Pramāṇa · Search · About · API

Rupakashatka 6

Rūpakaṣaṭka 6

Language
Sanskrit

Contents

6.1

sātyakiḥ—( saharṣāścaryam ) ahaha ! rukmiṇyāstadānīmavasthāsaṅkaraḥ
tathāhi sā—
sarabhasamanāḥ kṛṣṇaṃ labdhvā cirādabhikāṅkṣitaṃ
prasabhaharaṇavyāpāreṇa prasṛtvarasādhvasā
kakubhi kakubhi bhrāmyannetrā suhṛdvisuvatsalā—
vyatikaranirātaṅkā bhūyaḥ sukhaṃ rathamabhyagāt

6.2

mayā'pi sādhu kṛtaṃ, yatkṛṣṇadevaḥ samarasaṃmardabaddhagrahaḥ sapraṇāmamabhyarthya
purataḥ prasthāpitaḥ | kusumasukumāramanā hi rukmiṇī bandhuvargakadanakaṣṭasākṣiṇī
na jāne kathaṃ bhavet | atra ca—
kanyāntaḥpuracāriṇo nṛpajanāste garvvakubjādayo
viprāste ca pulomajārcanavidhau sollāsamabhyāgatāḥ
mithyāśaṅkitavikramāḥ parihṛtāḥ smereṇa dūraṃ mayā
stokastokabhaṭapramāthavidhinā tṛptaḥ kṛpāṇo na me

6.2.p1

tadahamidānīṃ rukmiśiśupālapramukhasaroṣadhāvitā'rivargavinivāraṇavyagrānbaladevādyanusarpāmi | sārathe ! tvaraya tvaraya ratham
sārathiḥ—( tathā kurvvapuro'valokya ) āyuṣman yuyudhāna ! kathamayaṃ baladevaḥ
sabalo vyāvṛtta ito'bhimukha eva dṛśyate
sātyakiḥ—( vibhāvya sāśaṅkam ) āḥ ! kimetat | kimayaṃ rukmiśiśupālādīnvyāpādya puronmāthāya dhāvitastadupasṛtya nivārayāmi

6.2.p2

tataḥ praviśati baladevaḥ

6.3

sātyakiḥ—( sapraṇāmam ) ayi vīrādhirāja rāma ! kimetadārabhyate ?
vyāpāditeṣu śiśupālādiṣu alamidānīmanaparādhino bhīṣmakasya purapramāthena
balabhadraḥ—sātyake ! kena te vyāpāditāḥ kasya locanagocaratāṃ gatāḥ ?
sātyakiḥ—( savitarkam ) baladeva ! na te vīrābhimāninaḥ palāyante | nūnaṃ
baddhakrodhāḥ kṛṣṇamanudhāvitāḥ | tadalaṃ vilambena | ehīmāṃ kṛṣṇānugatāmāśāmupasarpāmaḥ | ( iti tathā kurvanti )
baladevaḥ—( purovalokya saharṣam ) sātyake ! phalitastava tarkaḥ | dṛṣṭāste
duṣṭāḥ
sātyakiḥ—( sasaṃrambham ) ye baladevena dṛṣṭāḥ kālena te dṛṣṭāḥ
baladevaḥ—( sānutāpam ) ahaha ! pratyāsannā eva kintu parāṅmukhāḥ | kathamimānsapatrākaromi !
sātyakiḥ—tiṣṭha ! tiṣṭha ! ahamimānsaṃmukhīkaromi | ( sākṣepamuccaiḥ )
re re rukminprathamayapadairlaṅghyate kiṃ kṛtāntaḥ
kenākhyātaṃ tava raṇaparityāgato dīrghamāyuḥ
taṃ saddhīraṃ smarasi na yadi klībavaṃśaṃ svakīyaṃ
kṣatrārādhyaṃ karatalagataṃ vīkṣase kiṃ na khaḍgam

6.4

balabhadraḥ—( saroṣākṣepam ) re re śiśupāla bāliśa ! palāyanaparaḥ kimiti bhayavyākulo vimalakṣatrakulācāramatikrāmasi ? | paśya re paśya—
śaurye dṛḍhapadastiṣṭha dhikkātaratvaṃ
jitvā śatrūnbhaja bhavasukhaṃ bhindhi vā bhānubimbam
tiṣṭhannagre praṇamitaśirāḥ pāpacāpastvadīyaḥ
pāṇiṃ rundhanbhuvamiti mahāvaṃśajo yācati tvām

