Pramāṇa · Search · About · API

Rupakashatka 4

Rūpakaṣaṭka 4

Language
Sanskrit

Contents

4.1

priyaṃvadaḥ- ( puro'valokya ) kathaṃ eso devīe revadīe sovidallo ayyadīvao iṃdomuhaṃ parikramadi | tā jāṇemi imādo revadīramaṇavuttantaṃ | ( upasṛtya)
ayya dīvaa ! eso piyaṃvado paṇamadi1
dīpakaḥ-daityāriprasādabhājanaṃ bhūyāḥ
priyaṃ0-ayyadīvaa ! paḍivuddho baladevo2 ?
dīpakaḥ-kadā prasupto baladevaḥ ?
priyaṃ0-( sasambhramaṃ sāścaryam ) aho ! kovasamāveso mahāvīrassa | tā
kiṃ samaggaṃ cyeva jāmiṇiṃ jāgarido3
dīpakaḥmattānmajjaya kuñjarānhiravarānaparyāṇayojjāgarānśauryasyāvasaro'dya tiṣṭhata bhaṭāḥ kaṣṭaṃ kva naṣṭā dviṣaḥ
utsvapnāyitabhaṅgibhirmuhuritaḥ krūrābhirābhirmuhuḥ
krodhotsedhamahāntarāyaviralāṃ nidrāṃ siṣeve balaḥ

4.1.p1

priyaṃ0-kahiṃ puṇa ayyo patthido ?
dīpakaḥ-preṣito'smi prayāṇārambhāya baladevena devakīnandanasakāśam
priyaṃ0-ahaṃ uṇa kāmavālaṃ āṇeduṃ kaṇheṇa pesidomhi | ciṭṭhadi kanho
uddhavaakkūrasacaisahido sahāmaṃḍavammi| tā edu ayyo | sahidayyeva balabhaddabhavaṇaṃ gacchamheṃ
dīpakaḥ—krodhanaḥ pralambvāristadahaṃ yathādiṣṭaṃ sampādayāmi | tvamapi
nijaniyogaṃ sampādaya

4.1.p2

iti niṣkrāntau

4.1.p3

viṣkambhakaḥ

4.1.p4

tataḥ praviśati sabhāmaṇḍape yathānirdiṣṭaḥ kṛṣṇaḥ

4.2

kṛṣṇaḥ—( svagataṃ sotkaṇṭhaṃ saroṣam ) ahaha !
taralayataḥ smararoṣau durmadaripumadanakeliramaṇīyau
māṃ pāṇipīḍanavidhau rukmiṇyā asilatāyāśca

4.3

api ca—
aho ! madanaprabhāvavaibhavam
śrutiparicayamātrāccā'netrā priye sā
hṛdayamapi gṛhītvā kiṅkaraṃ māṃ karoti
yadayamadyayuṅgonmarddalīlāraso'pi
sphurati tadanurodhādeva vidveṣiṣeṣī

4.4

tadevaṃ tāvat | ( prakāśaṃ sakrodham ) ayi sumantriṇaḥ ! kimucyate yuṣmāsu
dambholirutpalapalāśamṛdustadagre
yairakriyanta paramāṇucayairbhayantaḥ
tairhastavairiparuṣākṣaratīkṣṇaṭaṅkairyeṣāmakāri hṛdayeṣu na ko'pyupādhiḥ

4.5

sātyakiḥ—( sāvajñam ) ayi janārddana ! vijñāpayāmi
ye kecinmadvegaluptamatayo ye vātavātūlitā
ye garvagrahalaṅghitā vikṛtikṛtkruddhaḥ sa yebhyo yamaḥ
teṣāṃ kā puruṣākṣareṣu gaṇanā hāsaḥ paraṃ yujyate
durvṛttocitadaṇḍapātanavidhau kasteṣu dolāyate

4.6

kṛṣṇaḥ—( saharṣam ) tadidānīṃ kiṃ vilambena ?
uddhavaḥ—( sasmitam ) kṛṣṇa ! kimautsukyena ?
darpotkaṭāḥ pratibhaṭāstvayi sammukhīne
yāsyanti kinnu parihṛtya raṇotsavaṃ te
kiṃ teṣu te nayanagocaratāṃ gateṣu
vandhyo bhaviṣyati śarāsana eṣa śāṅgaḥ

4.6.p1

akrūraḥ- ( sapraśrayama ) ayi devakīnandana ! kiṃ cedirājanagarāya kimuta
kauṇḍinapurāya dīyatāṃ prayāṇamiti saṃśayāndhakāre bhavatu devasya mahotsāhaviśeṣaḥ

