Pramāṇa · Search · About · API

Kundamala (Kundamālā)

कुन्दमाला

The Jasmine Garland

Six-act drama on the Uttarakāṇḍa story of Sītā's exile and reunion, by Dhīranāga (Diṅnāga).

Language
Sanskrit
Date
600–1000 CE
Author
Dhīranāga
Extent
271 passages, 8,120 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Kunda Mala · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

2.1.p1

nāndyante tataḥ praviśati sūtradhāraḥ

2.2

jvālevordhvavisarpiṇī pariṇatasyāntastapastejaso
gaṅgātoyataraṅgasarpavasatirvalmīkalakṣmīriva
sandhyevārdramṛṇālakomalatano rindoḥ sadāsthāyinī
pāyādvastaruṇāruṇāṃśukapilā, śambhorjaṭāsantatiḥ

2.2.p1

ādiṣṭo'smi pariṣadā—tatrabhavato'rārālapuravāstavyasya kaverdiṅnāgasya kṛtiḥ kundamālā nāma, sā tvayā prayoktavyeti, tayāvadasya sandarbhasya prayogasācivyavidhāyinī māryāmāhūya raṅgabhūmimavatarāmi

2.2.p2

nepathye

2.3

ita ito'vataratvāryā
sū—aye konu khalvayamāryāsamāhvānena sahāyamiva me sampādayati | ( vilokya ) kaṣṭaṃ bhoḥ | kaṣṭaṃ bhoḥ | atikaruṇaṃ vartate—
laṅkeśvarasya bhavane suciraṃ sthiteti
rāmeṇa lokaparivādabhayākulena
nirvāsitāṃ janapadādapi garbhagurvīṃ
sītāṃ vanāya parikarṣati lakṣmaṇo'yam

2.3.p1

iti niṣkrāntaḥ

2.3.p2

sthāpanā.

2.3.p3

tataḥ praviśati rathādhirūḍhā sītā sārathirlakṣmaṇaśca

2.4

la—ita ito'vataratvāryā | etāni gahanatarulatā pratāna
saṃruddhatayā rathapraveśāyogyāni bhāgīrathītīrakānanāni | tadavataratvāryā
sī—vaccha, lakkhaṇa, adippauttaturaṃgamaveakaṃpiadehā ettha ṇa
pāremi saṃṭhāduṃ, kiṃ puṇa odariduṃ
la—sumantra, nanu turaṃgamaniyamane kriyatāṃ yatnaḥ
su—kriyamāṇamapi yatnamativarttante gāndharvapriyā vājinaḥ
tathā hi—
amī patadbhiḥ śravaṇeṣbamandaṃ vikṛṣyamāṇāḥ kalahaṃsanādaiḥ
anāṃśravāṃḥ pragrahasaṃyamasya turaṃgamāstūrṇataraṃ prayānti

2.5

la-sumantra ! atirabhasapravṛttavegatvādanālakṣitasamaviṣamāsturaṃgamā gaṃgāprapāte syandanaṃ vinipātayanti, tat sarvātmanā kriyatāṃ
yatnaḥ
su—( rajjvākarṣaṇamabhinayati )
amī turaṅgamāḥ śravaṇeṣu amandraṃ patadbhiḥ kalahaṃsanādaiḥ
vikṛṣyamāṇāḥ pragrahasaṃyamasya anāśravāḥ tūrṇataraṃ prayānti
la-eṣa sthito rathaḥ, tadavataratu devī
sī-(avatīyaṃ parikrāmati )
la-sumantra ! dīrghamārgapariśrāntā ete turaṅgamāḥ, tadviśrāmayaitān
su-yadājñāpayati devaḥ ( iti rathamadhiruhya niṣkrāntaḥ)
la-(parikramya ātmagatam )
samādiṣṭo'hamāryeṇa, athavā svāminā--vatsa lakṣmaṇa ! devyāḥ
kila sītāyāḥ rāvaṇabhavanasaṃsthānāccāritraṃ prati samutpannavimarśānāṃ
paurāṇāmanyādṛśāḥ pralāpāḥ pravarttante, tanna śaknomi sītāmātrasyaṃ
kṛte śaraccandranirmalasyekṣvākukulasya kalaṅkamutpādayitum | sītayā
cāhaṃ garbhiṇībhāvasulabhena dohadena bhāgīrathīdarśanaṃ prārthitaḥ
tasmāt tvamanena gaṅgāgamanavyājena sumantrādhiṣṭhitaṃ rathamāropya
kasmiṃścidvanoddeśe parityajya nivarttasva--iti | tadahamapi svajanavistrambhanirviśaṅkāṃ devīmādāya gṛhahariṇīmiva vadhyabhūmiṃ vanamupanayāmi
sī - vaccha lakkhaṇa ! adisaidagabbhabharuvvahaṇaparissaṃtā ṇa
ppahavaṃti me calaṇā | tā aggado bhavia ṇiivehi kīsadūre bhaavaī bhāīraī vaṭṭaditti
vatsa lakṣmaṇa ! atiśayitagarbhabharo dvahanapariśrāntau na prabhavato
me caraṇau | tadagrato bhūtvā nivedaya kiyaddūre bhagavatī bhāgīrathīṃ
vartata iti
la-nantvāsannaiva bhagavatī bhāgīrathī, tadalaṃ viṣādena, saṃprāptā
eva vayam | paśya-śrādāya paṅkajavānanmakarandagandhān
karṣannitāntamadhurān kalahaṃsanādān
śītāstaraṅgakaṇikā vikirannupaiti
gaṃgā'nilastava sabhājana kāṅkṣayeva

2.6

sī—( sparśaṃ nāṭayati ) saṃpadaṃ jaṇaṇīkarapparisasuhasīalassa
bhāīraītaraṃgamārudassa pariseṇa parissamassa via pāvassa parikkhao jāo, taha vi dohadakudūhalaṃ gaṃgāvagāhaṇe maṃ samutsāhedi
tā imādo taḍappapādādo jaha parissaṃtā odarāmi taha ādesehi
me maggam
sāmprataṃ jananīkarasparśasukhaśītalasya bhāgīrathītaraṅgamārutasya
sparśena pariśramasyeva pāpasya parikṣayo jātaḥ | tathāpi dohadakautūhalaṃ gaṅgāvagāhane māṃ samutsāhayati | tadasmāttaṭaprapātādyathā pariśrāntāvatarāmi tathādeśaya me mārgam
la-( nirdiśya) atyantaviśrāntamanuṣyasaṃcāratayā duravatārāstaṭapradeśāḥ | tasmāt prapadamāsthāya samyakvāmena nīvāralatāṃ kareṇa jānuṃ samālambya ca dakṣiṇena
pade pade me padamādadhānā śanaiḥ śanairetu muhūrttamāryā

2.6.p1

sī—(yathokramavatīrya) vaccha suṃ parissaṃtaṃmi, etassi pāavacchāyāe muhuttaṃ upavisia vissamissaṃ | ( ka )
la—yadabhirucitaṃ devyai

2.6.p2

sītā upaviśya viśrāntiṃ nāṭayati

2.7

la—aho asaṃhāryaparicchadāḥ sukṛtinaḥ | tathāhi—
taraṅgā vījante sajalakaṇikān śītamarutas—
tathaite saṅgītaṃ dadhati kalahaṃsāḥ kalagiraḥ
sakhīvacchāheaderyeyaṃ ramayati pariṣvajya hṛdayaṃ
vane śūnye'pyasmin parijanavatī vātrabhavatī

2.8

sī—jaha bhaṇidaṃ kumāreṇa, sañjaṇamajjhagadāe vivva ettha ahiramadi me hiaaṃ | (ka)
(ka) yathā bhaṇitaṃ kumāreṇa, svajanamadhyagatāyā ivātrābhiramate me
hṛdayam
la—( ātmagatam ) eṣā viśrāntā sukhopaviṣṭā ca devī, tadayamevāvapsaro yathāsthitaṃ vyavasitum | ( prakāśam ) ( sahasā pādayornipatya ) ayamanavaratapravāsaduḥkhabhāgī nirlakṣaṇo lakṣmaṇo
vijñāpayati—sthirīkriyatāṃ hṛdayam
sī—( sasambhramaṃ ) avi kusalaṃ aṃa uttassa ? (ka)
(ka) api kuśalamāryaputrasya ?
la- - (vanaṃ nirdiśya) evaṃ gate kīdṛśaṃ kuśalamāryasya ?
sī0- - ajjae kekaīe puṇo vi samādiṭṭho vaṇavāso ? (ka)
la- -samādiṣṭo vanavāsaḥ, na punarambayā
sī- -keṇa uṇa samādiṭṭho ? (kha)
la- -āryeṇa
sī- -kahaṃ samādiṭṭho ? (ga)
la—(vāṣpastambhamabhinaya )
āryasyādeśa ityeva vaktumicchāmi yatnataḥ
tathāpi hṛdayaṃ gatvā granthi badhnāti bhāratī

2.6-2

sī--kiṃ mama samādiṭṭho vaṇavāso ? (ka)
'kena punaḥ samādiṣṭaḥ'—iti | yadi nāmbayā madhyamayā vanavāso'nujñātaḥ kaḥ
punarasau jano yena syāddiṣṭaḥ | rāmamātā lakṣmaṇajananī ca prakṛtyā saumye na
sītāvanavāsamādeṣṭumalam | madhyamā cāmbā nādiṣṭavatīti pūrvameva viditaṃ sītayeti
vicikitsāparāyā stasyāḥ samucita eṣa praśnaḥ
'kathaṃ samādiṣṭaḥ' iti—prāṇavallabho rāmabhadraḥ preyasīresourcemanāgasaṃ janakanandinīṃ
parityakṣyatīti nākalayituṃ śakyaṃ tayā cetasāpīti yuktameva 'katha' miti padam
vāṣpastambhaṃ aśruviṣṭambham, aśrūṇi viṣṭabhyetyarthaḥ | niṣpāpāyāḥ satyāḥ sītāyā
iyamavahelanā kasya sacetaso na duḥkhāya ? tathāca sarvapratyakṣasya lakṣmaṇasya hṛdaye
kāruṇyodrekavaśāt pūrvaṃ durnivāro'śrubhāro netrayoḥ prādurabhūt , dhairyeṇa tu punaravaṣṭabdho'sau lakṣmaṇena | 'vaktamupacakrame'—iti śeṣaḥ
yadāha lakṣmaṇastadeva darśayati 'āryyasye' ti—
āryasya ādeśaḥ iti eva yatnataḥ vaktumicchāmi | tathāpi bhāratī hṛdayaṃ gatvā
granthi badhnātīti yojanā | āryasya sammānyasya, agrajatvāt | ādeśaḥ ājñā
evaṃ tvayā madvacanādvijñāpyā jānakītyevaṃrūpā'nujñetyarthaḥ | ityeva, etasmādeva hetoḥ
kevalam, na punaḥ sītāyāḥ vṛjinaleśo'pyasti yena saivamucyeteti bhāvaḥ | vaktumicchāmi kathayituṃ pravarte | yatnataḥ yatnād | eteṣāṃ vajrasamānāṃ niṣṭhurāṇāṃ vacasā
muccāraṇaṃ na khalu prayatnaṃ nāpekṣate ityarthaḥ | tathāpi | mahati prayatne kriyamāṇe'pītyarthaḥ
bhāratī śabdāvalī hṛdayaṃ gatvā hṛtpradeśaṃ prāpya granthi badhnāti | 'ive'tyadhyāhāryam ?
na hi satyameva hṛdaye granthibandhaḥ sambhavati
mudrārākṣase candragupto'pīdṛśamivabhāvaṃ pradarśayāmāsa, tathāhi—
'āryājñayaiva mama laṅghitagauravasya buddhiḥ praveṣṭumavane rvivaraṃ pravṛttā
ye satyameva na gurūn pratimānayanti teṣāṃ kathaṃ nu hṛdayaṃ na bhinatti lajjā' || iti
sītāpavādarūpā ye śabdāḥ proccārayitavyāḥ pūrvaṃ te manogatāḥ | 'yanmanasā
manute tadvācā vadati'—ityukteḥ | hṛdayagatāśca te śabdāḥ pūrvaṃ hṛdayameva tathā granthimad
vidadhati yathā te tatra praveṣṭumasamarthā bhavanti | na hi granthimati vastuni kasyacitpraveśaḥ
sambhavati | hṛdaye'pi te śabdāḥ paryavasthātumasamarthāḥ kimu vācīti bhāvaḥ
la--na kevalaṃ tava, ātmano'pi
sī--kahaṃ vitra ? ( kathamiva ? )
la--prakāmabhukte svagṛhābhimānāt
suhṛjjanenāhitayāgavahnau
āryasya ramye bhavane'pi vāsastava pravāse vanavāsa eva

