The Recognition of Śakuntalā 10.5.93

10.5.93

anyatra kvacidapi vinodanābhāvānniḥśvasyetyuktiḥ | tatra dīrghatvamuṣṇatvaṃ virahitvādavaseyam | anyathaitaduktereva vaiyarthyāttasya svabhāvata eva saṃbhavāt | anyatkiṃ khalu śaraṇaṃ rakṣakam | na kiṃcidityarthaḥ | “tataḥ praviśati” ityādinaitadantenodvego nāma pañcamyavasthā sūcitā | tallakṣaṇaṃ tu- “manasaḥ kampa udvegaḥ kathitastatra vikriyāḥ | cittasaṃtāpaniśvāsau dveṣaḥ śayyāsanādiṣu || stambhacintāśruvaivarṇyadīnatvādaya īritāḥ” iti | mālinīti nadīsamākhyā | “yāvadenām” ityādinā “gacchāmi” ityantena parisarpo nāmāṅgamavakṣiptam | tallakṣaṇaṃ tu- “dṛṣṭanaṣṭānusaraṇaṃ parisarpa itīritaḥ” iti | aho iti | akasmādvātasparśasaṃjātasukhenāścaryam | prakṛṣṭo vātastena subhago manoharaḥ | atra saubhāgyaṃ cetanadharmaḥ saṃddeśe na saṃbhavatīti mukhyārthabādhena yo manoharaḥ sa subhago bhavatīti kāryakāraṇasaṃbandhena manojñatvaṃ lakṣayanvirahitamanovinodanatvādikaṃ dhvanati | śakyamiti | etādṛśaḥ pavano'naṅgatasaiauraṅgairaviralaṃ gāḍhaṃ yathāsyādevamāliṅgituṃ śakyam | mālinītaraṅgāṇāmityanena taraṅgotpādanoktermandatvaṃ jñeyam | atra pavano'ṅgānyāliṅkatīti kartṛkarmavadbhāve vācye yadvaiparītyaṃ kṛtaṃ teṣāmatitānavamatiśayasaṃtāpatvaṃ tasya ca taddūrīkaraṇena duḥkhadāyitvaṃ vyajyate | atra priyādarśanenātmavinodanakāryamārabhamāṇasya pavano'pi tatkāryatve sahāyenopātta iti samāhitālaṃkāraḥ | “kāryārambhe sahāyāptiḥ” iti tallakṣaṇāt | atra mālimālīti ṝcatuṣṭayasyopādānācchekānuprāsaḥ | śrutyanuprāsasya tvanena sahaikavācakānupraveśalakṣaṇaḥ saṃkaraḥ | vṛttyanuprāsaśca |