4.6.p2

dīpakaḥ praviśya

4.6.p3

dīpakaḥ- ( sapraṇāmaṃ sapraśrayama ) deva ! preṣito'smi rāmeṇa kauṇḍinapurāya
prayāṇakaṃ kārayitum

4.6.p4

kṛṣṇaḥ sammitamakrūramunmarīkṣate

4.6.p5

akrūraḥ-bhadra dīpaka ! vijñapaya gatvā baladevamihāgamanāya | siddhamevaitat
kṛṣṇaḥ- preṣita eva mayā tatra priyaṃvadaḥ
priyaṃ0- ( praviśya ) deva ! āgado esa samararaṇaraṇaajāgareṇa kahakahavi gamidajāmiṇīsamao rāmavīro1

4.6.p6

tataḥpraviśati rāmaḥ

4.7

kṛṣṇaḥ- ( sasambhramam ) āsanamāsanamatrabhavate
( priyaṃvada āsanamupanayati | rāmaḥ maryāndhayocitaṃ sambhāvyopaviśati )
kṛṣṇaḥ- ( rāmaṃ vibhāvya svagataṃ saharṣam )
vidhvastatripurīpurīparivṛḍhaḥ prāptaiva sā rukmiṇī
rukmī sopi nirākṛtāhavabharaḥ klaibyaikapātraṃ kṛtaḥ
itthaṃsiddhamivāvagatya ruciraṃ bāḍhaṃ manaḥ prīyate
dṛṣṭotsāhavibhūṣaṇaṃ vapuridaṃ sphāraṃ pralambadvihaḥ

4.7-2

uddhavaḥ- ( saharṣāścarya svagatam ) aho ! sarvātiśāyitā vīrāṇām
tathāhidṛṣṭe bale balīyasi saṅkrāmati śauryamasmadādye'pi
galahastita iva sahasā niṣkrāmatyupaśamo hṛdayāt

4.9

rāmaḥ—(saroṣopahāsam) ayi mantriṇaḥ ! | kimadyāpi mantrayante bhavantaḥ ?
athavā—
vegāduccāṭayantī suciramupacitaṃ kṣātradharmaprarohaṃ
kiṃ stutyā mantraśaktiḥ sphurati nirupamā kāpi sanmantriṇāṃ vaḥ
krodhāgnistambhikā yā danujadamayiturmānasaṃ mohayantī
dṛptakṣmānāthanārīnayanayugalajalastambhamāviṣkaroti

4.10

uddhavaḥ—( sāvajñāhāsan ) ayi rāma ! vairivarga eva vijṛmbhatāṃ bhavataḥ
prakopaḥ | iha sampradhāritameva prayāṇam | priyaṃvada ! āhūyantāṃ mauhūrttikāḥ
rāmaḥ—( sopahāsam ) kimanena mudhā vistareṇa
sarve grahāḥ prasannā nandakamuṣṭigrahānukūlyena
āyāso gaṇakānāṃ mithyā grahagaṇitavistāraiḥ

4.11

api ca—
vyomni prahitya muśalaṃ grahamaṇḍalīṃ tāmāvartya sādhu ghaṭayāmi tathā yathā''ttha
uccāvacasthitiviparyayato'nu‌kūlā
sampādayiṣyati samīhitasiddhimeva

4.12

uddhavaḥ—(sapraśrayam ) ayi pralambāre ! dharmoddhārāya kṛtāvattārā bhavantastannaivam
siddhyanti kāmā balināṃ balena
lokasthitiḥ kintu na laṅghanīyā
dṛṣṭyaiva saṃharttumala girīśaḥ
śatrucchide sañjayati triśūlam

4.13

rāmaḥ—( sotsāham ) ayi āṅgirasaśiṣya sarvajñaśiromaṇe ! ahameva tava
mantragatiṃ saphalīkaromi | ānaya mauhūrttikān, pariniṣṭhīyatāṃ vivāhalagnam
āmuktakaṅkaṇabhujo madhukaiṭabhāriratraiva tiṣṭhatu vivāhadinapratīkṣaḥ
vīreṇa tena sahasā saha rukmiṇeva
tāṃ rukmiṇīmahamahaiva samānayāmi

4.14

uddhavaḥ—ayi rāma ! maivaṃ maivam
vātāndolacalācaladhvajapaṭaśreṇīmilanmaṇḍape
snigdhānotkaṭadundubhidhvanimaye saṅgrāmalīlāṅgaṇe
udvāhaṃ vijayaśriyaḥ kṣitibhujāmagre gurūṇāṃ hariḥ
kṛtvā bhīṣmakaputrikāpariṇayaṃ paścātkariṣyatyasau