2.10

sī--vaccha, paripphuḍaṃ kahehi, ajja kahaṃ mama vaṇavāso ayyauttassa vaṇavāsotti ? (ka)
la--kimaparaṃ kathayāmi mandabhāgyaḥ
tyaktā kila tvamāryeṇa cāritraguṇaśālinā
mayāpi kila gantavyaṃ tyaktvā tvāmiha kānane

2.19

sī-hā tāda, ayya kosilāhiva, ajja uvaradosi | (kha)
la-( sasambhramam ) kaṣṭaṃ bhoḥ ! kaṣṭaṃ bhoḥ ! nirghātapātadāruṇenānena parityāgavārtāśravaṇena nūnamuparatā devī| (nirvarṇya) diṣṭyā
śvasiti| tatkonu khalvasyāḥ pratyānayane'bhyupāyaḥ| (viṣādaṃ nāṭayati) āścaryamāścaryam—
bhāgīrathīśīkaraśītalena sambhāvyamānā mṛdunānilaina
madbhāgyaśeṣeṇa ca bodhyamānā pratyāgatā rājasutā kathañcit

2.12

sī-vaccha lakkhaṇa ! kiṃ gadosi ? (ka)
la-ājñāpaya, tiṣṭhāmyeṣa mandabhāgyaḥ
sī-kiṃ uvālaṃbhia aṃhi pariccattā | (kha)
la-kīdṛśo devyā upālambhaḥ
sī-aho me adharaṇattaṇaṃ, kiṃ uvālambhamettaeṇa viṇā ṇiruddivaṃhi
kiṃ atthi kiṃ vi deṇa saṃdiṭṭaṃ ? (ga)
la-asti
sī-kahehi kahehi | (gha)
la-tulyānvayetyanuguṇeti guṇonnateti
duḥkha sukha ca suciraṃ sahavāsinīti
jānāmi kevalamahaṃ janavādabhītyā
sīte tyajāmi bhavartī na tu bhāvadoṣāt

2.13

ayamāryasya saṃdeśaḥ
sī--kahaṃ jaṇavādabhayeṇetti | kiṃvi vaaṇīaṃ me atthi ? (ka)
la--kīdṛśamāryāyā vacanīyam
ṛṣīṇāṃ lokapālānāmāryasya mama cāgrataḥ
agnau śuddhiṃ gatādevī kintusī.... ( lajjāṃ nāṭayati ) kahehi, kiṃtu- (kha)
la....loko niraṅkuśaḥ

2.14

sī....aggisutthisaṃkittaṇeṇa paḍivodidamhi | rāvaṇabhavaṇauttaṃto
puṇovi uvvādiadi | sīdāe vi ṇāma evvaṃ saṃbhāvīaditti
savvahā alaṃ mahilattaṇeṇa | evvaṃ pariccattā | ṇu paricattāmmi
kiṃ ṇa khu juttaṃ mama ajjauttapariccattaṃ attāṇaṃ pariccaiduṃ, kiṃ
ṇa khu tassa evva ṇiranukosassa samāṇo eso pasao
pekkhidavvotti vaaṇīakaṃṭakopahidaṃ jīvidaṃ parirakkhāmi |(ga)
la-anugṛhīto'smi | (utthāya praṇamati) idamaparamārtheṇa sandiṣṭam
sī-kiṃ ṇu khu bhavissadi | (ka)
la-tvaṃ devi cittanihitā gṛhadevatā me
svapnāgatā śayanamadhyasakhī tvameva
(ka) kinnu khalu bhaviṣyati
dārāntarāharaṇaniḥspṛhamānamasya
yāge tava pratikṛtirmama dharmapatnī

2.15

sī-evvaṃ saṃdiśaṃteṇa ajjauttreṇa parittāadukkhaṃ mayi niravasesaṃ
avaṇīdaṃ, ṇahi taha aṇṇāsattā paiṇo itthiājaṇassa dukkhaṃ
uppādedi jaha aṇṇāsatto | (ka)
la—kaḥ pratisandeśaḥ ?
sī—kassa ? (ka)
la—āryasya
sī—evvaṃ gadevi paḍisaṃdeśo | ajjūṃṇaṃ uṇa mama vaśraṇādo pādavavaṃdaṇaṃ kadua viṇṇavehi--evvaṃ ahaṃ ṇīrakkhā sāvadasamāiṇṇe
vaṇe paḍivasaṃtī a savvahā hiaeṇa ayyāhiṃ aṇugahīdavvetti | (kha)
la—pratigṛhītaiyamājñā | āryasya na kiñcit sandiṣṭam
sī—taha ṇiṣṭhuro ṇāma saṃdīsīaditti appaḍihadavaaṇadā esā
lakkhaṇassa, ṇa sīdāe dhaṇṇattaṇaṃ | taha mama vaaṇādo taṃ jaṇaṃ
viṇṇavehi--maṃdabhāiṇīṃ aṇusoaṃto vaṇṇassasaparikālaṇaṃ
ahigghaṃto attāṇaṃ ṇa bādhehi saddhamme sasarīre sāvadhāṇo
hohitti | vacca lakkhaṇa, kiṃ uvālaṃbhābhi mahārāaṃ ? (ga)
spṛhaṇīyaguṇairmahātmābhiścarite vartmani yacchatāṃ manaḥ
vidhiheturaheturāgasāṃ vinipāto'pi samaḥ samunnateḥ || iti
la—kimetāvatyapi na prabhavati devī ?
sī—evvaṃ vi taṃ jaṇaṃ viṇṇavehi—ṇa juttaṃ tava niravarāhaṃ imaṃ jaṇaṃ
sapadi hiaādo ṇivvāsiduṃ, kiṃ uṇa visaādotti | (ka)
la--sandeṣṭavyamāryayā sandiṣṭamāryā nirvāsitā nāma hṛdayātprabhaviṣṇunā
kathaṃ gṛhād gṛhaṃ nāma kathaṃ janapadādapi

2.16

sī--evvaṃ vi mama vaaṇādo viṇṇavidvvo-sā tapovaṇavāsiṇī
savvahā sīmantaaṇihidena aṃjaliṇā viṇṇaveditti jai
ahaṃ ṇigguṇā ciraparicidetti vā, aṇāhetti vā, sīdetti
vā, sumaraṇamettaeṇa aṇugahidvveti | (ka)
la— imaṃ sandeśamākarṇya kṣate kṣāramivāhitam
daśāmasahyāṃ śokasya vyaktamāryo gamiṣyati

2.16.p1

sī—adimahide vi saamaṃḍale kahaṃ tumaṃ soṃtti ettiāṃ dukkhasahāyā, saṃpadaṃ mae viṇā tae ekkeṇa eso ciṃtidavvo | tumaṃ
bhādussasarīre sāvahāṇo hohitti | (ka)
la-anurūpametanmahānubhāvatāyāḥ
sī--vaccha lakkhaṇa, paṇamidavvā tue mama vaaṇādo rāhavaularāadhāṇī bhaavadī aojjhā, sussūsidavvo paḍimāpado mahārāo, sāhidavvā ajjūṇaṃ āṇatti, samassāsidavvā piaṃvadā
mama piasahīo, sumaridavvā savvakālaṃ maṃdabhāiṇī | (ka)

2.16.p2

iti roditi

2.17

la-(sodvegam)
āryāṃ svahastena vane vimoktuṃ śrotuñca tasyāḥ paridevittāni
sukhena laṅkāsamare hataṃ māmarjīvayanmārutirāttavairaḥ

2.17.p1

vilokya

2.18

ete rudanti hariṇā haritaṃ vimucya
haṃsāśca śokavidhurāḥ karuṇaṃ rudanti
nṛttaṃ tyajanti śikhino'pi vilokya devīṃ
tiryaggatā varamamī na paraṃ manuṣyāḥ

2.16-2

sī0--vaccha lakkhaṇa, āsaṇṇātthamayo sūro | dūre a ido māṇusasaṃpādo | uḍḍīṇā pakkhiṇo | saṃcaraṃti sāpadā | gaccha, ṇa
juttaṃ parilaṃbidum | (ka)
vimoktuṃ tasyāḥ paridevittāni ca śrotum āttavairaḥ mārutiḥ laṅkāsamare sukhena hataṃ
mām ajīvayat—iti yojanā
vilokya paritodṛṣṭvā ityarthaḥ
devīṃ vilokya aita hariṇāḥ haritaṃ vimucya rudanti, śokavidhurāḥ haṃsāśca
karuṇaṃ rudanti, śikhino'pi nṛttaṃ tyajanti, amī tiryaggatāḥ varaṃ na paraṃ manuṣyāḥ
ityanvayaḥ
la- - (añjaliṃ badhvā) sarvapaścimo'yaṃ lakṣmaṇasya praṇāmāñjaliḥ
tatsāvadhānaṃ parigṛhyatām
sī-ṇiccāvahidā khu ahaṃ | (ka)
(ka) nityāvāhitā khalvaham
la—vijñāpayāmi devīm—
āryaṃ mitraṃ bāndhavān vā smarantyā
śokādātmā mṛtyave nopaneyaḥ
ikṣvākūṇāṃ santatirgarbhasaṃsthā
seyaṃ devyā yatnato rakṣaṇīyā

2.20

sī—appaḍihadavaaṇo khu somittī | (ka)
la—iyamaparā vijñāpanā
sī—kā aṇṇā ? (ka)
la—jyeṣṭhasya bhrāturādeśādānīya vijane vane
parityaktāsi devi tvaṃ doṣamekaṃ kṣamasva me

2.21

sī—( sasambhramam ) jeṭṭhavaaṇāṇuvatti tumetti paritosakāle ko
doso āsaṃkīyadi ? (kha)
la—( sapradakṣiṇaṃ praṇamya parikrāmati )
sī—( roditi )
la—( diśo'valokya ) bho bho lokapālāḥ, śṛṇvantu bhavantaḥ—
eṣā vadhūrdaśarathasya mahārathasya
sī—adi silāhaṇijjāiṃ akkharāim̐ suṇīaṃdi | ( ka )
la—rāmāhvayasya gṛhiṇī madhusūdanasya
sī--kudo me tādiso vāhadheo ? ( kha )
la—nirvāsitā patigṛhāt—
sī—( karṇau pidadhāti )
la--vijane vane'smin
ekākinī vasati rakṣata rakṣatainām

2.22

sī-- (garbhaṃ darśayati ) -
la-enāmapi bhagavatīm āryāyāḥ kṛte vijñāpayāmi-jātaśramāṃ kamalagandhakṛtādhivāsaiḥ
kāle tvamapyanugṛhāṇa taraṅgavātaiḥ
devī yadā ca savanāya vigāhate tvāṃ
bhāgīrathi ! praśamaya kṣaṇamambuvegam

