Rupakashatka 8
Rūpakaṣaṭka 8
- Language
- Sanskrit
Contents
8.1
nārāyaṇaḥ—( sāśaṅkam ) kiṃ punaradya nāradaḥ śāradāmbuda iva nīraso
vicchāyakāyaḥ sthitaḥ ? | iyamapi vīṇā skandhāvalambinī bhārāyate
nāradaḥ—( sakhedaṃ niḥśvasya ) ayi vaikuṇṭha !
karuṇaruditanādavyaktimāsūtrayantī
prakaṭamabhidadhānā mūrcchanāṃ nirjarāṇām
tanuriyamasurāre ! vāditā duḥkhavīṇā
nahi mama sukhayettvāṃ tena mūkaḥ sthito'smi
8.2
nārāyaṇaḥ—(sasambhramama) atyāhitamatyāhitam ! | ayi nārada ! sakalabhuvanavṛttāntaviśārado'si | tadāvedaya kasyāyaṃ suciramastāya kṣaṇiko'bhyudayaḥ
nāradaḥ—aho ! śubhadaśā dānavānāṃ yadviśvavyāpinā tvayā tadarthamanyaḥ
parya̍nuyujyate | tadahaṃ kiṃ na vijñapayāmi ?
bhuvanatrayamidamakhilaṃ tripuraprabhuparibhavānalajvalitam
kṣaṇamapi na samaṃ labhate tribhuvanabhartuḥ puro bhavataḥ
8.3
apica—
ākāśe nāvakāśaḥ kṣaṇamapi bhavati svarvadhūnāṃ vihartuṃ
yoge vā saṃyuge vā vighaṭitatanavo nārkasamparkabhājaḥ
saṃruddhe devayāne prasaradurumadaistraipurānīkacakrairapyagniṣṭomayājī prabhavati na purīṃ pauruhūtīmupaitum
8.4
nārāyaṇaḥ—ayi nārada ! bhavānapyevamāha | kinna paśyasi bhavān
ugratapobhirugramārādhya dānavā ugrā bhavanti | kimahaṃ paravān karavai ?
gadā sadā dānavadārayitrī
saudarśanaṃ darśanameva ghoram
na mandaśaktirmama nandako'yaṃ
nideśamevaiśamahaṃ samīhe
8.5
nāradaḥ—(sopahāsam ) aho ! prabhāvo'surasukṛtānāṃ, yaiḥ sarvajñā apyajñatāṃ prāpitāḥ | śambhurevaṃ jānīte, janārdanadattavarāstripurāsurāḥ | na ca bhavān
haravarāśaṅkī pratikūleṣvapi teṣu prātikūlyamavalambate | evamāha māṃ bhagavānbhargaḥ | dvitīyaḥ kila mamātmā murāririḍāṅkaharastatkadācittaddattavaramasuraṃ
praharate ' mahyaṃ sa kupyet, tattvaṃ gatvā nirūpaya'
nārāyaṇaḥ—(sapraśrayam ) ayi nārada !
dehārddhasambandhavarapradānaiḥ
svayaṃ sa māṃ lālayatu prasannaḥ
saṅgrāmasevāvasareṣu śambhormadagrataḥ syādadhiko na nandī
8.5.p1
tataḥ praviśati nandī
8.3-2
nandī—aho ! devānāṃ bhāgyasampat , yaddevānāṃmayamitaretarakalahavallīṃ
pallavitā | (samantādavalokya) kathaṃ prāpta evāsmi viṣṇulokam ! | tadiha kva nārāyaṇaḥ ? | ( puro'valokya ) kathamayaṃ nārāyaṇo nāradena saha viśrabdhaṃ mantrayamāṇo'sti
( sāścaryam ) āḥ ! kimetadayaṃ hi ruditocchūnanayanaḥ kaiṭabhāriparibhavaṃ bhavāyato'bhidhāya sodvegamapakrāntaḥ | tatkathamatrā...................'valokyate ? | athavā
duradhigamagatirnāradasya | bhavatnupasarpāmi | ( upasṛtya ) ayi puruṣottama ! tathā
maheśamupahasya kimevaṃ sthīyate ? | api ca—
tvayārcito yo nayanāmbujena
cakāra yaḥ sarvajagatprabhuṃ tvām
gaurīva yenārddhatanau dhṛtastvaṃ
sthāṇuḥ sa śaure ! hasanīya eva
8.3-2.p1
nāradaḥ—(sakrodham ) āḥ mṛṣāvādin ! kimevamatininditamakasmādvyāharasi ?