6.5

api ca—
re rukmibāndhavanṛpāḥ paramaḥ kramo vaḥ
sambandhino vayamamī bhavato'bhyupetāḥ
asmābhiraikyamadhigamya raṇotsave'sminnāsūdyatāṃ viśadabāhumadopayogaḥ

6.5.p1

sātyakiḥ—( puro'valokya saharṣollāsam ) baladeva ! diṣṭyā vardhase | tvadvacanapāśākṛṣṭau vyāvṛttau rukmiśiśupālau

6.5.p2

tataḥ praviśato rukmiśiśupālau

6.6

śiśupālaḥ—( sagarvopahāsam ) ayi baladeva ! kimucyate bhavataḥ saubhrātraṃ,
yatkṛṣṇāya dhāvitamapamṛtyumāhūyātmani pātayasi
rukmīḥ—(sagarvam) ayi cedīndra ! maivam | asmākameva yalamaraṇāmanukṛṣṇamaraṇamityayaṃ kramamṛtyu lakṣaṇaḥ saurājyadharmo pālayitavya eva
balabhadraḥ—(sakrodham) ayi śiśupāla ! kva me saubhrātram ?
pratāpaprāvanthodayini raṇadurbhīkṣasamaye
bhavānbhakṣyaḥ prāpto madhumathanakhaṅgasya paramaḥ
svabāṇānāṃ bhoktuṃ tamapi vitarāmyāśu yadahaṃ
phalaṃ bandhuprītestaducitamaho kiñcu viditam

6.7

rukmī—(balabhadraṃ vibhāvya svagatam) aye ! halamasya mahāyudham | tadevaṃ
tāvat | (prakāśaṃ sāvajñahāsam) ayi balabhadra ! bāliśo'si | kimasminduḥsañcare saṃhāravartmani pravartase
nadīṃ mandīṃ kraṣṭuṃ prabhavasi paraṃ sūryanayāyāṃ
pralambaṃ vicchettuṃ tvamasi tṛṇamucchṛṅkhalabalaḥ
samidbhamiḥ seyaṃ viṣamaviṣamā lohakaṭhinā
kṛte'pyatrāyāse haladharahalaṃ niṣphalamidam

6.8

apica—
balabhadra ! valīvarddo lāṅgalaṃ cālayanbhavān
yaśaḥ katamamasmābhirlabhyate tadvipāṭanāt

6.8.p1

śiśupālaḥ—rukmin ! bhadraṃ bhadramāyātamasmāsu | ākarṇaya dundubhim
asmadīyasamaradundubhiśravaṇānantarameva vyāvṛttaḥ kṛṣṇaḥ
rukmī—(kṛṣṇadundubhidhvanaṃ pratyabhijñāya saharṣam) priyaṃ priyaṃ naḥ | pūryatāṃ pūryatāmidānīṃ kiyatyapi saṅgarapratyāśāsmākam
balabhadraḥ—sātyake ! kiṃ kṛtamidaṃ kṛṣṇena
sātyakiḥ—samaradundubhimākarṇya kathañca tiṣṭhetkṛṣṇaḥ ? | nahi nahi
kesarī kuñjarārāvamākarṇya vilambate

6.8.p2

tataḥ praviśati kṛṣṇo rukmiṇī subuddhiḥ suvatsalā ca

6.9

kṛṣṇaḥ—(sākṣepam) ayi dāruka ! atikātaro'si mithyāhito'si
yattava kṛpaṇapāṇito'pi niṣṭhuramuṣṭigraho rathāśvaraśmiṣu pāṇeḥ
sāṅkarṣaṇaṃ mā glapayasva gātraṃ
vipakṣabāṇaistvarayāsmadaśvān
kṛṣṇasya sāṃsiddhikakṛṣṇakāntermā duryaśaḥkārṣṇyamudetu ghṛṇyam

6.10

dārukaḥ—( sabhayaṃ sapraśrayam ) eṣa muñcāmi ratharaśmīn | paśyatu devaḥ
sāmpratam—
abhyeti samarabhūmiḥ pratyāsattiṃ kṣaṇena devasya
sammukhamupasarpantyā baddhasparddheva jayalakṣmyāḥ

6.11

rukmiṇīḥ—( maṇiśādamapavārya ) bhaavadi ! diṭṭhā mae aṇuggahasiddhīe
tuha maṃtasattī | tā saṃpai viggrahasiddhīe daṃsesu | ucidaṃ khu maha baṃdhuvaggāvasāṇakāraṇeṇa maraṇeṇa ṇiggahaṇaṃ^1 | • •
subuddhiḥ—vatse rukmiṇi ! samāśvasihi samāśvasihi | na me atra
kāpi mantraśaktiḥ
tavaiva rūpasaubhāgyasampadeṣā vijṛmbhate
mā viṣīdānayā bhāvi sarvaṃ nirvahaṇaṃ śubham