2.23

ye kecidatra munayo nivasantyaraṇye
vijñāpayāmi śirasā praṇipatya tebhyaḥ
strītyujjhitetyaśaraaiti kulāgateti
devī sadā bhagavatītyanukampanīyā

2.24

eṣo'ñjalirviracito vanadevatānāṃ
vijñāpanāṃ kṣaṇamimāmavadhārayantu
suptā pramādavaśagā viṣamasthitā vā
yatnādiyaṃ bhagavatībhiravekṣaṇīyā

2.25

bho bho hiṃstrā bhūmireṣā bhavādbhiḥ
varjyā deśo na pravekṣyaḥ pareṣāṃ
mṛgyo mṛgyo vipravāse sakhīnāṃ
yūyaṃ sakhyo mā kṣaṇaṃ muñcatainām

2.26

sakhyo nadyaḥ svāmino lokapālāḥ
mātargaṅge bhrātaraḥ śailarājāḥ
bhūyo bhūyo yācate lakṣmaṇo'yaṃ
yatnādrakṣyā rājaputrī gato'ham

2.26.p1

praṇamya niṣkrāntaḥ

2.26.p2

sī—kahaṃ saccaṃ eva maṃ ekkāiṇīṃ pariccaia gado lakkhaṇo, (vilokya)
haddhī haddhī ! atthamido sūro, sareṇa vi lakkhaṇo ṇa dīsaī, hariṇā
vi saaṃ āvāsaṃ āacchanti, uḍḍīṇā pakkhiṇo, saṃcaraṃti
sāpadā, acchādīya yadi aṃdhakāreṇa diṭṭhī, ṇiṃmāṇusaṃ mahāraṇṇaṃ, kiṃ karemi maṃdabhāgnā, kīsa araṇṇāhiṃ pavvajami
ekkāiṇī adesa asalākā ti gāṃ mi mi (?) kiṃvā khu mae
pāpaṃ kidaṃ, jassa dāṇiṃ eva virahaṃ savvahā aṇubhāvidohni,
kahaṃ dehavitonali (?) kahaṃ dāva lakkhaṇaṇiuttāvarṇadevatā..............kahaṃ de rāhavakulakamāudā vasiṣṭhavaṃmīippamuhā mahāppahāvā mahesiṇo te dāṇiṃ maṃ parittā a
abhidehitti ? (ka)

2.26.p3

iti mohaṃ gacchati

2.26.p4

tataḥ praviśati vālmīkiḥ

2.27

vā—( sasambhramam )
ākarṇya jahnutanayāṃ samupāgatebhyaḥ
sandhyābhiṣekavidhaye munidārakebhyaḥ
ekākinīmaśaraṇāṃ rudatīmaraṇye
garbhāturāṃ striyamatitvarayāgatosmi

2.27.p1

tadyāvattāmevānveṣayāmi

2.27.p2

anveṣaṃ nāṭayati

2.28

sī-(pratyāgamya) ko esa maṃ vijjaī | (vicintya) ṇa kovi,
āṇattikaralakkhaṇaviṇṇattiā aṇuñcaritti bhaavaī bhāīraī
taraṃgāe māmaṇugahṇādi | (ka)
vā-ayamandhakārasaṃruddhatayā dṛṣṭissañcārasya na dṛśyate, ataḥ śabdāpayiṣye | ayamahaṃ bhoḥ
sī-(saharṣam) vaccha lakkhaṇa paḍiṇiuttosi ? (kha)
vā-nāhaṃ lakṣmaṇaḥ
sī-(avakuṇṭhaṃ nāṭayati) acāhidaṃ, aṇṇo eso ko vā parapuruso,
kahaṃ dāṇiṃ vāraissaṃ mahāhidaṃ^2 | (vicintya) evvamitthiāhaṃ eāiṇī a | (ga)
vā—eṣa sthitosmi | vatse, tavāpyalaṃ parapuruṣaśaṅkayā, divasāvasānasavanāya bhāgīrathīṃ samupāsya pratinivṛttebhyo munidārakebhyastvadvṛttāntamupalabhya tapodhano'haṃ tvāmevābhyupapattumupāgataḥ | pṛcchāmi cātrabhavatīm—
dharmeṇa jitasaṅgrāme rāme śāsati medinīm
kathyatāṃ kathyatāṃ vatse vipadeṣā kutastava

2.26-2

sī—tado evva puṇṇacaṃdādo me asaṇipādo | (ka)
vā—kāmaṃ rāmādeva hi vipattimupāgatā ?
sī—aha iṃ | (kha)
vā—yadi tvaṃ varṇāśramavyavasthābhūtena mahārājena nirvāsitāsi tat
svasti bhavatyai, gacchāmyaham | (parikrāmati )
sī—aha viṇṇavemi—| (ga)
vā—kathaya
sī—jai rahuvareṇa ṇivvāsidetti bhañadā ṇāṇukaṃpaṇīā, esā
uṇa gabbhagadā rahusaaradilīpadasarahapahudīṇaṃ tādṛsīṇaṃ saṃtaditti dāṇiṃ paḍipālaṇīā | (gha)
vā—(pratinivṛtya) kathamikṣvākuvaṃśamudāharati, tadanuyokṣye | vatse !
kiñca daśarathasya vadhūḥ ?
sī—jaṃ bhaavaṃ āṇavedi | (ka)
vā—kiñca videhādhipaterjanakasya duhitā ?
sī—aha iṃ | (kha)
vā—kiñca sītā ?
sī--ṇahi sīdā, bhaavaṃ maṃdabhāiṇī | (ga)
vā--hā hato'smi mandabhāgyaḥ | kiṃkṛto'yamatrabhavatyāḥ prāsādatalādadho'vatāraḥ ?
sī—( lajjāṃ nāṭayati )
vā—kathaṃ lajjate ! bhavatu, yogacakṣuṣāhamavalokayāmi | ( dhyānamabhinīya ) vatse ! janāpavādabhīruṇā rāmeṇa kevalaṃ parityaktā,
natu hṛdayena | niraparādhā tvamasmābhiraparityājyaiva | ehyāśramapadaṃ gacchāvaḥ
sī—koṇu tumaṃ ? (ka)
vā—śrūyatām
so'haṃ cirantanasakhā janakasya rājñastātasya te daśarathasya ca bālamitram
vālmīkirasmi visṛjānyajanābhiśaṅkāṃ
nānyastavāyamabale śvaśuraḥ pitā ca

2.30

sī—bhaavaṃ vaṃdāmi | (ka)
vā—vīraprasavā bhava, bhartuśca punardarśanamāpnuhi
sī—tumaṃ loassa vammīī, mama uṇa tādo evva, tā gaccha sayaṃ
assasapadaṃ | (gaṅgāmavalokyāñjaliṃ baddhvā) bhaavai bhāīrai !
jai ahaṃ sotthiṇā gabbhaṃ abhiṇiutteāmi tadā tava diṇe diṇe
suṭṭhu ūchāe kuṃdamālāe uvahāraṃ karaissam | (kha)
vā-atyantaduḥkhasañcāro'yaṃ mārgaḥ, viśeṣatastvāṃ prati; tadyathā
yathā mārgamādeśayāmi tathā tathā samāgantavyam
etasmin kuśakaṇṭake laghutaraṃ pādau nidhatsvāgrataḥ
śākheyaṃ vinatā namasva śanakairgartto mahān vāmataḥ
hastenāmṛśa tena dakṣiṇagataṃ sthāṇuṃ samaṃ sāmprataṃ
puṇye'smin kamalākare caraṇayornirvartyatāṃ kṣālanam

2.31

sī-(yathoktaṃ parikāmati)
vā- (nirddiśya)
ikṣvākūṇāñca sarveṣāṃ kriyāḥ puṃsavanādayaḥ
asmābhireva pacyante mā śuco garbhamātmanaḥ

2.32

kausalyāpādaśuśrūṣāsaukhyaṃ vṛddhāsu lapsyase
paśya sakhyo bhaginyaśca tavaitā munikanyakāḥ

2.32.p1

iti niṣkrāntāḥ sarve

2.32.p2

prathamo'ṅkaḥ
atha dvitīyo'ṅkaḥ

2.32.p3

tataḥ praviśato dve munikanyake

3.1

prathamā—halā vedavadi ! diṭṭhiā vaḍḍhasi, sīdāe tava piasahīe
rāmasāmā duve puttaā jāā | (ka)
vedavatī—piaṃ me piaṃ me | kiṃṇāmaheā ? (kha)
pra—jeṭṭho dāṇiṃ bhaavadā kusotti sadvāvido dudio lavotti | (ga)
ve—kiṃ samattā pahi paribbhamidum ? (gha)
pra—kiṃ samatthātti bhaṇiadi,
dhāvaṃti hariṇaehiṃ jahapaḍimallā kisorasīhāṇaṃ
taha a tapassiṇihiaaṃ haraṃti piadaṃsaṇā jualā

3.1.p1

muṇijaṇassa aṃkādo aṃkādo adi saṃcaraṃti | saṃpadaṃ vaṃmī
iviraidaṃ rāmāaṇaṃ paḍati | (ṅa)
ve-imaṃ uttaṃtaṃ suṇia edovatthaṃ sīdā kidapuṇṇetti takkemi | ahaṃ
iṃhavahaṃti sīdāsovoaṇṇivatyaṃ āśrī siṇiddhaṃ aṃṇoṇṇaṃ (?)|(ka)
pra-saṃbharaṇīaṃ khu edaṃ | ko ṇemisauttaṃto ? (kha)
bhāratīya dṛṣṭyā adṛṣṭacaramaśrutapūrvañca | sītā-damayantī-draupadīnāṃ paramasundarīṇāṃ
ramaṇīratnānāṃ rūparāśivarṇane śyāmaśabdaprayogo rāmāyaṇamahābhāratanaiṣadhacariteṣu
bahutra dṛśyate kṛṣṇavarṇāvattve'pi tāḥ sundarīśiroratnānīti naitanmanyāmahe | yadi
tāḥ sundaryo na kṛṣṇavarṇāḥ atha kṛṣṇavarṇā na sundaryaḥ | sundarītvaṃ kṛṣṇavarṇavatvañca
vipratiṣiddham | sundarītvaṃ tāsāmavyāhataṃ tasmānna tāḥ kṛṣṇavarṇāḥ iti siddham
etadeva cintāmaṇi-vināyakavaidyamahodayenāpi svīkṛtam | avaśyaṃ tu tāḥ śyāmā
abhūvan, tasmācchyāmaśabdasya kaścidanyo'rthaḥ svīkāryaḥ, sa cāyaṃ purātanairvijñaiḥ
pradarśitaḥ
' śīte sukhoṣṇasarvāṅgī grīṣme yā sukhaśītalā
taptakāñcanavarṇābhā sā strī śyāmeti kathyate ||'
taptakāñcanavarṇasāmyena kuśalavau śyāmāvityalaṃ prasaṅgenānena
kinnāmadheyau-kiṃ nāmadheyaṃ yayostau | kinnāmakau | ' ākhyāyāmabhidhānañca
nāmadheyañca nāma ca'- ityamaraḥ, śabdāpitaḥ āhūtaḥ, sambodhita iti yāvat
kiṃ samarthau pathi paribhramitum ? kavinā kuśalavau kiśoradaśāyāmālikhitau
na stanandhayau
dhāvata iti-yathā priyadarśanau yugalau hariṇakaiḥ ( saha ) dhāvataḥ tapasvinīhṛdayaṃ ca harataḥ
tathā kiśorasiṃhānāṃ pratimallau ( pratibhātaḥ ) iti yojanā
yathā yena prakāreṇa priyadarśanau priyaṃ darśanaṃ yayoḥ tau suśrīkau yugalau yamalau
kuśalavau hariṇakaiḥ mṛgaśāvakaiḥ saha dhāvataḥ dhāvanaṃ kurutaḥ, tapasvinīnāṃ tāpasīnāñca sarvāsāṃ hṛdayaṃ harataḥ ākarṣataḥ, tathā kiśorasiṃhānāṃ kiśorāśca te siṃhāśca
teṣāṃ siṃhapotānāṃ pratimallau = pratiyoginau sadṛśau ityarthaḥ pratibhātaḥ iti śeṣaḥ
tathā ca kuśalavayoḥ śarīre suśrīke sughaṭite balavatī svāsthyabhājane sphūrtimatī ceti sūcyate | 'yugmaṃ tu yugalaṃ yugam'-ityamaraḥ, yugmaṃ yamalayāmale'-iti ca rabhasaḥ
ve—saṃbharido evva jaṇṇasaṃbhāro mahārāassa, ṇimaṃtido sāṃtaravāsiṇīo tavodhaṇāṇaṃ saṃpādo | (ka)
pra—kiṃ ṇimaṃtido bhaavaṃ vaṃmīī ? (kha)
ve--sudaṃ vaṃmīitapovaṇaṃ vi āado rāmadūdotti | kahiṃ dāṇiṃ sīdā
pekkhidavvā ? (ga)
pra—ettha evva sālapāavacchāāe upavisadi kahaṃ adivāhemitti?(gha