nandī— (sakrodham ) ayi nārada ! satyaṃ kalahapriyo'si | kintvevaṃ hariharayoḥ kalahakāriṇā na tvayā bhavitavyam | bhavantaiveti bhavo'bhihitaḥ| kaiṭabhāriḥ
kila māṃ sākṣepamitthamāha | ' kima̱haṃ sthāṇostasya nideśakāraḥ | svairamahaṃ
dānavānunnamayāmi namayāmi vā '
nāradaḥ—( sāścaryaṃ sasambhramam ) āḥ ! kadāhaṃ vyābṛtya jagadīśasakāśaṃ gataḥ ?
nārāyaṇaḥ—( dhyānaṃ nāṭayitvā sasmitama ) ayi śilādasūno ! ayi nārada
āstāmāstāṃ vākkalahaḥ | kenāpi māyāvinā dānavena nāradarūpacatureṇa na
haro vipralabdhaḥ | tadacireṇa bhagavantaṃ candracūḍaṃ sambhāvayatu nandī, yāvanna
kimapyatyāhitamāpatati | ahamapi bhagavantaṃ viriñcimādāyāgato'smi
nandī—( sabrīḍam ) yathā''diśati hṛṣīkeśaḥ | ( iti niṣkrāntaḥ )
nārā0—gaccha nārada ! samānaya bhagavantaṃ kamalāsanam
8.3-2.p2
tataḥ praviśati kapaṭanāradenānugamyamāno viriñciḥ
8.7
viriñciḥ— (sakrodham ) tāta nārada ! sa tvaṃ mama putro nārada eva na bhavasi yadevaṃvidhaṃ paribhavaṃ cakriṇaḥ soḍhavānasi ?
kapaṭanāradaḥ—( svagataṃ sāśaṅkam ) kiṃ muṇidomhi ? | ādu kuvido esa
evaṃ vāharadi | taha vi eyaṃ dāve | ( prakāśam ) ayi tāta ! bhagavati bharge govinde
ca tvayīvāhaṃ vinayena varte
viriñciḥ-sādhu sādhu | ( sarvato vibhāvya) aye | samāgata evāsmi viṣṇulokam | tatkathaṃ karomi ! | (svagatam) yuddhadurmado murārirvaraṃ śāpodakenaiva taṃ śamayāmi | (prakāśam) ayi nārada ! na sahe samaravistareṇa kālakṣepaṃ, tadahaṃ śāpenaiva keśavaṃ śavīkaromi
kapaṭanāradaḥ-( tūṣṇīṃ tiṣṭhansvagataṃ saharṣam ) diṭṭhiā kaakayyo bhavissaṃ
viriñciḥ- (sakrodhamuccaiḥ )
so'nyaḥ sindhupatiryugāntavilasadvelāsamullaṅghane
yasminkṛṣṇa ! bhavānvaṭadrumaśikhāśākhāśrayeṇodgataḥ
śāpāmbhojaladhiḥ prakopavaḍavāvaiśvānarotsaṅgito
brāhmaḥ ko'pyayamadbhuto'bhyudayate yaste nivāpāñjaliḥ
8.7.p1
kṛṣṇaḥ- (śrutvā sabhayam ) āḥ ! kimetat kimetat | ( ityuttiṣṭhati )
nāradaḥ- (sasambhramaṃ vegādupaitya ) tāta ! dhiktvāṃ dhiktvām | kimanucite
pravarttase ? | eṣa tvāṃ harirabhyudgacchati
8.7.p2
kapaṭanāradastirodhatte
8.7.p3
viriñciḥ-(nāradaṃ dṛṣṭvā) kathamayaṃ nāradaḥ ? | (pārśvamavalokya kapaṭanāradamadṛṣṭvā
sāścaryamaṅgomadgantirṇita |)
nārāyaṇaḥ-( sasmitaṃ sapraśrayam ) āryapitāmaha ! muñca muñca vailakṣyam
tryakṣo'pi devastvamiva kenāpi dānavena nāradarūpadhāriṇā haristvāmupahasatīti
sāṭopakopaḥ kṛto madadhikṣepāya prajighāyātra śilādasunum