6.11.p1

dārukaḥ—deva ! prāpto rathastava pratyarthirathān | sajjāya śārṅgam
kṛṣṇaḥ—( sāraṅgaṃ gṛhṇan rukmiṇīmavalokya ) priye ! kimākulāsi ? | bhaviṣyasi bandhumatī kalyāṇaparamparāpātram | eṣa śamayāmyaniṣṭam

6.11.p2

rukmaṇī samāśvasya savrīḍamadhomukhī tiṣṭhati

6.12

kṛṣṇaḥ—( puro'valokya ) kathamayaṃ śiśupālo baladevasyandanamanudhāvati ?
( sākṣepam ) āḥ tiṣṭha tiṣṭha
mā mūḍha ! jhampāṃ kuru vāḍavāgnau
cedīndra ! mā roṣaya rauhiṇeyam
asminmanāgapyadhirūḍharoṣe
kālasya puryyāṃ paramasti vāsaḥ

6.13

śiśupālaḥ—(rathaṃ parāvartya sakrodham ) re re kṛṣṇa ! parataḥ parato bhava | na
bhavānasmadvidhasadṛśaroṣopayogayog‍yaḥ | tathāhi—
indrāṇīcaraṇārcanāparikaravyāpāritāṃ kanyakāṃ
viś‍vāsopagatāṃ hare ! yadaharastvaṃ janyayātrāgataḥ
dharmaḥ kiṃ caritastadeṣa bhavatā kṣatravrataṃ kiṃtu vā
kiṃ vā bandhujanocitā vyavahṛtirlokasthitiḥ kāpi vā

6.14

kṛṣṇaḥ—( savājñaṃ vihasya ) yujyate yujyate
caitanyātprabhṛti pravṛttaparapremodayāṃ sundarīṃ
saṃdhāṃ dehavisarjane kṛtavatīṃ maddhiprayoge dṛḍhām
kanyāṃ svaṅgabalodayena kalayannāhrāmi garhāmahaṃ
ślāghyastvaṃ śiśupāla ! nistrapamupālambhānimānvyāharan

6.15

śiśupālaḥ—(sājñopahāsam ) kṛṣṇavīra ! evamevaitat | upālambhadānamātropayogā vayamaparyāptāḥ | tvamekaḥ śauryaśāliṣu dhuryaḥ | tathāhi—
vyālaṃ nirjitavānvaraṃ dalitavānukṣāṇamājaghnivānaśvaṃ khaṇḍitavāniti vyavasitiśreṇyaiva dhanyo bhavān
etadvikramayugmataddbhutamamaṃ kaḥ stotumīśo'sti te
yatkaṃsaḥ prabhurāhato yadapi ca vyāpāditā pūtanā

6.16

sātyakiḥ—kṛṣṇa ! kṛṣṇa ! vyāharatu vyāharatu cedīndraḥ | soḍhavyamasyāgaḥśatam
śiśupālaḥ—( sakrodham ) arere ! āgaḥśatāvadherakṣito'ham | paśyata
paśyata
āgaḥśataṃ kimiva tadvidadhe'dya ghoramāgaḥsahasraśatajittvaramekamāgḥ
yatkṛṣṇamanyavanitākapaṭāpahāravīraṃ vipāṭya vitarāmi raṇe śivābhyaḥ

6.17

balabhadraḥ—(sakrodham ) ayi śiśupāla ! saṅkarakarmakuṇe paśyadandhadurakṣarodāharaṇacaṃturaṃ mukhameva tavāvayaveṣu pragalbham
yadvāhudvitayaṃ tadāvikalitaṃ cakṣuryadastaṃ gataṃ
teṣāmasti na duryaśaḥparicayaḥ stoko'pi puṇyātmanām
doṣau te damaghoṣapāṃsanamahādoṣāvimau sāmprataṃ
netradvandvamidaṃ ca saṅgarajayāhlādo na yairlabhyate

6.17.p1

tadalaṃ nimantritāyātanirāparāghinarendravṛndakadanakrauryabāhulyena āgacchataṃ
yuvāṃ śiśupālarukmiṇau samaropamaīkṣamāṃ medinīm
rukmī—( apavārya ) ayi cedīndra ! prakaṭasamarakeliduḥśikṣitābetau
baladevagovindau | tadevaṃ tāvat | ( karṇe evameva prakāśaṃ sakrodham ) āḥ ! kimekena
rāmeṇa | āgacchataṃ rāmakṛṣṇau | yāvaāvāṃ samarabhūmim | ( iti tathā kurutaḥ )