3.1.p2

iti niṣkrānte

3.1.p3

praveśakaḥ

3.1.p4

tataḥ praviśati cintāṃ nāṭayantī bhūmyāsanoṃpaviṣṭā sītā

3.1.p5

sī-( niḥśvasya ) aho acivsasaṇīśradā paidisiṭhṭhurabhāvāṇaṃ
purusa hiatrāṇaṃ | jaṃ, taṃbhappalihidavvaṇeāṇaṃ daṃpadīṇaṃ pasaṃge
umāmahessārotti sagge puḍavīe sīdārāmotti addippasiddhiṃ
ārovica niravarādhā edaṃ gaī attatamaṇubhāvidomhi | atha
kīsa ahaṃ aṃdhrauttaṃ ṇiṃdāmi, evvaṃ purā aṃdhrautteṇa eassa
vaṇṇīagādhādhaṇaṃ suamettaeṇa addarīdasaraṇagutti saṃpadaṃ
aṇṇeajośraṇāṃtaride......saṇaṃ ākaraṇaṃ mārisi puṇaṇadukkakāriṇī jādā | teṇa saha diṭṭho caṃdodao, teṇa saha sudo
kokilakalappalāo, teṇa saha aṇubhūdo malaamārudappariṃso,
saṃpadaṃ mae eāiṇīe diṭṭho a sudośra aṇubhūdośra | pāṇaṃ
pariccāmitti savvahā aliaṃ mārisīhiṃ itthiāhiṃ
purā ahaṃ sāmivallahadāe saalamithilājaṇapatthaṇiaṃ bhamia
ajja uṇa edāvatthaṃ śoaṇīā saṃvṛttetti pariccāyadukkhādo
lajjā evva maṃ ahiśradaraṃ vāhedi | saṃpadaṃ uṇa jādā dārā
saṃvaḍḍhiā a, sādaro dāṇiṃ bhaavaṃ vaṃmīī; ṇa juttaṃ mama
ediṇā tapovaṇavāsaviruddheṇa dīhaṇissāseṇa kālaṃ adivāhiduṃ | etta evva maraṇavvavasāassa paḍibaṃdho jaṃ mae piasahī vedavadī ṇa saṃdiṭṭhā ṇavi uvaṇi maṃtidāmra | [ka]

3.1.p6

tataḥ praviśati vedavatī

3.1.p7

ve-kido evva tavodhaṇāṇaṃ vaṃdaṇuvvaāro, adihijaṇasamuido
samudāāro a | tā ido evva sālapādapaṃ gadua piasahiṃ
saṃbhāvaissaṃ ( parikramya vilokya ca ) esā videharājataṇaā
ṇidāhamāsalaā via paricchāmapāṃḍarāe avatthāe hiaaṃ
akkhivaṃtī sālamūlamalaṃkaredi | tā uvasappissaṃ ( upasṛtya )
esā ciṃtāparavasā via ahomuhī laṃbālaācchādaaṇaaṇā
dīṇapekkhidā | sahāvaissaṃ sahi vaidehi ( iti śabdāpayati )
kṛta eva tapodhanānāṃ vandanopacāraḥ atithijanasamucitaḥ
samudācāraśca | tadita eva sālapādapaṃ gatvā priyasakhīṃ
sambhāvayiṣyāmi || ( — ) eṣā videharājatanayā nidāghamāsaletava parimlānapāṇḍurayāvasthayā hṛdayamākṣipantī sālamūlamalaṅkaroti | tadupasarpāmi | ( — ) eṣā cintāparavaśevādhomukhī lambālakācchāditanayanā dīnaprekṣitā | śabdāpayiṣyāmi | sakhi vaidehi
sī—( sasambhramaṃ vilokya ) piaṃ me piaṃ me saṃpattā piasahī
vedavadī sāadaṃ piasahīe | ( pariṣvajyopaveśayati ) (ka)
ve—avi kusalaṃ kusalavāṇaṃ ? (kha)
samprati ca tapodhanavandanopacāro'tithijanocitaśca taiḥ kriyamāṇo vedavatyāḥ satkārabhāraḥ saṅgacchate | vedavatyāḥ munikanyakātve'pi kuśalavajanmataḥ prāgeva sītā sakhītvaṃ
punaśca cirāya mithilāvāsānantaraṃ punarupāgamanamiti gamyate
sī—jaha vaṇavāsiṇaṃ | [ka]
ve—kīdiso tumhāṇaṃ vuttaṃto ? [kha]
sī—(veṇīṃ nirdiśya) kīdiso so ? [ga]
ve—(ātmagatam) adimattaṃ saṃtavai esā varāī, rāmasaderassa
saṃkintaṇeṇa viṇidhāraissaṃ (prakāśam) ayi apaṃḍide | taha
nirapekkhassa ṇiraṇukkosassa kide kīsa tumaṃ asidapakkhacaṃdalehā via diṇe diṇe parihīasi | [gha]
sī—kahaṃ so ṇiraṇukkoso ? [ṅa]
ve—jeṇa pariccattāsi | [ca]
sī--kimahaṃ pariccattā ? [cha]
ve--(vihasya veṇīṃ parimārjayati)evaṃ loo bhaṇādi,saccaṃ pariccattā|[ja]
sī-aha sarīreṇa, ṇa uṇa hiaeṇa | (ka)
ve-kahaṃ parakeraṃ hiaaṃ jāṇāsi ? (kha)
sī-kahaṃ tassa hiaaṃ sīdāe paraeraṃ bhavissadi ? (ga)
ve-aho apariccattāṇurāśradā | (gha)
sī-kahaṃ so mama uvari pariccattāṇurāo jeṇa adippasitto evva
maṃ adhaṇṇaṃ uṃdisia aṃjautteṇa aṇubhūdo setubaṃdhādiparissamo ? (ṅa)
ve—attasilāhiṇi, khattiāṇaṃ samuido eso rāvaṇassa uvari
roso, ṇa sīdāe uvari aṇuro | ( ka )
sī—edaṃ avaraṃ ṇa pekhkhasi | ( kha )
ve—kiṃ edaṃ avaraṃ ? ( ga )
sī—edaṃ | ( gha )
ve—kiṃ edaṃ ? ( ṅa )
sī—( salajjam ) jaṃ savattījaṇaṇīsāsāṇupaviṭṭhe rāmavacchatthale
adiciraṃ saṃbhāvidamhi | ( ca )
ve-sahi mā uttamma samāsaraṇo rāmassa jaṇṇadikkhāsamao| (ka)
sī-tado kiṃ ? (kha)
ve-ṇaṃ tahiṃ assassa sahadhammaāriṇīe pāṇiggaho ṇivvatti
davvo | (ga)
sī-aauttassa hiae pahavāmi, ṇā uṇa hatthe | (gha)
ve-(ātmagatam) aho se diḍhāṇurāadā| [prakāśam] sahi
puttamahauṃsaṇeṇa vi de pavāsasoo ṇāvaṇīdo ? (ṅa)
sī-soapaḍiāreṇa vi soo vaḍḍhaadi | (ca)
ve-kahaṃ via | (cha)
sī—jaha jahā de dārakā īsasamubbhiṇṇadasaṇaṃkurakomaleṇa vadaṇeṇa
mamamuhaṃ āloyaṃtā pahasaṃti, accaṃtakomaleṇa ālāveṇa
tādisaṃ sadbhāveaṃti, taha jāṇāmi tassa muṃde ṇimajjāmitti
saṃpadaṃ uṇa kālavaseṇa pariṇadā pariccattabālabhāvā avālā
saṃvṛtteti maṃ ahiataraṃ vādheyadi | (ka)
ve-aho kiṃti tassa mahagghaṃ ṇisaṃsattaṇaṃ jaṃ sīdā ṇāma bālataṇaśrā
īrisaṃ avatthaṃ aṇubhavaditti | [ka]
sī-sahi vedavadi ! avi ṇāma- [kha]
ve-kīsa lajjideṇa ? bhaṇāhi aṃcauttaṃ pekkhāmitti | [ga]
sī-kiṃ lajjāveseṇa, evvaṃ bhaṇāmi | [ prakāśam ] avi kusalavāṇaṃ
tādassa daṃsaṇeṇa jammaṃ amohaṃ bhaveritti | [gha]
ve-ṇaṃ samāsaṇṇaṃ evva tumhāṇaṃ rāadaṃsaṇaṃ | [ka]
sī-kahaṃ via ? [kha]

3.1.p8

nepathye ṛṣiḥ

3.2

bho bho āśramavāsino janāḥ ! śṛṇvantu bhavantaḥito nātidūre mahākraturaśvamedhaḥ pravarttate, sambhṛtāni yajñopakaraṇāni, sannipatitāśca nānādeśāśramavāsino vasiṣṭhātreyaprabhṛtayo
mahāmunayaḥ | kevalaṃ bhagavato vālmīkerāgamanamudīkṣamāṇo nādyāpi
yajñadīkṣāṃ praviśati mahārājaḥ | āgataśca vālmīkitapovanavāsināmupanimantraṇārthaṃ rāmadūtaḥ | tasmānnaiva parilambitavyam
[ka] nanu samāsannameva yuṣmākaṃ rājadarśanam
[kha] kathamiva ?
tīrthodakāni samidhaḥ ( paripūrvarūpā )
darbhāṅkurānavihatān parigṛhya sadyaḥ
agre bhavantu munayo munikanyakāśca
kurvantu maṅgalavalīnuṭajāṅgaṇepu

3.2.p1

sī—tuvaremi, tuvaremi, esa rañja kassavo pattāṇaghosaṇāsamaṇantaraṃ
gahidajaṇṇovakaraṇo aggado patthido | ahaṃ vi kusalavāṇaṃ
patthāṇamaṃgalaṃ aṇuciṭṭhisaṃ | (ka)