8.7.p4
tataḥ praviśati nandinānugamyamāno maheśaḥ
8.8
maheśaḥ- (sānutāpam )
avimṛśyakāriteyaṃ krūrā kālauragī hahā ! kāpi
yadaṣṭamaniśamantaḥ saśalyamiva tapyate hṛdayam
8.8.p1
ayi nandin ! kathaya kathaya tvadudīritadurudāharaṇakandalitakopaḥ kathaṃ
babhūva, kimāha kṛṣṇaḥ
nandī-( sapraśrayam ) ayi caturdaśajagannāyaka ! kimevamanutapyate sarvajñaḥ | kṛṣṇo niścitadurddaityadurvilasito devadevasambodhanāya prāgeva māṃ kṛtamatinaḥ
prajigāya
maheśaḥ—(sotsukyam) ayi nandin ! kadā me kṛṣṇameghasaṃsada manomayūraḥ parimuktaparitāpo bhaviṣyati
nandī— (sasmitam ) vimanā devo na jānīte | nanu vayamāgatā
eva viṣṇulokam | kinna paśyati devaḥ purato'bhyutthitau viriñcinārāyaṇau
sanāradau ?
maheśaḥ—(saharṣaṃ sotkaṇṭhamupasṛtya saparihāsam ) kṛṣṇa ! kṛṣṇa nāvayoḥ
samaradraṣṭā sraṣṭāpyadyamupeta eva | tadehi yudhyate | (iti samāliṅgati )
kṛṣṇaḥ—( sapraśrayam ) ayi devadeva ! kiñca praśrayeṇa mama bhakti narayasi | (iti praṇamati )
maheśaḥ—bhagavanpitāmaha ! eṣa tvāṃ maheśo'bhivādayate
8.8.p2
pitāmahaḥ salajjaṃ tūṣṇīmāste
8.8.p3
nāradaḥ—alaṅkriyantāmāsanānīmāni bhavadbhiḥ
maheśaḥ—upaviśatu puro bhagavān viriñciḥ
viriñciḥ—(saniḥśvāsaṃ sapraśrayam ) ayi devadeva ! dānavādhamavipralabdho
nāhamevaṃvidhamādaramarhāmi
maheśaḥ—ayi pitāmaha! samāna evāyamāvayorapakarṣastadupaviśyatām
8.8.p4
sarve yathāyathamupaviśanti
8.9
maheśaḥ—(sasmitam ) ayi pitāmaha ! kathaṃ punarbhagavāndānavādhamena vipralabdhaḥ
viriñciḥ—(savai lakṣyam ) ayi jagannātha ! kiṃ kathayāmi | kenāpi bāṣpāmbupūrakāriṇā nāradarūpadhāriṇā sākrandamukto'smi | adhikṣipto'smi keśavaināhaṃ tvatpiturvaradānena dṛptāstriparāsurāḥ paribhavanti bhuvanatrayam | tattenaiva
saha tānunmūlayāmi | tato'haṃ kruddho viṣṇulokaṃ samāgatavān | (niḥśvasya ) kimapyanucitamārabdhavān | rakṣito'smi sarvajñena kṣamiṇāṃ vareṇa dāmodareṇa
maheśaḥ—( sasmitam ) ahamapyaparanāradena gatvā bodhito'smi 'kintena me sthāṇuneti tvāṃ harirupahasati' | tato'haṃ keśavāntikamāgatena nandinā
gatvā sambodhito'smi | śamitakrodho'tra samāyāto'smi
kṛṣṇaḥ—( saparihāsam ) aho ! kalipriyasya kalahāvalokanakāraṇena kāyavyūhakāritā
nāradaḥ—( sakrodhamiva ākāśe lakṣyaṃ baddhā ) sādhu dānavāḥ ! sādhu | punaḥ
punarviḍambayata tātaṃ kamalāsanam | dāsyati varānyuṣmabhyam
viriñciḥ—ayi nārada ! kimavijñāya kupyasi ?