4.15

kṛṣṇaḥ—(sasaṃrambhaṃ sopahāsam) yujyata eva jyeṣṭhasya baladevasya | tathāhi—
ariṣṭasya dhvaṃsaḥ kapaṭahayakeśipramathanaṃ
sa cāṇūracchedastadapi mathurānāthadalanam
iti svalpodyoge nikaṣitabhujaṃ dāruṇatare
dayālustālāṅkaḥ kathamiva raṇe yojayati mām

4.16

rāmaḥ—( saharṣahāsam ) ayi mantriṇaḥ !
manaḥkuṭīre madhukaiṭabhārerabhyudyataḥ krodhahutāśano'yam
ihaiva durbuddhisamiddhirāstāṃ prayāṇamāṅgalyavidhānahomaḥ

4.16.p1

ayi madhukaiṭabhāre ! taduttiṣṭhābhivādya pitarau vijayaprayāṇāya sajībhava|vaḥ

4.16.p2

tataḥ praviśati vasudevo devakī pratihārī ca

4.17

pratī0—ido ido edu devo, ido ido edu devī1
rāmaḥ—( vilokya saharṣam ) ayi kṛṣṇa ! kṛṣṇa ! paśya paśya smaraṇamātrādevāpasthitau pitarau | tadanena sunimittena manorathasiddhimapi tava drāgabhimukhīṃ vibhāvayāmi | tadabhyuttiṣṭhāvahe tāvatpitarau | ( ityutthāya nāṭyena pragataḥ )
vasudevaḥ—( ubhau śiṣyāvādya ) ayi rāmakṛṣṇau ! na jāne kimāśāse
bhavatoḥ | bhūyāstāṃ samastamanorathapātraṃ bhavantau
devakī—ajarā ajeā aho tu maha puttāo
( uddhavādyāḥ sasambhramamutthāya praṇamanti | pratīhārī priyaṃvadā cāsanānyupanayataḥ | sarve yathocitamupaviśanti )
kṛṣṇaḥ—( svagataṃ saharṣotkaṇṭham )
etāṃ vilokya jananīṃ sahajojjihānavātsalyamudghaṭayate kamapi pramodam
janmāntarairupacitāmiva tāṃ yaśodāsnehasthitiṃ nanu tadapyavajetumīṣṭe

4.17.p1

rāmaḥ—(sapraśrayam) kimādiśanti guravaḥ ?

4.17.p2

vasudevo devakī mukhamīkṣate

4.18

devakī—ayi rāma ! kanhavivāhatthaṃ gamissadha koṇḍinapuram | bhodu
maha nanaṃdāe naṃdaṇo visamasarāhiṭhṭhāṇaṃ rattaṃbaramaṃḍido paramasuhabhāaṇaṃ
rāmaḥ—(sākūtasmitam ) ayi kṛṣṇa ! pratīccha pitrorādeśam
kṛṣṇaḥ—śirasi baddhāñjaliṃ siddhamimamādeśaṃ manyantāṃ pādāḥ
uddhavaḥ—(apavārya) ayi sātyake ! ayi akūra ! granthau badhnantu
bhavanto devyā devakyā nideśam | ayi rāma ! kṛṣṇavivāhvāya kauṇḍinapuraṃ
gacchata | bhavatu mama tatra nanāndanandanaḥ—(ityardhoktau smitaṃ nāṭayati)
akrūrasātyakī—tiṣṭhatu tiṣṭhatu | alaṃ vyākhyayā
devakī—(saharṣam) ayi vijaye ! gaccha samāṇesu śiśupāladūaṃ²
pratī0—jaṃ devī āṇavedi³ | (iti niṣkramya tena saha praviśati)
devakī—(saharṣam) ayi saṃdhāṇaa ! uesappa kanhaṃ sarāmaṃ⁴
sandhānakaḥ—jayadu jayadu rāmeṇa samaṃ kaṇho⁵
suhalakkhaṇasaṃpuṇṇaṃ anurattaṃ raaṇasāliaṃ edaṃ
aidallahamavarehiṃ geṇha tumaṃ kaṇḍa ! naravaiṇo⁶

4.18.p1

iti māṇikyamālamupanayati | kṛṣṇo nāṭayena gṛhṇāti

4.18.p2

devakī—vijaye āsaṇaṃ saṃdhāṇaassa1
sātyakiḥ—( apavārya ) mantriśiromaṇe uddhava ! akrūra ! jāne anena
vacanopanyāsena ratnamālāsama ānayanena ca hastagatā hareḥ saṃvṛttā rukmiṇī
uddhavākrūrau—( maharṣollāsam ) sādhu sādhu ! evamevaitat