3.2.p2

iti niṣkrāntāḥ sarve

3.2.p3

dvitīyo'ṅkaḥ
atha tṛtīyo'ṅkaḥ

3.2.p4

tataḥ praviśati mārgapariśrānto gṛhītabhārastāpasaḥ

3.2.p5

tāpasaḥ- (śramamabhinīya ) bho suṭṭhu parissaṃtomhi ediṇā saṃdāpadīheṇa gimmasamaeṇa | ṇa ppahavāmi parissamagaśrāṇaṃ jaṃghāṇaṃ
vikkhevaṇikkhevaṃ kāduṃ | pādadalaṃ a me saṃpakkaṃ piaasaṃpoḍaehiṃ
saṃvṛttaṃ | araṇaṇacca, taha suumālā devī sīdā taha komalā a
kusalavā tāpasasaddheṇa saha aṇatthamide sūre nemiśaṃ pattā
ahaṃ ajja vi ṇāsādemi aḍaviṃdisāmuhe [ vicintya ] ko
dāṇi me ṇemisamaggaṃ ācakkhissadi [ vilokya ] ṇūeṃ eso
lakkhaṇasahāo rāmo ṇemisaṃ saṃpatto | tā ahaṃ vi dāṇaṃ gaiṃ
aṇusaremi | (ka)

3.2.p6

niṣkrāntaḥ

3.2.p7

praveśakaḥ

3.2.p8

tataḥ praviśati śokasantapto rāmo lakṣmaṇaścāgrataḥ

3.1-2

la—ārya ita itaḥ | ( parikramya )
prathamamanaparādhāṃ tāṃ samutkṛṣya devī—
magamamaha magādhe kānane tyaktukāmaḥ
punarapi kulaśeṣaṃ rāmamādāya devaṃ
svajanavipadi dakṣaḥ kvāpyadhanyaḥ prayāmi

3.2-2

hā ! suṣṭhu khalvidamucyate—
pramādaḥ sampadaṃ hanti praśrayaṃ hanti vismayaḥ
vyasanaṃ hanti vinayaṃ hanti śokaśca dhīratām

3.3

iti
tathāhi—eṣa mandaramahīdharasamānadhairyo bhagavato vālmīkerāgamanamupalabhya taddarśanārthaṃ gomatītīrāśramapadamūccalitaḥ | samprati
tāmeva diśaṃ parityajya śokāvegasamākṣiptahṛdayo mahāvanābhimukhaṃ prasthitaḥ | tataḥ kimenaṃ samyag jñāpayāmi ? athavā tat
kimanena pratihāreṇa dhāvitaṃ mārgamādeśayāmi, yathāyamacetayanneva vālmīkerāśramamanuprāpnoti | ita ita āryaḥ
rā—(niśvasya)
nītastāvanmakaravasatau vandhyatāṃ śailasetuḥ
devo vahnirnaca vigaṇitaḥ śuddhisākṣye niyuktaḥ
ikṣvākūṇāṃ bhuvanamahitā santatirnekṣitā me
kiṃ kiṃ mohādahamakaravaṃ maithilīṃ tāṃ nirasya

3.3.p1

parikramya

3.4

bho bhoḥ | kaṣṭam | atinirālambastapasvinyāḥ pravāsaḥ
pātayati sā kva dṛṣṭiṃ kasminnāsādya cittamāśvasiti
jīvati kathaṃ nirāśā śvāpadabhavane vane sītā

3.5

la—( ātmagatam ) āryāyā vipravāsaṃ tanayavaiśasañca samanucintya
sutarāmayaṃ santapyate, tataḥ prastāvāntareṇa devīvṛttāntamapasārayāmi | ( prakāśam ) itastāvadavalokayatvāryaḥ—
marakataharitānāmambhasāmekayoni—
rmadakala kalahaṃsīgītaramyopakaṇṭhā
nalinavanavikāsairvāsayantī digantān
naravara purataste dṛśyate gomatīyam

3.6

rā0- ( sparśamabhinīya )
muktāhārā malayamarutaścandanaṃ candrapādāḥ
sītātyāgātprabhṛti nitarāṃ tāpamevāvahanti
adyākasmādramayati mano gomatītīravāyurnūnaṃ tasyāṃ diśi nivasati proṣitā sā varākī

3.6.p1

la-ativiṣamo'yaṃ nimnagāvatāraḥ, tadapramattamavatīryatām

3.6.p2

ubhāvavataraṇamabhinīya ) [ nirvarṇya ]

3.7

yathaitānyaviralapadavyāsalāñchitāni saikatāni vṛntamātrāvaśeṣatayā saṃsūcyamānakusumāpacayā rodholatāḥ tadālūnākisalayatayā viralacchāyā vanaspatayaḥ, tathā jānāmi pratyāsannavartinā manuṣyādhivāsena bhavitavyam | tathāhiabhinavaracitāni devatānāṃ jalakusumairbalimanti saikatāni
iyamapi kurute taraṅgamadhye bhujagavadhūlalitāni kundamālā

3.7.p1

rā—na kevalaṃ pratyāsannavartinā pratisrotopagatenāpi manuṣyādhivāsena
bhavitavyam
la—āścaryamāścaryam ! eṣā hi kundamālā caraṇasaparyāmiva kartukāmayā samudragāminyā taraṅgaparamparayā krameṇa devasya pādāntikamupahṛtā | avahitaṃ prekṣaṇīyā viracanā, tadavalokayatvāryaḥ

3.7.p2

gṛhītvopanayati

3.8

rā—( nirvarṇya romāñcamabhanīya ) vatsa, dṛṣṭapūrvamidaṃ kusumaracanāvinyāmakauśalam
la—kva dṛṣṭam ?
rā—kva vānyatredṛśasyāvasthānam ?
la—kiṃ devyām ?
rā—atha kim ?
la—ko jānāti durvidagdhaḥ prajāpatiḥ kathaṃ kathaṃ krīḍatīti | gacchatvāryaḥ idameva gomatītīraṃ pratisroto'nusarāvo yāvadasyāḥ
kundamālāyāḥ prabhavamāsādayāvaḥ
rā—sulabhasādṛśyo lokasanniveśaḥ | navaitāvadasmākaṃ bhāgadheyam
itaścātyantaviprakṛṣṭe deśe parityaktāyāḥ sītāyāḥ āgamanaṃ na
sambhāvyate | tathāpyādeśaya mārgaṃ yenedaṃ salilāntaramamuñcantau
vasatimāsādayāvaḥ
la—eṣā nadībhūmiḥ kaṇṭakitaśarkarāśuktipuṭaduḥkhasañcārā, tadyathā
yathā mārgamādeśayāmi tathā tathā śanairāgantavyamāryeṇa
rā—evaṃ kriyatām | yadyapīyamabhimatā kundamālā tathāpi devatopahāraśaṅkayā nopabhogamupanīyate | ( iti vimuñcati )
etāṃ vetralatāṃ vilaṅghya, śuktayaḥ ( iti ) asmin padaṃ mā kṛthāḥ, puro
dūrāvanamraḥ taruḥ ( iti ) vyavadhāya mūrdhānaṃ nāmaya | imāṃ tiraścīṃ śākhāṃ cāpāgreṇa
vikṛṣya purataḥ vimuñca | purā śarārudayitā uttrasyanti dhīraṃ parikramyatām
la-etāṃ vetralatāṃ vilaṅghya, padaṃ māsmin kṛthāḥ, śuklayo,
mūrdhānaṃ vyavadhāya nāmaya puro dūrāvanamrastaruḥ
cāpāgreṇa vikṛṣya muñca purataḥ śākhāṃ tiraścīmimāmuttrasyanti purā śarārudayitā dhīraṃ parikramyatām

3.6-2

rā-( yathoktaṃ parikramya ) vatsa kimetasmin deśe bhagavato vālmīkerāśramasanniveśaḥ ?
la-kiṃ dṛṣṭamāryeṇa ?
rā-asau tanutvādavadhānadṛśyā diśaḥ samākrāmati dhūmalekhā
ākṛṣyamāṇo mṛdunānilena śrotreṣu sammūrcchati sāmanādaḥ

3.10

la-samyagupalakṣitamāryeṇa | ahamapyagrato gatvā nirūpayāmi
(parikrāmaṃstarustambhamabhinīya) kathametasmin padoddhāre sasādhvasamiva me hṛdayam; stambhitāvūrū, utkṣipyamāṇau caraṇau
nāgrato bhūmiṃ gantumutsahete | tat kimidam | (vicintya )
suvyaktaṃ gurujanasamākrāntena pradeśena bhavitavyam | atha padānīva lakṣyante | ( bhūmiṃ nirvarṇayati )
rā-kiṅkṛto'yaṃ vatsasya bhūminirūpaṇāyāmādaraḥ ?
la-etāni nitāntamanoharatayā saṅkrāntacaraṇatalasaukumāryāṇi
lalitanibhṛtavinyāsareadtayā vijñāyamānastrīpadabhāvāni pulinatalasanniveśapadāni dṛśyante | paśyatvāryaḥvilāsayogena pariśrameṇa vā
svabhāvato vā nibhṛtāni mantharam
padāni kasyāścidimāni saikate
prayānti tulyaṃ kalahaṃsavibhramaiḥ

3.11

rā—(nirvarṇya saharṣam ) vatsa, kimucyate kasyāściditi | nanu
vaktavyam—sītāyāḥ padāni—iti | paśya—
samānaṃ saṃsthānaṃ nibhṛtalalitā saiva racanā
tadevaitadrekhākamalaracitaṃ cāru tilakam
yathā ceyaṃ dṛṣṭā harati hṛdayaṃ śokavidhuraṃ
tathā hyasmin devyā sapadi padapaṅktirvinihitā

3.11.p1

la-( saharṣam ) yāvadetāmeva padapaṅktimanusarantau vālmīkerāśramapadamranusarāvaḥ | yathā ceyaṃ pratyagranihitā padapaṅktistathā
jānāmi pratyāsannavartinyā devyā bhavitavyamiti

3.11.p2

tataḥ praviśati sītā

3.11.p3

sī—ṇivvattidaṃ savaṇaṃ, uvāsidā saṃjhā, hudo hudavaho, ogāhidā
bhagavaī bhāīrahī, bhagavaīṃ bhāīrahīṃ uddisia mahapadiṇṇā
sahatthagaddhā kundamālā samappidā | dāṇiṃ ahaṃ uṇṇadagaṃbhīrasīdalaṃ ladājālaṃ pavisia adihijaṇopatthāṇajoggaīṃ kusumāiṃ ociṇomi | (ka)

3.11.p4

praviṣṭakenāpacayaṃ nāṭayati

3.11.p5

la-eṣā padapaṅktiḥ krameṇa mārgavaśāt pulinatalaṃ parityajya sthalamārūḍhā, praṇaṣṭā ca | tadidameva purastātsaṃdṛśyamānalatāgulmapracchāyamatiramaṇīyamadhyāsya gataśramau bhagavantaṃ prācetasamupasarpāvaḥ
rā-yadabhirucitaṃ bhavate