tapaḥ saṃsevante duradhigamakāmārthamasurāstataḥ prītātmāno dadati ca varaṃ yuktamamarāḥ
trilokīsaṃhārapraṇihitadhiyaḥ pāpanidhayo
na badhyante daityā gaditumiti kasyāsti rasanā
8.10
sopadhiśca varo mattastairgṛhīto yathā kila trayo'pi vayamekaśaraviddhā
eva vadhyāḥ
nāradaḥ—ata eva te yojanaśatāntareṇa sañcarante | taditthamavadhyā eva
te saṃvṛttāḥ | kvaivaṃvidhaṃ dhanuḥ, kvaivaṃvidhaḥ śaraḥ, kvaivaṃvidho dhanvī, yenaikaśareṇa trayo'pi vidhyante
kṛṣṇaḥ—( sakrodham ) ayi nārada ! maivam—
sa kodaṇḍaścaṇḍaḥ kaṭhinakaṭhinaḥ kinna bhavitā
pṛṣatkaḥ sāyāmaḥ kimu na bhavitā yojanaśatam
avijñeyo dhanvī kimu na bhavitā ko'pi viṣamo
vidhau kruddhe mṛtyuḥ kimu na nikaṭaḥ so'pi bhavitā
8.11
nāradaḥ—( saharṣam ) ayi kṛṣṇa ! tvayi kruddhe kruddho vidhiḥ, kruddhaḥ parameśvaraḥ
nandī—( saharṣaṃ sāścaryamūrdhvamavalokayan ) aho ! kṛṣṇavacanamanuvartante duṣṭadānavavināśapiśunāni durnimittāni | paśyata paśyata—
pucchre'gre ca viśālabhīmaśirasaḥ sāyābhakāyakramāḥ
paurasphoṭitabhāṇḍanādajanitadvaiguṇyaśabdormayaḥ
baddhotphālapṛthusphuliṅgapaṭalairāgneyadigvibhramaṃ
bibhrāṇāḥ sakalāsu dikṣu nipatantyulkāḥ pure khecare
8.12
nāradaḥ—( tadanusāreṇordhvamavalokya saharṣam ) satyaṃ satyam
vyomni prakaṭayantyetā ulkāḥ dīptaśikhāḥ purīm
dīpikā iva kālasya duṣṭadaityānvicinvataḥ
8.12.p1
nepathye
8.12.p2
ayi caṃcalā dāṇavā ! ciṭṭhadha ciṭṭhadha| ko esa tumhāṇaṃ alioppāabhaasaṃkhoho | ṇūṇaṃ edāo palāantassa pāvaassa karālāo jālāo ṇivaḍidāo | mae khu ṇāraaveseṇa mahesaṃ vaṃcia vaṃcidā mahendapamuhā loavālā | paridevidaṃ khu tāṇaṃ purado mae | ' hā tāda kamalāsaṇa ! hā mahesa ! hā keśava !
kaha tumhehiṃ tiurāsuraṇivvāsidehiṃ pāālamūle vasidavvaṃ | tumhevi mahendapamuhā savve surā tahiṃ gacchadha gacchadha kuṇaha paropparamuhāvaloeṇa tahiṃ kālakkhevaṃ | tado maheṃdapamuhehiṃ amarehiṃ aviāriaṃ jhatti ya vakkaṃtaṃ | tā saī jhatti
saṃbhāvedu deo suvvatāo a jahicchaṃ suriṃdarāyahāṇiṃ’
8.12.p3
punarnepathye
8.13
sādhu viparīta ! sādhu | śiromaṇistvamasi madbhṛtyānām | saphalīkṛtaṃ bhavatā viparīteti nāma, yadasurāḥ svargasadaḥ kṛtāḥ, pātālamūlaṃ prāpitā amarāḥ
nāradaḥ—( sāvegaṃ sabhayaṃ ca ) ayi śrutaṃ bhavadbhiḥ ?
nandī—kiṃ śrotavyam ?