6.17.p2

nepathye

6.18

āścaryamatyahaha ! kācidakartṛkaiva
nārācavṛṣṭiriyamambarataḥ patantī
tāruṇya eva taraṇerayamapyudañcan
kāntāna kāsaragalacchavirandhakāraḥ

6.18.p1

punarnapathye

6.19

paśyata syandanau śūnyau tau gatau mugvarau kvacit
adhikaṃ yudhyate citraṃ sainyametadanāyakam

6.19.p1

kṛṣṇaḥ—( śrutvā svagatam ) nūnamambaragatau rukmiśiśupālau māyāyuddhavaidagdhyaṃ dāruṇaṃ vistārayatastadahaṃ pannagāśanasyandanamārūḍho viyatastau pātayāmi
( prakāśam ) bhagavati subuddhe ! bhadre suvatsale ! lālanīyā tāvadbhavatībhyāṃ
rukmiṇī yāvadahamimamamarthaṃ nivārayāmi

6.19.p2

rukmiṇī sabrīḍaṃ mavimarśamadhomukhī tiṣṭhati

6.19.p3

subuddhisuvatsale—vijayatāṃ vīraḥ

6.19.p4

kṛṣṇo dhyānaṃ nāṭayati

6.20

akrūraḥ—( ūrdhvamavalokya sāścaryama )
kiṃ śātakumbhagirireṣa gṛhītapakṣaḥ
kiṃ pāvakaḥ prasaradugraśikhājaṭālaḥ
devaḥ sa eva kimayaṃ mahasāmadhīśaḥ
saṃhartumeti timirāṇyatimedurāṇi

6.20.p1

balabhadraḥ— ( sasambhramam ) nūnamayaṃ durvṛttavidviṣāṃ prapañcastadenamantarikṣa eva
nikṛntāmi niśiteṣunā | ( iti cāpamāropayati )
kṛṣṇaḥ— ( sasambhramam ) āryabaladeva ! tiṣṭha tiṣṭha tārthyo'yaṃ mayā'nusmṛtaḥ
samāyāti | enamāruhya vyomacarau nigṛhṇāmi paripanthinau

6.20.p2

tataḥ praviśati tārkṣyaḥ

6.21

tārkṣyaḥ—( sapraṇāmam ) anugṛhṇātu māmādeśadānena devakīnandanaḥ
pakṣānilaiḥ prasabhamambunidhīndhunomi
tvaṃ cedadhobhuvanajiṣṇutayotsuko'si
utkaṇṭhito'si yadi teṣu tadānayāmi
tāninduśekharavirañcipurandarādīn

6.21.p1

kṛṣṇaḥ— ( saharṣaṃ sasmitam ) ehi tāvattvayā ''na tāvambarasamarāṅgaṇacāriṇau
māyāmahārathau vicinomi tau pratyarthinau
tārkṣyaḥ—kuru yathākāmam | ( iti kṛṣṇaṃ pṛṣṭhamāropya gaganārohaṇaṃ nāṭayati )

6.21.p2

sarvesāścaryamālokayante

6.22

akrūraḥ—ahaha ! paśyata paśyata
eṣa pratīcchanniśiteṣudhārāḥ
svarṇātapatrīyati pakṣirājaḥ
asyopariṣṭātsphuradindranīlakumbhāyate'sau madhukaiṭabhāriḥ

6.22.p1

balabhadraḥ—( vilokya sasambhramam ) āḥ ! kiṃ punarārūḍhaviṣṇurviṣṇuratho'yaṃ
drāgavatarati | kiṃ duṣpraveśamambaraṃ śarāsāraiḥ ? | ( sāṭṭahāsaṃ vihasya ) kimalaṃ muśalaṃ
baladevasya gaganāgrārohaṇe ? ( iti muśalamāsphālayati )
sātyakiḥ—baladeva ! ākarṇaya ākarṇaya tāvat | kimapi śrūyata eva

6.22.p2

sarve ākarṇanābhinayaṃ nāṭayanti

6.22.p3

nepathye

6.23

mā muñca mā pīḍaya gāḍhabhaṅgayā
tvaṃ tārkṣya ! dākṣyātsutavadvṛhītvā
abhaṅgamevāṅgamamau vahantau
svavargavīreṣu samarpya gaccha