3.11.p6

parikramyopaviśataḥ

3.12

rā-( niḥśvasya sabāṣpam ) vatsa vatsasī-( karṇaṃ dattvā ) ko ṇu khu eso sañcalajalaharadvaṇidagaṃbhoreṇasaraviseseṇa añcaṃtaduḥkhavāścaṇaṃ vi me sarīraṃ romāṃcedi
ṇirūvemi dāva ko esotti; ahavā ṇa juttaṃ mama ajāṇia
paramatthaṃ atthāṇe diṭhṭhiṃ visajjaiduṃ | kiṃ ettha jāṇidavvaṃ ?
ṇāvaṇāhuyadi me sarīraṃ parapurusasaddo romaṃcaggahaṇeṇa, suvvattaṃ
so ettha ṇiraṇukoso saṃpatto | ta ṇivvaṇaissaṃ | ahavā
taha paraṃmuhe jaṇe evvaṃ ahimuhī homitti jaṃ saccaṃ attaṇovi
ahaṃ lajjidamhi | tā ṇa pekkhissaṃ | ( parāṅmukhī bhūtvā )
kahaṃ ṇa ppahavāmi attāṇaassa, āvaṃjiadi me balakkāreṇa
tahiṃ evva diṭhī1 | kiṃ avaraṃ karemi attāṇaassa rāaparahīṇadāe ṇioo ( nirvarṇayati ) aṃho diṭhṭhotti paridoso,
cirappavāsotti maṇṇū, parikhāmotti uvveo, ṇiraṇukosotti
ahimāṇo, ciraparicidotti aṇurāo, dassaṇīotti
ukkaṇṭhā, sāmitti bahumāṇo, kusalavāṇaṃ tādotti kuṭuṃviṇīsabbhāvo, avarāhaṃ pavisiṃdaṃhitti lajjā; ṇa jāṇāmi ajjauttadaṃsaṇeṇa kīdisaṃ avatthaṃ aṇubhavāmitti | (ka)
la—kimarthamāryo māmakasmādevāmantrya vāṣpāyamānanayanastūṣṇīmadhomukhaḥ saṃvṛttaḥ ?
rā—niḥ sampātaviviktamadamaraṇyaṃ taṭaruhatarucchāyāsamākīrṇaramaṇīyasaikatāṃ prasannasalilavāhinīṃ samudragāminīñcāvalokayan saṃsmṛtya daṇḍakāvanavāsamevaṃ vaiklavyamanuprāpto'ssi
sī—ajjautta sumarasi vaṇavāsaṃ ṇa uṇa vaṇavāsiṇaṃ jaṇaṃ | (ka)
la—kiṃ tatra duḥkhaikavāse vanavāse smarttavyamiti
rā—vatsa, lakṣmaṇa, kimevaṃ bravīṣi—duḥkhaikavāse vanavāse smarttavyamiti | paśya paśya—
( kisalayasukumāraṃ pāṇimālambya devyā
vividharatisakhībhiḥ saṅgathābhirdinānte
caraṇagamanavegānmantharasya smarāmi
srutapayasi taṭinyāḥ saikate caṅkramasya

3.13

sī—ai nirrṇukosa, kiṃ ediṇā saṃlāvaṭṭhāṇeṇa asaraṇāṃ duḥkidaṃ
jāṇaṃ ahiadaraṃ bādhesi | (ka)
la—ārya, alaṃ śokena
rā—kathaṃ na śocāmi mandabhāgyaḥ ? paśya paśya—
pūrvaṃ vanapravāsaḥ paścāllaṅkā tataḥ pravāso'yam
āsādya māmadhanyaṃ duḥkhād duḥkhaṃ gatā sītā

3.13.p1

sī—ajjautta, ṇivvāsidāe asadisaṃ | (ka)
rā—hā ! janakarājaputri
sī—appapuṇṇabhāiṇīe vajjaṇīa ! (kha)
rā—hā ! vanavāsasahāyini
sī—avi edaṃ ṇa saṃpadaṃ | (ga)
rā—hā ! kva gatāsi ?
sī—jahiṃ maṃdabhāā gacchadi | (gha)
rā—dehi me prativacanam
sī—asaṃbhāvaṇīe jaṇe kīdisaṃ paḍivaaṇaṃ | (ṅa)

3.13.p2

[ rāmaḥ śokaṃ nāṭayati ]

3.13.p3

la—ārya, nanu vijñāpayāmi—alaṃ śokeneti
rā—kathaṃ na śocāmi śocanīyāṃ vaidehīm ?
sī—ajjautta, mā evaṃ bhaṇa—soaṇīā vaidehitti | ṇa khu so
jaṇo soaṇijjo jo evvaṃ vallaheṇa soīadi | (ca)
rā—vatsa lakṣmaṇa, kiṃ śakyate jñātuṃ kva vartata iti ?
sī—diasāvasāṇaviṇivāridapiasamāamā via cakkavāī ido
evva pevāse vaṭṭāmitti| (ka)
la—na śakyate kva varttata iti jñātum
rā—utsādiṃtaṃ mayā cirakālāvicchinnaṃ raghukulam

3.13.p4

iti roditi

3.13.p5

sī—(saśokam) adimattaṃ saṃtavadi aautto, kiṃ karemi| sāhasādo timidadaṃsaṇaṃ paimajjāmi assucayaṃ | (padmutkṣipya)
ahavā jaṇappavādo rakkhidavvo| aṃautteṇa jāva ne pekkhāmi
dāva soāveavvalakāridā ṇa ppahavāmi appāṇaassa
muṇijaṇasaṃpādasamuido eso uddeso| ado jaicchāāgado ko
vi maṃ pekkhissadi| tā ediṇā ladājālapacchaṇṇasuhasaṃcāreṇa
maggeṇa assamaṃ gadua kusalavā saṃbhāvaissaṃ | (kha)

3.13.p6

nāṭyenāvalokayantī niṣkrāntā

3.13.p7

tataḥ praviśati ṛṣiḥ

3.13.p8

ṛ—ādiṣṭo'smi bhagavatā vālmīkinā--vatsa, bādarāyaṇa, śrutaṃ
mayā lakṣmaṇasahāyo rāmabhadrastapovanamidamanuprāpta iti | sa
kadācinmādhyāhnikakāryasampādanavyagrānasmānmanyamāno bahiravasthito bhavet | tasmāttvamenamupakramya parisamāptamādhyāhnikakāryaṃ darśanamākāṅkṣamāṇaṃ māmāvedaya--iti | tadyāvadahamapi bhagavato vālmīkerādeśādrāmamevānveṣayāmi

3.13.p9

parikrāmati

3.13.p10

la-(vilokya sasambhramam) ārya, tapodhano'yamita evābhivarttate

3.13.p11

rāmo1'śrūṇi pramṛjya kṛtadhairyyaḥ sthitaḥ

3.14

ṛ-(nirvarṇya ) aye, latāgulmapracchāye'smin puruṣayugalamiva
api nāma lakṣmaṇasahāyo rāmo bhavet | ( paricintya )
kastatra sandehaḥmandaṃ vāti samīraṇo na paruṣā bhāso nidāghārciṣo
na trasyanti carantyaśaṅkamadhunā mṛgyo'pi siṃhaiḥ saha
madhyāhne'pi na yāti gulmanikaṭaṃ chāyā tadadhyāsitā
vyaktaṃ so'yamupāgato vanamidaṃ rāmābhidhāno hariḥ

3.15

na kevalamatikrāntamānuṣeṇa prabhāveṇa, ākāreṇāpi śakyata eva
niścetum | (nirvarṇya )
(vyāyāmakaṭhinaḥ prāṃśuḥ karṇāntāyatalocanaḥ
vyūḍhorasko mahābāhurvyaktaṃ daśarathātmajaḥ

3.16

tadenamupagamya yathāvasthitamāvedayāmi | (upāgamya) rājan,
svasti
rā-abhivādaye
ṛ-vijayī bhava |,
rā-kimāgamanaprayojanamāryasya ?
ṛ-parisamāptasakalakarmā bhagavān vālmīkirmahārājasyāgamanamudvīkṣamāṇastiṣṭhati
rā-( vilokya ) aye, atikrānto madhyāhnaḥ | tathāhipraviśya tarumūlāni nītvā madhyandinātapam
adhvanīnā ivacchāyā nirgacchanti śanaiḥ śanaiḥ

3.17

api camadhyāhbārkamayūkhatāpamadhikaṃ toyāvagāhādayaṃ
nītvā vārikaṇārdrakarṇapavanairāhlādyamānānanaḥ
mandaṃ mandamupaiti kūlamadhunā vakṣaḥpraṇunnairjalairākrāntaṃ karaghātajhāṅkṛtisaritkallolacakraḥ karī

3.17.p1

iti niṣkrāntāḥ sarve

3.17.p2

tṛtīyo'ṅkaḥ
atha caturtho'ṅkaḥ

3.17.p3

tataḥ praviśati tāpasīdvayam

3.17.p4

prathamā—halā, jaṇṇavedi, rāmāyaṇasaṅgītaaṇimittaṃ vaṃmīitapovaṇaṃ
saṃpattāe tiluttamāe ahaṃ evvaṃ bhaṇidā—ahaṃ pahāvanimmidena sīdārūveṇa rāmassa daṃsaṇapahaṃ oaritra rāmo sīdāe
uvari sāṇukaṃpo ṇa vetti jāṇiduṃ khu icchāmi, tā tumaṃ rāmaṃ
aṇṇesahi—tti | tā daṃsedu piyasahī rāmassa vissamatthāṇam | ( ka )
yajñavediḥ—halā, vedavadi, tiluttamāe jadā eso ālāvo pahutto
tadā āsaṇṇagummaladāgahaṇapacchaṇṇaṭṭhideṇa rāmavayasseṇa
aahasieṇa savvaṃ āaṇṇidaṃ | ( kha )
vedavatī—acchāidaṃ khu āaridaṃ, jai gahidasaṃkeassa tassa
aggado tiluttamā sīdāe caridāī aṇuvaṭṭisaditti tado
viparīdo uvahāso bhave, tā imādo piasahiṃ tiluttamaṃ
ṇivāremi | ( ga )
ya—sahi, vedavadi, sīdā dāṇiṃ kahiṃ ? ( gha )
ve0--suṇāhi ajja sattame divahe saṃpādidāhi tapovaṇavāsiṇīhi
viṇṇāvido bhaavaṃ vaṃmīī-esā ṇūṇaṃ assamadīhiā paḍumāpacayādisu attaṇo upabhoesu dāṇiṃ mahārāassa saṇṇihāṇeṇa parapurusaṇaaṇaparikkhittā ṇa sakkā itthiājaṇeṇa
ogāhiduṃti | tadā bhaavadā vaṃmīiṇā ṇijjhāṇaṇiccalaṇaaṇeṇa muhuttaṃ ṇijjhāia bhaṇidaṃ-edāe dīhiāe vaṭṭamāṇo
itthiājaṇo purusaṇaaṇāṇaṃ agoaro bhavissaditti
tatappaudi sīdā rāmassa daṃsaṇapahaṃ pariharaṃtī dīhiātīre
saala divasa adivahedi | (ka)
ya0--kiṃ jāṇanti kusalavā rāmassa attaṇo a saṃbaṃdhaṃ ? (kha)
ve0--attaṇo bālabhāveṇa muṇijaṇassa a saṃsaggeṇa mādaraṃ vi ṇāmado
ṇa jāṇanti, kiṃ uṇa dīhappavāsavicchiṇṇaṃ rāmassa uttantam [ga]
ya--kiṃ jāṇasi rāmo ettha tapovaṇaṃ pavisaditti ? [ ka ]
ve--kudo tassa āmamo ? [ kha ]
ya--gaccha tumaṃ tiluttamāe sambhāsaṃ, ahaṃ a sīdāe passaparivaṭṭiṇī homi | [ ga ]

3.17.p5

iti niṣkrānte

3.17.p6

praveśaka:

3.17.p7

tataḥ praviśatyuttarīyakṛtaprāvaraṇā sītā yajñavatī ca

3.17.p8

ya—sahi, vaidehi, keṇa tuha uvadiṭṭhaṃ apuvvaṃ uttarīajualadhāraṇaṃ ? ( ka )
sī—accantasīaleṇa taraṅgavāhiṇā dīheṇa dīhiāmārudeṇa | (kha)
ya—sahi, pavāsaviruddhaṃ khu edaṃ sāradacaṃdakiraṇarāsiparipaṃḍuraṃ
surahibahulāmodasamāraddhamahuaraulasaṃgīdamaṇuharaṃ edaṃ pāvaraṇaṃ | ( ga )
sī—sahi, jadā ahaṃ mahārāasāsaṇeṇa vaṇappavāse pariccattā
cittaūṭaṃ pariccaia dakkhiṇapahaṃ patthidā tadā ciraṇivāsasamuppaṇasahissiṇehāe cintāulāe vaṇadevadāe māyāvaīe
sumaraṇaṇimittaṃ caṃdadhavalaṃ vāsidasuaṃdhaṃ attaṇo divvaṃ uttarīaaṃ mama paṇīdaṃ | taṃ ajjauttassa mama vi hatthe accantasahībhūdaṃ ciraduḥkhasahāyaṃtti ettha attāiṃ sānnaraṃ dhāridaṃ | ( iti
roditi ) ( gha )
ya—sahi, mā rodī, ṇahi eso tapovaṇavāso vaṇavāsotti vucci
adi | ( ṅa )
sī—kahaṃ ṇa roissaṃ, kahaṃ edaṃ tapovaṇaṃ āado aauttotti diuṇaṃ
viddhāraṃ āsa saaṇaṃ pattharemi | eāiṇī dīhaṇīsāsehiṃ
rattiṃdivaṃ adivāhemi | tā baliyaṃ khu āveakāraṇaṃ | ( ka )
ya—ālakkhaṇīāi edāṇi kadaṇāṇi | tumaṃ etassiṃ dīhiātīravihaṃgamamihuṇavibhamaṃ avaloaantī attāṇaṃ viṇodehi
ahaṃ vi attaṇo ṇioaṃ aṇuciṭṭhāmi | ( parikrāmati ) (kha)
sī—( dīrghikāmālokya ) aidhaṇṇaṃ khu edaṃ rāahaṃsamihuṇaṃ evaṃ
aṇāsādia virahaṃ samāamasuhaṃ aṇuhoditti ṇatthi daṃpaīṇaṃ
mama virahasamo upadesaṇiuṇo upajjhāyo, jeṇa pakkhiṇo vi
aṇṇoṇṇahiaaggahaṇasamatthalaliamahurā cāṭuppaoaṃ
patthāvayanti | (ga)
ya—( nirvarṇya ) jaha eso sasaṃbhamatakkhaṇavimuttāsaṇo pariggahaaṃsadesasamukkhittavakkalo suasaṃamaṇapāudho vimayophullaloaṇo savvo jeva ( evva ) muṇiaṇo eamukhao apasarido taha jāṇāmi saṃpatteṇa mahārāeṇa hodaṃvaṃti | (gha)
iti niṣkrāntā

3.17.p9

[ tataḥ praviśati rāmaḥ sacintaḥ kaṇvaśca ]

4.1

kaṇvaḥ-ādiṣṭo'smi bhagavatā vālmīkinā kaṇva, kaṇva, dāśarathiṃ
naimiśāraṇyaramaṇīyakadarśanena vinodaya-iti | eṣa punaścintāparādhīnatvātpurogāminamapi māṃ nāvagacchati | tathāhiskhalati muhurayaṃ same'pi mārge
nibhṛtagatiḥ pravilambate vidūrāt
avanatavadano nitāntaramye
naca nayane nidadhāti kānane'smin

4.2

[ upasṛtya ] bho rājan !
rā--hanta, vayasya, tāpasaviruddhamāmantraṇam | athavā vayasaḥ pariṇāmenedamaparāddhaṃ na bhagavatā
ahaṃ rāmastavābhūvaṃ tvaṃ me kaṇvaśca śaiśave
yūyamāryā vayañcādya rājāno vayasā kṛtāḥ

4.3

ka-aho dhīrodātto'yamupālambhaḥ
rā-ucyatāṃ yadvivakṣitam
ka-(surabhikusumagandhairvāsitāśāmukhānāṃ
phalabharanamitānāṃ pādapānāṃ sahasraiḥ
viracitapariveṣaśyāmalopāntarekho
ramayati hṛdayaṃ te hanta kaccidvanāntaḥ

4.4

rā—bahumānanirantarīkṛtamānasaṃ māṃ tapovanamidaṃ ramayati na ramayatīti vacanāvakāśa eva nāsti | paśya—
[ dāvāgniṃ kratuhomapāvakadhiyā yūpasthayā pādapān
avyaktaṃ munigītasāmagatayā bhaktyā śakuntasvanam
vanyāṃstāpasagauraveṇa hariṇān sambhāvayannaimiṣe
(so'haṃ yantraṇayā kathaṃ kathamapi nyasyāmi pādau bhuvi

4.5

ka--yuktastripo'yaṃ dharmaikaparāyaṇasya mahārājasya sakalajagadabhyudaye niḥśreyasahetorniṣpratyūhatapaḥsiddhikṣetre pūrvarājarṣivaṃśādhyāsite
naimiṣe bahumānaḥ
(ānākamekadhanuṣā bhuvanaṃ vijitya
puṇyairdivaḥ kratuśatai rviracayya mārgam
ikṣvākavaḥ sutaniveśitarājyabhārā
niḥśreyasāya vanametadupāśrayante

4.6

1(rāmaḥ praṇamati )
ka—idamananyatapovanasādhāraṇaṃ naimiśasya māhātmyamavalokaya—
asmin sannivasanmaheśvaraśirastārādhipajyotsnayā
miśrībhūya kavoṣṇatāmupagatastigmo nidāghātapaḥ
na mlāniṃ tarupallaveṣu sarasāṃ toyeṣu naiva kṣayaṃ
santāpaṃ na janasya kintu janayatyālokamātraṃ dṛśām

4.7

kiñca,—
etasmin vitatādhvare pratidinaṃ sānnidhyayogāddharestyaktvā nandanacandanāvaniruhānālāṃnatāṃ prāpitāḥ
bibhratyuccaniveśitena nayanenālokanīyā amī
mattairāvaṇakaṇṭharajjuvalayanyāsakṣatiṃ pādapāḥ

4.8

rā-(vilokya ) satatapravṛttamahādhvareṇa dharmāraṇyena nandanavanamapi
vismārito bhagavān purandaraḥ
sacakitamavadhāya karṇamasmin surapatikarṣaṇamantraniḥsvaneṣu
viracayati śacī sadaiva nūnaṃ srajamavadhūya viyogaveṇibandham

4.10

ka-idamaparaṃ na paśyasi( asmin kapolamadapānasamākulānāṃ
vighnaṃ na jātu janayanti madhuvratānām
sāmadhvaniśravaṇadattamanoṃ'vadhānaniṣpandamandamadavāraṇakarṇatālāḥ | ) 6
rā-( vihasya ) kimatrāścaryam-munīnāṃ sāmagītāni puṇyāni madhurāṇi ca
pravāsināmapi mano haranti kimu dantinām

4.11

ka—(ātmagatam) aho rāmasya pravāse mahānnirvedaḥ, yadayaṃ
tiryagbhyo'pi pravāsina eva śūnyahṛdayānavagacchati | [ prakāśam ] itastāvadavadhīyatāṃ dṛṣṭiḥ—
(muktvā vasantavirahe'pi muniprabhāvādunnidrasāndrakusumāṃ sahakāraśākhām
dhāvantyamī madhukarāḥ kratuhomadhūmasantrāsitāḥ sarasi vāriruhodarāṇi

4.12

rā—kathamanavaratāhutisaṃvarddhito dhūmarāśirmadhukarānivāsmān paryākulayituṃ pravṛttaḥ | (dhūmasaṃbādhāṃ nāṭayati )
ka--bho bhoḥ kiṃ bāḍhaṃ dhūmena paryākulanayana ivāsi saṃvṛttaḥ
rā—sītāvirahabāṣpeṇa kṣaratā nityaduḥkhite
bāḍhamāyāsite bhūyo dhūmena mama locane

4.12-2

ka—tadenāmagratovartinīmāśramadīrghikāmavagāhya śītalena salilena
kṣālitavyapanītanayanakhedaṃ viśramya muhūrttamatra tiṣṭhatu | ahamapi
kulapateragnihotravelāṃ sannidhānena sambhāvayāmi ( iti
niṣkrāntaḥ )
rā—( parikramya ) etaddīrghikātīramavatarāmi | ( avatīrya ) aho
prasannasalilatā kamalākarasya | ( udakamadhye chāyāṃ nirvarṇya
sasambhramam ) kathaṃ sītāpyatraiva ! ( harṣavismayaṃ nāṭayati )
sī--( vilokya ) haddhī haṃsamihuṇadaṃsaṇavāvudāe mae atakkidsamāado añjautto ṇa saṃlakkhido | tā osarissaṃ | ( tathā
karoti ) ( ka )
rā—kathamasambhāvyaiva māṃ prasthitā sītā
anavaratāhutisaṃvarddhita iti—anavarataṃ satataṃ yā āhuti homārthamājyacarunikṣepaḥ tena saṃvarddhito vṛddhiṃ nītaḥ | paryākulayituṃ khāditum | dhūmasaṃbādhāṃ dhūmaprayuktāṃ vyathām | ‘pīḍā bādhāvyathā duḥkham’—ityamaraḥ | bāḍhaṃ bhṛśam | ‘bāḍhaṃ
bhṛśapratijñayoḥ’--ityamaraḥ
sītāviraheti—sītāvirahabāṣpeṇa kṣaratā nityaduḥkhite mama locane bhūyo
dhūmena bāḍhamāyāsite—ityanvayaḥ
sītāyāḥ viraheṇa yad bāṣpaṃ ūṣmāśru tena kṣaratā sravatā nityaduḥkhite nityaṃ
duḥkhite | etena bāṣpakṣaraṇasya nityatvamuktam | mama locane nayane bhūyaḥ punarapi
bhūyasā adhikena vā dhūmena bāḍhaṃ bhṛśaṃ āyāsite khedite | kṣate prahāra iva bāṣpakṣaragena sañjātakhedayornayanayo rayaṃ dhūmakṛtaḥ khedo nitarāṃ pīḍākaraḥ iti bhāvaḥ

4.13

kṣālitavyapanītanayanakhedamiti—kṣālitena kṣālanena vyapanīto dūrīkṛto
nayanayoḥ khedaḥ parikleśo yathā syāttatheti kriyāviśeṣaṇamidam | kulapateriti—
munīnāṃ daśasāhasraṃ yo'nnadānādipoṣaṇāt
adhyāpayati viprarṣirasau kulapatiḥ smṛtaḥ || iti
āpāṇḍureṇa mayi dīrghaviyogakhedaṃ
lambālakena vadanena nivedayantī
eṣā manorathaśataiḥ sucireṇa dṛṣṭā
kvāpi prayāti punareva vihāya sītā

4.14

tadenāmālāmve | [ bāhū prasārya ] naiṣā vaidehī, kintu-vaidehyāḥ kvāpi gacchantyā dīrghikātīravatrmanā
antargatajalacchāyā mayā saiveti vīkṣitā

