tvām
kusumamapacitaṃ vikīrya bhūmau
smarasi rasena mayā dhṛtaṃ paṭāntam

4.21.p1

sī—[vihasya] sāhasia ada evva dūre parihariasi | (ka)
rā—kathaṃ na kiñcidapi prativacanaṃ prayacchati ?
sī—āsaṇṇā mama dinnahāvasāṇavelā | ṇa juttaṃ a etāvatthaṃ gadaṃ
ajjauttaṃ devadādudiaṃ kadua apakamiduṃ | tā kiṃ pattha karaissaṃ | (diśo'valokya) diṭṭhiā eso piavaasso
kosio kiṃpi aṇṇesaṃto via kodūhalasamāvesaṇicchittaloaṇo ido evva āacchai, tā osarissaṃ

4.21.p2

niṣkrāntā ) [ka]

4.21.p3

[ tataḥ praviśatyanveṣamabhinayan vidūṣakaḥ ]

4.21.p4

vi—kahiṃ ṇu khu tattabhavaṃ bhavissadi rāā | [ parikramyāvalokya
ca ] eso piavaasso cintāulo via ṇihudamaṇoharāe
ākidīe dīhiātīraṃ alaṃkarei, tā uvasappisaṃ

4.21.p5

[ upasṛtya ] jedu bhavaṃ | [kha]