4.18.p3

nepathye

4.19

āmṛtritāmadṛṣṭa ! kṛṣṇakṛte kimetāṃ
tvaṃ mālatīṃ spṛśasi pāṇitalena mohāt
dhigvibhramādyasi mudhaiva vipatpraveśadvāraṃ janā anucitācaraṇaṃ vadanti

4.19.p1

uddhavaḥ—( saharṣam ) aye ! bodhayati sadupaśrutiriyaṃ śiśupāladūtaṃ,
yadi paraṃ jānīte
rāmaḥ—( saroṣamiva ) priyaṃvada ! jñāyatāṃ ko'yaṃ kasya mālatīlāmapajihīrṣati
priyaṃvadaḥ—( niṣkramya punaḥ praviśya mālatīmālāṃ kṛṣṇāyopaḍhaukayan ) kanhaeva !
geṇha geṇha | esā khu mālaīmālā tuha kae mālāāreṇa uaṇijjamāṇā keṇavi
gahidumīhidā | puṇo so mālāāracaṃḍavaaṇāhikkhitto palāido

4.19.p2

rāmaḥ sākṛtaṃ vihasya uddhavādīnālokate

4.20

kṛṣṇaḥ—( svagataṃ saharṣam )
sarvasvaṃ kusumeśoḥ kāmapyānandasampadaṃ dadhatī
sā rukmiṇīyamāgā Kramer karakamalaṃ na mālatīmālā

4.20.p1

uddhavaḥ—( saharṣam ) ayi kṛṣṇadeva ! vivāhayātrārambhasamayasamāgateyaṃ mālatīmālā sunimittasūcikā | paridhīyatāṃ drāgiyamanyayā

4.20.p2

kṛṣṇaḥ saharṣaṃ tathā karoti

4.20.p3

vasudevaḥ—ayi sandhānaka ! kadā punarvivāhotsavaḥ ?
sandhānakaḥ—ihayyeva māhave vivāho bhavissaditti bhaṇāmi̍
uddhavaḥ—( sākūtam ) satyamākhyāti sandhānakaḥ
rāmaḥ—( mākūtasmitam ) ayi kṛṣṇa ! kimadyāpi vilambate | vaiśākha
eva rukmiṇīvivāhaḥ
kṛṣṇaḥ—ayi sandhānaka ! nivedaya cedīśvarāya | āgatā eva vayaṃ
vivāhapratyāsattau kauṇḍinapuram
akrūraḥ—kośādhyakṣānsamādiśya dattapāritoṣikaṃ preṣaya sandhānakam
sandhānakaḥ—ayi deva kanha ! kaha ṇu deviṃ devaim̐ pariccaia gado
tattha uccarāmiṃ 2
devakī—saṃdhāṇaa ! rāmakanhā varapattiā āaṇia piucchāe
bhavissadi parioso : kiṃ mae
sandhā0—tā ihayyeva vahū tuha pāavaṃdaṇatthaṃ āgamissadim̐
sātyakī—ko'tra vipratipadyate | etadeva vadhūgṛham
vasudevaḥ—vayameva sandhānakaṃ dattapāritoṣikaṃ visarjayāmaḥ | bhavantaḥ
sajjībhavantu prātaḥprayāṇāya | vijaye ! ādiśa panthānam
pratī0—ido ido devo, ido ido devī 5

4.20.p4

iti niṣkrāmataḥ

4.20.p5

nepathye

4.21

udayati madalakṣmīrdantino'muṣya sadyaḥ
samiti piśunayantī vairivargasya bhaṅgam
madhuripuvarayātrāsatvaraḥ sīrapāṇiḥ
kathamiva phalamasyāḥ prāpsyati vyagracetāḥ

4.22

rāmaḥ—( samākarṇya saharṣamuccaiḥ ) ayi hastipaka ! sādhu sādhu diṣṭyā vṛttā
mama dantino madaśrīḥ | mā viṣīda | bhaviṣyati phalamasyāḥ
nahi nahi varayātrā kevalaṃ komaleyaṃ
raṇabhuvi bhaviṃtāro'mutra romāñcakārāḥ
mamadaripunarendrasthūlavakṣaḥsthalāsthikthanakaṭuravāste dantidantaprahārāḥ

4.22.p1

ayi kṛṣṇa ! tadvayaṃ sarve'pi nijanijabhavanaṃ gatvā prayāṇāya sajjībhavāmaḥ

4.22.p2

iti niṣkrāntāḥ sarve

4.22.p3

dvitīyā'ṅkaḥ
tṛtīyo'ṅkaḥ

4.22.p4

tataḥ praviśati subuddhiḥ