4.15

tadasyāḥ pratikṛtermūlaprakṛtimanveṣayāmi | ( anveṣaṇaṃ nāṭayati )
niḥsampātaviviktamasingle:niḥsampātaviviktamidaṃ dīrghikātīram, bimbena ca vinā pratibimbamityasambhāvyametat | kimidam ?
sī—pekkhade paḍikidiṃ, kahaṃ ṇa pekkhadi maṃ ajjautto | (vicintya)
hodu viṇṇādaṃ, muṇippasādo eso tapovaṇavāsiṇīṇaṃ
itthiāṇaṃ edassiṃ dīhiātīre purusaṇaaṇāṇaṃ agoaradā
jadi paḍikidide vi adaṃsaṇaṃ mahasiṇā ādidvaṃ bhave tadā
ayaṃ jaṇo aṇuggahido bhave | ahaṃ vi jāva jaha esā
paḍikidī ṇa dīsai taha osarissaṃ | ( apasarati ) (ka)
rā—tāmeva tāvat prasannasalilamadhyavartinīṃ pratimāsītāmavalokayāmi | ( vilokya ) kathaṃ sāpyantarhitā | ( mohaṃ gacchati )
sī—haddhī ! haddhī ! mohaṃ gado ajjautto | upasappissaṃ | ( parikrāmati ) ahavā jadi saṃlakkhido ajjautto puṇo vi
kuppissadi tadā muṇiaṇā aviṇīdetti maṃ saṃbhāvaissaṃti
tā gamissaṃ | ( nivṛtya ) ahavā ṇa eso juttājuttaviāraṇassa kālo, kuppadu vā maṃ ajjautto muṇiaṇo vā aviṇīdetti saṃbhāveḍu | saṃvahā ṇa sakkaṇomi edārisāvatthaṃ
gadaṃ ajjauttaṃ uvekkhiduṃ | ( parikrāmati ) suṇaṃtu bhavanto
loapālā, ahaṃ ajjautteṇa ṇivvāsidā, saṃpadaṃ aviṇīdadāe ajjauttassa ṇa sāsaṇaṃ khu adikramāmi, kiṃtu soāveavvalakāridā attaṇo ṇa ppahavantī īdisaṃ sāhasaṃ aṇuciṭṭhāmi | [ upasṛtya nirvarṇya ] haddhī haddhī ! pariccattacedaṇo
vitra añcautto | [ pariṣvajate ]
1( rāmaḥ pratyāgamanaṃ nāṭayati )
2( sītā apasaraṇaṃ nāṭayati )
rā—kathamakasmādeva romāñcito'smi ?
sī—taha ṇāma ṇivvāsidā īdisaṃ sāhasaṃ aṇuciṭṭhia jaṃ saccaṃ
bhīdaṃmi saṃvṛttā | ( ka )
rā—( vilapan )--gāḍhamāliṅga vaidehi—
sī—aṇavaraddhaṃmi ( kha )
rā—dehi me darśanaṃ priye
sī—pahavadi siddhasāsaṇaṃ; kiṃ pattha karemi maṃdabhāā | ( ga )
rā—tyajyatāṃ dīrgharoṣo'yaṃ-sī--ahaṃ vi añcauttaṃ evvaṃ viṇṇavemi | ( gha )
rā—kiṃ nu niṣkaruṇā mayi

4.16

sī—ajja utta, vivarīo khu uvālaṃbho | (ka)
rā— devi vijñāpayāmi tvāṃ-sī—avahidaṃmi esā, āṇavehi | (kha)
rā-- yattvaṃ cāritraśālinī
sī--aho--accāddajoggā pāṇā | [ka]
rā-- nirvāsitāsi viṣayāt-sī--pahavadi ajjautto saalassa pariaṇassa | [kha]
rā-- asmin doṣe prasīda me

4.17

sī--tumaṃ pasīda, ṇiccapasaṇṇā ahaṃ | [ga]
rā—kadā bāhūpadhānena paṭāntaśayane punaḥ
gamayeyaṃ tvayā sārddhaṃ pūrṇacandrāṃ vibhāvarīm

4.18

sī--ayi jaṇavādabhīruśra, pattha saṇṇiehide jaṇe saṃtapasi | (ka)
rā—hā priye janakarājaputri ! dehi me prativacanam | (mohaṃ gacchati)
sī—kahaṃ puṇo vi raṃautto mohaṃ gado | samassasaṃ | (paṭāntena
vījayati ) (kha)
rā--(hastaṃ prasārya paṭāntaṃ gṛhṇāti) kathaṃ paṭānta iva saṃlakṣyate
ko nu khalveṣa bhaviṣyati ? (vicintya ) athavā—
janakaduhitaraṃ vihāya devīṃ
janamaparaṃ bhuvane tathāprabhāvam
ahamiha na vilokayāmi yā me
spṛśati paṭāntasamīrauḥ śarīram

4.18.p1

tadenāmavalokayāmi | ( cakṣurunmīlayan ) anavaratavāṣpapihitalocanatayā na kiñcidapi dṛśyate | tasmādenamapakṛṣya tāvadapanayāmi

4.18.p2

tenaivottarīyāntenāśrūṇi pramārjannākarṣati

4.16-2

sī—(uttarīyaṃ muñcati) aṃcutta ṇa tue parakeraeṇa uttarīeṇa
paṇaakovidasya via jaṇassa assuppamajjaṇaṃ aṇuciṭṭhidavvaṃ | (ka)
rā— (uttarīyaṃ patitamavalokya) kathamuttarīyamātrameva paśyāmi, na
punaḥ paridhānakam
anyāṃśukamatirabhasādavimṛśyavidhāyinā mayākṛṣṭam
gaganatalātparigalitaṃ jyotsnānirmokakalitamidam

4.20

( punarnirveārya ) kimaparamakasmādevāsamīkṣyakāriṇamātmānamavagacchāmi | suvyaktaṃ tayai ( de ) va citrakūūṭavanadevatayā māyāvatyā
pradarśitamdyūte paṇaḥ praṇayakeliṣu kaṇṭhapāśaḥ
krīḍāpariśramaharaṃ vyajanaṃ ratānte
śayyā niśīthakalahe hariṇekṣaṇāyāḥ
prāptaṃ mayā vidhivaśādidamuttarīyam

4.21

sī-diṭṭhiā ahiṇṇādaṃ ajjautteṇa | (ka)
rā-kīdṛśamidānīmasya priyāvallabhasya sammānaviśeṣamanutiṣṭhāmi
[ vicintya ] bhavatu ayamevāsyānanyasādhāraṇaḥ sammānaviśeṣaḥ | [ prāvṛṇoti ] [ ātmānaṃ prāvṛtya avalokya ]
dvitīyaprāvaraṇaṃ māmavalokya kimapi cintayiṣyati munijanaḥ | tasmādātmīyamuttarīyaṃ parityajāmi [iti utkṣipatti]
sī-( gṛhītvā saharṣam ) piaṃ me saṃvṛttaṃ cirajīvidāe phalaṃ
( āghrāya ) diṭṭhiā asaṃkaṃtavilevaṇāmoaṃ ajjauttasse
uttarīaṃ | savvahā saccasaṃdhā rāhavā | ( prāvṛtya ) amhe edaṃ
piajaṇasaṃsaggasuhapparisaṃ uttarīaṃ pāvaria ajjauttavacchatthalaparisaṃtaṃ via aviralasamubbhiṇṇaromaṃcaṇiraṃtaraṃ attāṇaṃ
uvvahāmi | ( kha )
rā-( savismayam ) yathaitaduttarīyamaprāptamahītalameva kenāpyapahṛtaṃ
tathā janāmi pratyāsannaphalo me manorathaḥ iti | ( vicintayan ) uttarīyāpahāro jalacchāyāyāṃ dṛśyate, na sītā; kimetat ? bhavatu siddhāśramavāsibhyo janebhyo'syāḥ prabhāvo
bhaviṣyati | tatkonu khalvasyāḥ pratyāsannadarśane'bhyupāyaḥ
ayi vaidehi | na kiñcit smarasi kasyacit pūrvavṛttāntasya,
yanmāmevaṃ darśanamātreṇāpi na sambhāvayasi
sī-ajjavi kīdiso puvvavṛttanto | [ga]
rā—aviditamanusṛtya citrakūṭa
sutanu sumāpacayāya nirgatāṃ tvām
kusumamapacitaṃ vikīrya bhūmau
smarasi rasena mayā dhṛtaṃ paṭāntam

4.21.p1

sī—[vihasya] sāhasia ada evva dūre parihariasi | (ka)
rā—kathaṃ na kiñcidapi prativacanaṃ prayacchati ?
sī—āsaṇṇā mama dinnahāvasāṇavelā | ṇa juttaṃ a etāvatthaṃ gadaṃ
ajjauttaṃ devadādudiaṃ kadua apakamiduṃ | tā kiṃ pattha karaissaṃ | (diśo'valokya) diṭṭhiā eso piavaasso
kosio kiṃpi aṇṇesaṃto via kodūhalasamāvesaṇicchittaloaṇo ido evva āacchai, tā osarissaṃ

4.21.p2

niṣkrāntā ) [ka]

4.21.p3

[ tataḥ praviśatyanveṣamabhinayan vidūṣakaḥ ]

4.21.p4

vi—kahiṃ ṇu khu tattabhavaṃ bhavissadi rāā | [ parikramyāvalokya
ca ] eso piavaasso cintāulo via ṇihudamaṇoharāe
ākidīe dīhiātīraṃ alaṃkarei, tā uvasappisaṃ

4.21.p5

[ upasṛtya ] jedu bhavaṃ | [kha]

5.2

rā—[vilokya] diṣṭyā priyavayasyaḥ kauśikaḥ prāptaḥ | vayasya
kauśika ! kuto bhavān ?
vi—ajja sūrodaappahudi mama tumaṃ aṇṇesamāṇassa saalo di
aho adikkaṃdo | [ga]
rā—kiṅkṛto'yamasmadanveṣaṇe bhavataḥ prayāsaḥ ?
vi—sudaṃ mae pahādae samae adimuttamaṃḍapabbhaṃtare pacchaṇṇaṭṭhideṇa
vissaddhapauttasaṃkahāṇaṃ muṇikaṇṇaāṇaṃ accharāṇaṃ vi muhādo
kiṃpi tavovaṇarahassaṃ maṃtiamāṇaṃ | taṃ tuha appiyaṃ āsī
abbhaṃtaraṭṭhidaṃ via gūḍhagabbhaṃ ahiadaraṃ bāhei | ( ka )
rā—kīdṛśaṃ tapovanarahasyam ?
vi—bho kiṃ ṇa jāṇāsi tattahodī—( kha )
rā—( karṇau pidhāya ) strīsambaddhameva tadrahasyam, tadalamenena
śrutena
vi—mābhayāhi, rāmavaasso khu ahaṃ | ṇa jāṇāsi tattahodiṃ purāṇasaggadāsiṃ—( ga )
rā-( ātmagatam ) devagaṇikāsambaddhaiṣā kathā, na kaściddoṣastadākarṇane
( prakāśam ) katamāsau purāṇasvargadāsī kimurvaśī kiṃ
tilottamā

5.22

vi—ṇa āṇāimi kiṃ tiluttamā siluttametti | sā kila tattahodīe
cirakālaviuttāe videharājaattaṇaāe caridaṃ aṇuciṭṭhiya
piavayassaṃ upahasiduṃ icchai | (ka)
rā— (ātmagatam) kaṣṭaṃ samyagupalakṣitaṃ kauśiken | anyathā hi
dṛśyamāne priyāsannidhānābhijñāne svayaṃ na dṛśyata ityasambhāvyametanmānuṣīṣu | sarvathā vañcito'smi kāmarūpiṇyā tilottamayā
( tṛṣitena mayā mohāt prasannasalilāśayā
añjalirvihitaḥ pātuṃ kāntāramṛgatṛṣṇikām

5.22.p1

( uttarīyamavalokya ) kathamuttarīyamapi nirmitamati—
māyāvinyā | aho paravañcanāyāmatimahannaipuṇyam
vi—bho vayasya ! vilakkhamuho via dīsasi | kiṃ tāe vaṃcidosi? (ka)
rā—vañcitaḥ kṛto'smi
vi—kiṃ mae sudaṃ rahassaṃ aṇṇahā hodi ? (ka)

First 148 of 278 passages. Read on

Based on

See also: more in Plays on Sītā's Exile, Kuśa, and Lava

Discussed in 5 studies in Pramāṇa (listed on the page).