6.23.p1

balabhadraḥ—kathaṃ muktau durvṛttau murāriṇā ?
akrūraḥ—rāma ! samaravijayādeṣa samadhiko vijayaḥ
sātyakiḥ—ākarṇayata punaḥ kimapi śrūyate

6.23.p2

sarve ākarṇanābhinayaṃ kurvanti

6.23.p3

nepathye

6.24

rukmyasau rukmiṇībhrātā cedīndra tvaṃ ca māmakaḥ
api durṇayaduḥśīlau lālanīyau yuvāṃ mama

6.24.p1

subuddhiḥ—( śrutvā saharṣama ) vatse rukmiṇi ! dviguṇamidānīṃ diṣṭyā varddhase, yattvayā hṛdayadayito daityārirāsāditaḥ | yacca karuṇārasapūrāplāvanirvāṇaroṣānalena na tena tvadbhrātā dagdhaḥ

6.24.p2

rukmiṇī saharṣamāste

6.25

balabhadraḥ—( puro'valokya saharṣam ) kathamayaṃ vairivisarjanāya vainateyaṃ samādiśya padātireva dāmodaro'bhyupaiti !
pramuditasuravṛndonmuktamandāramālāmilitamadhupabandiśreṇibhiḥ stūyamānaḥ
adhigatajayalakṣmīrpravṛtto'rināśe
jayati jayati śauriḥ śauryakāruṇyamūrttiḥ

6.25.p1

tataḥ praviśati yathānirdiṣṭo vāsudevaḥ

6.25.p2

vāsudevaḥ—( sākūtasmitam ) āryarāma ! asahyasamaropamarddau tau vīrau
sandhāya mayā prahitau
balabhadraḥ—( sākṛtaṃ vihasya ) evameva balīyasā saha yujyate | tadidānīṃ
nirvyūḍhāni samīhitāni | samārohatu bhavāndvārakopagamanāya syandanam

6.25.p3

kṛṣṇaḥ upasṛtya rathāvarohaṇaṃ nāṭayati

6.25.p4

dārukaḥ—( sapraṇāmam ) vijayatāṃ vijayatāṃ devaḥ
subuddhiḥ—ayi kṛṣṇavīra ! na tāvadāśībhiḥ paryāpyate yāvattvayā
nirvyūḍham | tattvayi praṇāma eva śreyān
kṛṣṇaḥ—( sapraśrayam ) bhagavati ! tvadanugraho'yaṃ vijṛmbhate
suvatsalā—jaadu jaadu devo 1

6.25.p5

rukmiṇīvinamramukhī tiṣṭhati

6.26

kṛṣṇaḥ—(sotkaṇṭhaṃ sānutāpam)
āyuṣyamindumukhi ! vairinareśvarāṇāmadyāpi kiṃ vahasi bhāmini ! vaimanasyam
yatkātareṇa taralākṣi ! mayā priyo'pi
muktaḥ priye samarakelirasopabhogaḥ

6.26.p1

rukmiṇī saharṣotkaṇṭhaṃ satrīḍamadhomukhī tiṣṭhati

6.27

subuddhiḥ—(sāścaryam) kṛṣṇadeva ! paśya paśya—
mihiramahasāṃ na krūrāṇāmiyaṃ ramaṇīyatā
nahi nahi taḍitpūro'pīdṛgbhavetkṣaṇabhaṅguraḥ
ati mṛ....................................kathamīdṛśā
nabhasi nikaṭe jyotiḥ kiṃcidvicitramudīyate

6.27.p1

kṛṣṇaḥ—(vilokya sāścaryaṃ savitarkam) ko'pi kimayaṃ māyā.....................bhate

6.27.p2

nepathye

6.28

vatse subuddhe ! śīghrā'ham | śīghraṃ saphalīkṛtā mayā tava śiṣyāyā nijārādhanā | tvaṃ ca kṛṣṇa ! manpriyasya nīlakaṇṭhasya..................................miva
paramaṃ premapātram | tatkiṃ tava mayopakarttavyam ?| brūhi | tathāpi kiṃ te bhūyaḥ priyataramastu | (sarve saharṣāścaryaṃ praṇamanti)
kṛṣṇaḥ—
devyā eva prasādo'yaṃ sādhyaḥ sukṛtakoṭibhiḥ
siddhena tena kiṃ sādhyaṃ tato'pyadhikamasti me

6.29

tathāpīdamastu—varṣantu vāri ruci (tābhyadhikaṃ payodāḥ )
varṣantu sūktamamṛtābhyadhikaṃ kavīndrāḥ
varṣantu havyabhuji sādhu havīṃṣi viprā
varṣantu cārthiṣu dhanānyamitāni bhūpāḥ