nāradaḥ—paśyata paśyata | viparītavacanasamākarṇanānantarameva
harṣotkarṣaviśṛṅkhalāsuracamūsāndradhvajaśreṇibhiḥ
kurvannambaraḍambaraṃ hayamahāheṣormivācālitam
tanvandigvalayaṃ navāmbudamayaṃ dānāndhadantāvalaireṣa prasthita eva dānavapatiḥ paurandaraṃ pattanam
8.13.p1
sakhedaṃ niḥśvasya
8.14
kodaṇḍe'jagalave kadā guṇalatā ṭaṅkāramāpatsyate ?
mocyā hanta kadā gadā'tha bhavitā brāhmaṃ tadastraṃ kadā ?
yātā eva yatastato diviṣadaste te mahendrādayo
dhigdhigvajridharajīvitaṃ yadasraiḥ svargā hahā ! gṛhyate
8.15
kṛṣṇaḥ—(sotsāham) ayi nārada! kimevamākulo'si ?| svarganāmasamākarṇanepi badhirā eva dānavāḥ | ( iti cintāṃ nāṭayati )
nandī—( ūrdhvamavalokayan sāścaryaṃ svagatama ) āḥ ! ko'yamākasmiko mahāndhakāraḥ sahasā vijṛmbhate | nūnamiyaṃ kṛṣṇaprayuktendrajālamāyā bhaviṣyati,
yadaityavaruthinīmevopasarpati | ( prakāśam ) āścaryamāścaryam !
anyonyaṃ ghaṭanādupāttakalahāḥ kṣubhyantyaho kumbhino
jāyante svayameva dantidaśanāghātasya lakṣyaṃ hayāḥ
dūre śakrapurī nijālayaparāvartto'pyabhū durlabhaḥ
sadyaḥ paśyata paśyatāsurabale dhvāntaiḥ kṛtāntāyitam
8.16
nāradaḥ—( saharṣama ) ayi dānavāre ! namaste namaste | nāmāpi na bhaviṣyati tvayi kruddhe dānavānām
naitasya dviradā madākulakaṭā nodagravegā hayā
yoddhāro na niśātaśāstranidhayo nogrā māthā rathāḥ
nāyaṃ valgati narhati praharati prasphoṭayatyutkaṭo
mohenaiva nihanti dānavakulaṃ vīro'ndhakāro'dbhutaḥ
8.16.p1
nepathye
8.16.p2
ayi dānavavīrāḥ ! kimevamākulībhavanti bhavantaḥ ? | nūnamayaṃ pātālopagatairamarairiha prahito'ndhakārastatke'pi daityabhaṭāḥ pātālamupetya devānunmūlayantu rundhantu cāndhakāram | ayaṃ cāndhakāraḥ kaumudīmāyayā mayā niyamyate
nāradaḥ—( sāvegam ) ayi tāta ! ayi devadeva ! ayi kṛṣṇa ! bhavantastāvadamarāvatīmaśūnyāṃ kuruta yāvadahaṃ bhavatprasādādavihatagatirvijñāpitamāyāprapañcāndevāndivamānayāmi
brahmādyāḥ—sādhu sādhu
8.16.p3
iti niṣkrāntāḥ sarve
8.16.p4
dvitīyo'ṅkaḥ
tṛtīyo'ṅkaḥ
8.16.p5
tataḥ praviśati viśadāśayaḥ
8.16.p6
viśadāśayaḥ—( puro'valokya ) kathamayaṃ sphuṭākṣara ivāvalokyate ? | ( nipuṇaṃ
nirūpya ) mayāpyudāsīna eṣaḥ | kiṃ punarasau sasaṃrambha iva drutapadairvibhāvyate
8.16.p7
tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaḥ sphuṭākṣaraḥ
8.16.p8
sphuṭākṣaraḥ—kadhaṃ ayyo visadāsao ! | tā paṇamāmi ṇaṃ | ( sapraśrayamupasṛtya )
ayya visadāsaya ! savvasaṃdehavisāvasamakāraṇe bahmaṇotti tumaṃ paṇamāmi ṇa
uṇa rāyasacivattaṇāṇuroheṇaṃ
8.16.p9
iti praṇamati